Táýekel han

Jalpy, 1594 jylǵy Táýekel hannyń orys eline baryp qaıtqan elshiligi de, 1595 jylǵy Qazaq eline kelip ketken orys elshiligi de qazaqtar úshin negizgi másele – Buhara bıleýshisine qarsy bi­rigip kúresý jónindegi máseleni sheshe almady. Máskeý jaǵy sóz júzinde bolmasa, is júzinde Qazaq handyǵyna Buharaǵa qarsy kúreste eshqandaı kómek berýge oń nıet kórsetpedi. Soǵan qaramastan bul elshilikter eki el arasyndaǵy resmı elshi­lik qatynastardyń ornaýyna negiz qala­dy. Al elshiliktiń baıandamalary men jazbalary sol tustaǵy Qazaq han­dyǵynyń tarıhy úshin qundy derekter qata­ryna jatady. 

Orys elshiligi keıin oralǵannan keıin birneshe jyl boıy Táýekel han úshin basty nazar ońtústiktegi kórshi bolyp qala berdi. Máskeý tarapynan naqty eshqandaı kómek bolmaǵan soń Táýekel han Irandaǵy sefevılik áýlettiń bıleý­shisimen jaqyndasýdy jón kórgen se­kil­di. Eki el arasynda joǵaryda atap ótkenimizdeı, elshilik ókilder arqyly baılanystar ornatylǵannan keıin, Buhara hanyna qarsy Táýekel han men Abbas shahtyń kózqarastary bir arnada toǵysady. 1597-1598 jyldary qazaq hany men ıran shahynyń Maýerennahr men Horasan aımaǵynda shaıbanılyq bıleýshige qarsy júrgizgen soǵystaryn aldyn ala kelisilgen sharalardyń nátı­jesi deýge bolady. Tómende osy másele jóninde tereńirek toqtalyp, ondaǵy keı­bir máselege qatysty óz oıymyzdy bildirelik.

Qazaq handyǵy úshin Túrkistan aı­ma­­­ǵyndaǵy qalalar men óńirlerdiń sharýa­shylyq, ekonomıkalyq, saıası-ákimshilik, mádenı-rýhanı, geosaıası mańyzdarǵa ıe bolǵandyǵy belgili. Soǵan baılanys­ty Deshti Qypshaq bıleýshileri men Maýe­rennahr bıleýshileri arasynda bir­neshe ǵasyr boıy aımaq úshin kúres jalǵasyp jatty. Táýekel han tusyndaǵy eki jaqty qarym-qatynastardyń basty ózegi, osy – Túrkistan aımaǵyndaǵy qa­la­lar men óńirler bolyp qala berdi. Al Horasan aımaǵy bolsa geosaıası jáne ekonomıkalyq turǵydan ejelden Maýerennahr men Iranda bılikte bolǵan áýlet bıleýshileri arasyndaǵy kúrestiń naǵyz maıdanyna aınalady. Al XVI ǵasyrdyń sońǵy jıyrma jylynda Horasan qalalary úshin shaıbanılyq jáne sefevılik áýlet bıleýshileri arasynda naǵyz shıelenisken kúres oty qy­zyp turǵan edi. 

1583 jylǵa deıin Maýerennahrdaǵy barlyq qarsylastaryn jeńip, jeke-dara óz bıligin ornatqan II Abdallah han, osy jyly ákesi qaıtys bolǵannan keıin ózin resmı túrde han jarııalap, óziniń ke­lesi joryqtaryn Horasan, Badahshan, Ho­rezm aımaqtaryna baǵyttaıdy. Ol 1584 jyly – Badahshandy, 1588 jyly – Geratty, 1595 jyly – Horezmdi ba­ǵyn­­dyrady. 1587 jyly Iranda 16 jasynda taqqa otyrǵan ataqty sefe­vı­lik bıleýshi Abbas shah Horasan aı­maǵyn qaıtarý úshin dıplomatııalyq, áskerı joldardy paıdalanady. Eki maıdanda soǵyspaý úshin ol 1590 jyly Osman ımperııasymen beıbit kelisimge keledi. 1593 jyldyń sońynda ol Más­­keýge óz elshiligin jiberedi. 1594 jy­ly qańtarda Táýekel hannyń elshisi Qul-Muhammed bıdiń Máskeýde ol el­shilikpen jolyqqanyn jáne Buhara hanyna qarsy kúresý úshin kelissózder júr­gizgenin aıtyp óttik. Táýekel hannyń ordasynda bolǵan ıran elshisiniń ókili 1595 jyldyń qazan aıynda Velıamın Stepanovpen birge Máskeýge qaıtyp oral­ǵanyn atap óttik. Iran elshiliginiń óki­lin shamamen kelesi jyly, ıaǵnı 1596 jyly óz eline qaıtyp oralǵan deýge bolady. Árıne, ol Táýekel hanmen bolǵan kelissózder qorytyndysyn Abbas shah­qa habarlaǵany aıdan anyq.

1594 jyly 30 mamyrda orys patshasy Fedor Ivanovıch Abbas shahtyń Máskeýge kelgen elshiligine jaýap re­tin­de knıaz A.D.Zvenıgorodskıı bas­ta­ǵan elshilikti Iranǵa attandyrady. Iran shahy orys elshisin sol jyl­dyń 6 qarashasynda óz saraıynda qa­­byl­dap, orys patshasynyń Túrkııaǵa, Qy­rymǵa, nemis ımperatory Rýdolfke, Lıtva koroline, Noǵaı Ordasyna, Da­­ǵystan bıleýshisi Shevkalǵa, Buhara hanyna jáne taǵy basqa elderge qarym-qatynasy jóninde suraqtar qoıady. Biraq Qazaq handyǵy jóninde, ásirese, orys patshasynyń Táýekel hanǵa qarym-qatynasy týraly eshqandaı suraq qoıyl­maıdy. Biz onyń sebebin bylaısha tú­­sin­dirýge tyrysamyz. 

Joǵaryda atap ótkenimizdeı, Táýe­kel hannyń elshisi Qul-Muhammed bı men Abbas shahtyń elshisi arasyndaǵy kelis­sóz boıynsha eki elshiliktiń bir-bir ókilderin Qazaq eli men Iranǵa jiberý jóninde kelisilgen bolatyn. Iran el­shiliginiń bir ókili V.Stepanovpen birge Táýekel hanǵa kelip ketkenin aıttyq. Al qazaq elshiliginiń ókili týraly esh­qan­daı jerde aıtylmaıdy. Biraq ol qa­zaq elshiliginiń ókili Iranǵa kelmedi degendi bildirmeıdi. Bizdiń oıymyzsha, qazaq ókili Iranǵa ırandyq elshi Azı Husraýmen birge kelgen. Knıaz A.D.Zvenıgorodskıı elshiligi Iranǵa 1594 jyldyń 22 qyrkúıeginde kelse, ıran elshisiniń kemesi «qarsy soqqan jel­diń qyrsyǵynan» 7 kún keshigip keledi. Orys elshisi tek bir jarym aıdan keıin shahtyń qabyldaýynda bolady. Al osy aralyqta Azı Husraý el­shiligindegi qazaq ókilinen Abbas shah­tyń adamdary nemese shahtyń ózi qazaq­tar týraly, Táýekel han jáne onyń Maýerennahrdaǵy shaıbanılyq áýletpen, orys patshasymen qarym-qatynastary týraly málimetterdi bilip alǵan deýge bolady. 

Táýekel hannyń Maýerennahrǵa 1598 jylǵy joryǵy jóninde baıandaı­tyn derekterdegi málimetterdi tereń qarastyrý jáne olardy bir-birimen salystyrý barysynda biz, XVI ǵasyrdyń sońynda Táýekel hannyń Maýerennahrǵa joryǵy eki ret, 1597 jáne 1598 jyly, ıaǵnı birinshisi II Abdallah hannyń tiri kezinde, al ekinshisi Buhar hany qaıtys bolǵannan keıin bolǵanyn kóremiz. Ortaǵasyrlyq derek málimetteriniń kóbinde 1598 jylǵy joryq týraly aıtylady. Tek eki derekte ǵana – Iskander Mýnshıdiń «Tarıh-ı alamara-ıı Abbası» jáne Hojamqulı -bek Balhıdyń «Tarıh-ı Kıpchakı» eńbekterinde Táýe­kel hannyń 1597 jyldyń sońy men 1598 jyldyń basyndaǵy joryǵy jó­ninde qysqasha bolsa da baıandalady. «Tarıh-ı Kıpchakı» deregindegi máli­mettiń qysqasha mazmuny mynadaı: «Qa­zaq sultandary ákesi men uly [Abdal­lahhan men Abd al-Mýmınhan] ara­syndaǵy tartys týraly habardy estip, bas kóterdi. Táýekel han kóp ás­kerimen Buharany baǵyndyrmaq bol­dy. Abdallah han urysqa [óziniń] qolbasshylaryn alyp shyǵady. Bul urysta kóptegen ataqty ózbekter qaza tapty. Qashqan ásker Buharaǵa keldi. Bul oqıǵa [han úshin] qosymsha kúıinish boldy. Ol ásker jıyp, qazaqtardyń joryǵyna tótep berý úshin Samarqan jaqqa betteıdi. Osy kezde ol qaıǵy men kúıinishten aýyra bastap, bir myń jetinshi (1598/1599) jyly qaıtys boldy». V.V.Velıamınov-Zernov Iskander Mýnshı eńbegindegi Táýekel hannyń 1597-1598 jylǵy Maýerennahrǵa jo­ryǵy týraly málimettiń mazmunyn bylaısha aýdaryp beredi: «Ákesi men uly arasyndaǵy qastyq pen jaýlyq týraly habar Túrkistanǵa taraǵanda, buǵan deıin Abdýl­lanyń kúshinen qorqyp tynysh ómir súrip jatqan qazaq sultandary bas kóterdi. Olardyń biri, ózi han ataǵyn ıelenip alǵan Táýekel sultan qa­zaq kóp áskermen Tashkentke taıap ke­ledi. Abdýllahan ony ózine laıyqty qarsylas dep sanamaı, oǵan qarsy óz áýletiniń sultandaryn, shekaralas aı­maq­tardyń ámirlerin jáne áskeriniń bir bóligin jiberýmen shekteledi. Eki jaq áskeri Tashkent pen Samarqan ara­lyǵynda kezdesip, qandy shaıqas boldy. Hannyń buǵan deıin eshqashan jeńilis kórmegen áskeri jeńilis tapty. Ámirler men qol­basylardyń kóp bóligi jáne birneshe sultan qaza tapty, al áskerdiń aman qalǵan bóligi óte nashar jáne jalynyshty kúıde Buharaǵa qashyp keldi. Buryn da ulynyń áreketinen kúıinip otyrǵan handy bul jaǵdaı odan ári qatty qaıǵylandyrdy... Ol tek qana ás­ker jıyp, jeńilistiń ornyn jabýdy oı­las­tyrdy. Ásker jıylyp, týyndaǵan qaýiptiń aldyn alý úshin jáne Táýekel hannan kek alý úshin Samarqanǵa bet aldy, biraq onda kelisimen ulynyń baǵynbaýy men qazaqtardan jeńilý saldarynan bolǵan qaıǵy onyń densaýlyǵyn kúrt nasharlatyp jiberdi. Aýrýy kú­sheıip, ol kóp uzamaı qaıtys boldy». 

Keltirilgen eki derek málimetinen kó­rip otyrǵanymyzdaı, Táýekel hannyń bul aıtylyp otyrǵan joryǵy kezinde II Abdallah han áli tiri. Shaıbanılyq hannyń naqty qaıtys bolǵan jyly men kúni ǵylymda anyq belgili, ol – 1598 jyl­dyń 8 aqpanynda bolǵan. Olaı bolsa, keltirgen derek málimetteri Táýekel han­nyń bul joryǵy 1597 jyldyń sońy men 1598 jyldyń basynda bolǵanyn kórsetedi. 

Abdallah hannyń uly, ári murageri Abdal-Mýmın hannyń ákesinen soń Buhara qalasynda taqqa otyrǵany kóp­shilikke málim. II Abdallah hannyń qaı­tys bolǵany jónindegi habardy esti­simen Iran shahy birden Horasandy tezi­rek qaıtarý úshin joryqqa daıynda­lady da, 1598 jyldyń 9 sáýirinde as­tanasy Isfahannan Geratqa qaraı attanyp shyǵady. Al Táýekel hannyń Maýerennahrǵa joryǵy alty aıdan keıin, ıaǵnı Abdal-Mýmın han qastan­dyqpen óltirilgennen keıin bas­talady. «Tarıh-ı Kıpchakı» dereginiń avto­ry bul jóninde «Abdal-Mýmın han­nyń óltirilgendigi týraly habardy estı sala...Táýekel han Tashkent pen Maýerennahrdy baǵyndyrý jolyna kiristi», dep jazady.

Joǵaryda keltirilgen derek máli­met­­terinen Táýekel han men Abbas shahtyń Maýerennahr men Horasandaǵy shaıbanılyq áýlettiń bıligine qarsy júr­gizgen kúresteri aldyn ala jasalǵan eki­jaqty kelisimniń nátıjesinde júze­ge asqan deýge bolady. Mundaı keli­sim­ Táýekel hannyń ordasynda bol­ǵan­ ırandyq elshilik ókili men Iranǵa jibe­rilgen qazaq elshisi ókiliniń jumys­ta­rynyń nátıjesi dep túsinemiz. Táýekel han kelisimge saı Maýerennahrǵa al­ǵash­qy joryǵyn 1597 jyly II Abdal­lah hannyń tiri kezinde jasasa, Ab­bas shah bolsa, Buhara bıleýshisi qaı­­tys bolǵannan soń, 1598 jyly uıym­dastyrady. 1598 jyly Táýekel hannyń kelesi joryǵy II Abdallah hannyń mu­rageri qaıtys bolǵannan keıin jasalady. Osylaısha, Táýekel hannyń Maýerennahrdaǵy shaıbanılyq áýlettiń bı­ligine qarsy kúresi – ony tek qazaq tarıhyndaǵy ǵana emes, sonymen birge XVI ǵasyr sońynda búkil Ortalyq Azııa aýmaǵyndaǵy tanymal saıası qaıratker deńgeıine deıin kóteredi.

Endi Táýekel hannyń 1598 jylǵy Maýerennahrǵa joryǵy men onyń barysyna jáne qazaq tarıhyndaǵy mańyzyna toqtalsaq.

Joǵaryda atap ótkenimizdeı, Táýe­kel hannyń joryǵy 1598 jyly jaz aıynyń sońynda Abdal-Mýmın hannyń qastandyqpen óltirilýinen keıin bastalady. Buhara taǵynda alty aı otyrǵan ony jergilikti ámirler jasyryn túrde qastandyqpen óltiredi. Bir qyzyǵy, Mu­hammed Iýsýf Mýnshı boıynsha,­ Abd- al-Mýmın hanǵa qastandyq uıymdas­tyrýshylardyń basynda bedeldi bir qazaq aqsaqaly bolǵan. Ol bylaı dep baıandaıdy: «... Onyń (Abd al-Mýmın hannyń-B.K.) bıligi alty aıǵa sozyl­dy. Buharalyqtardyń ákesiniń qaıy­rymdylyǵy men izgiligine úıre­nip qal­ǵanyn jáne óziniń is-áreketterine narazy bolyp, jaman birdeńe uıymdastyrmaq oılaryn Abd al-Mýmın bildi. Ol eń bedeldi tanymal adamdardyń kózin joı­maq boldy. Olar bolsa ony bilip qoıyp, jasyryn keńeske jınaldy da, óz­deriniń úlken isti (oryndaýǵa) daıyn eken­dikterin málimdedi. Jınalǵandar ishinde bir aqsaqal qazaq bar edi, ol bylaı dedi: «Olaı deýge bolmaıdy». Ol ornynan turyp, jınalysqa qatysýshylardyń ár­qaısysynyń keýdesin kezek-kezek qo­lymen ustap shyqty da, oıymyzdy júzege asyrýdy aıtqanda bárińniń jú­rekteriń qatty soǵyp ketti. Tek eki adamǵa qarap turyp: «Senderdiń jú­rek­teriń ornynda tur», dedi aqsaqal. Oı­lastyrǵan isti júzege asyrý jańaǵy eki adamǵa júkteldi». Sol eki adam Abd al-Mýmın handy óltirip, basyn kesip alady.

Derek málimetindegi esimi belgisiz aq­sa­­qal qazaqtyń Táýekel hanǵa qansha­lyq­ty qatysy bar ekeni beımálim. Degenmende, biz 1580 jyldardyń basy­nan beri Táýekeldiń Maýerennahrda bol­ǵanyn, Buharamen ashyq túrde de, jasy­ryn túrde de saıasat júrgizgenin, 1594 jyldan bastap basty qarsylasy shaıbanılyq áýlet ekenin eskere kele, aq­saqal qazaqtyń jaı adam emes, Táýe­kel hannyń Buhara qalasyndaǵy se­nim­di adamdarynyń biri degen oıǵa kó­ńilimiz aýady. Jáne ol adam jalǵyz bol­maǵan. «Tarıh-ı alamara-ıı Abbası» málimetinde II Abdýlla hannyń eń senimdi, ári belgili ámirleriniń biri – Abd ýl- Ýası bı degen ámirdiń han óli­minen keıin Táýekel han jaǵyna shy­ǵyp, Abd al-Mýmın hanǵa qastandyq uıymdas­tyrýshylardyń biri bolǵandyǵy jáne Táýekel handy Maýerennahrǵa joryq ja­saýǵa shaqyrǵandyǵy aıtylady. Osyn­daı málimetterge qarap, Táýekel han­nyń Maýerennahr qalalary men onyń astanasy Buhara qalasynda yqpa­ly­nyń kúshti bolǵandyǵyn kóremiz. Osy faktorlar 1598 jylǵy joryqta Tash­kent, Ahsı, Andıjan, Samarqan sekildi qalalardyń qazaqtar jaǵyna urys­syz ótýiniń kóp sebepteriniń biri bolsa kerek. 

Táýekel hannyń joryǵy jazdyń soń­ǵy aıynda bastalady. Táýekel hannyń jarlyǵyna sáıkes búkil qazaq jerinen 120 sultan atqa otyrady. Iskander-bek Mýnshıdyń málimetterine qarap, Táýekel han joryqqa júz myńnan asa ásker shyǵarǵan jáne ol áskerdiń bári Deshti Qypshaq pen Túrkistan aımaǵyndaǵy taıpalardan jasaqtalǵanyn kóremiz. 

Odan ári Iskander-bek Mýnshı óz baıandaýyn bylaısha jalǵastyrady: 

«Táýe­kel hannyń osynshama mol áske­rine jergilikti óńirdiń turǵyndary esh­bir qarsylyqsyz baǵyndy. Az ýaqyt ishinde ol Orta Azııanyń Tashkent, Ahsı, Andıjan, Samarqan sııaqty iri­ qa­lalary men óńirlerin Buhara aıma­­­ǵynyń qalasy Mıanqalǵa deıingi jer­lerdi basyp alady. Samarqanda 20 myń­dyq áskermen inisi Esim sultandy qaldyryp, ózi 70-80 myń áskermen Buharany alý maqsatymen qalaǵa bet alady. Buharada 15 myńǵa jetpeıtin ás­ker bolǵandyqtan, Pir-Muhammed han men ámirler jaýmen ashyq maıdanǵa shyq­paı, qala bekinisi men munaralaryn kú­sheıtedi. Táýekel han qalaǵa jaqyn kelip, áskeri birneshe bólikterge bólinedi de, qalany túgeldeı qorshaýǵa alady. Buharalyqtar kún saıyn qalanyń ár qaqpasynan qarsylastaryna shabýyldar jasap, olardyń adam sanyna shyǵyndar keltirip otyrady. Osylaısha on bir kún boıy osyndaı urys bolyp turady. On ekinshi kúni Buharadaǵy barlyq ásker qaladan shyǵyp, kúnniń atysynan kún­niń batysyna deıin soǵysady. Osy kú­ni buharalyqtar jeńiske jetedi. Al Táýe­kel han sheginýge májbúr bolady. Shegingen áskerdiń aldy Samarqanǵa jet­kende bolǵan oqıǵa túgeldeı Esim sul­tanǵa baıandalady. ­

Mundaı habardy estigen Esim sultan ashýlanyp aǵasyna mynadaı sıpatta habar jiberedi: «Sonshama áskermen az­ǵantaı ǵana Buhara áskerinen jeńilip, she­giný degen uıat jáne óte qatty uıat nárse, eger han Samarqanǵa kelse, bul jaqta da Buhara jaqtaǵydaı samarqandyqtardyń biz­ge baǵynbaýy múmkin. Han sheginisin toq­tatyp, keri oralsyn, men oǵan óz ás­kerimmen qosylamyn». Táýekel han ini­siniń keńesin qup alady da, qaıtadan Buharaǵa bet alady. Kóp uzamaı oǵan Esim sultan kelip qosylady. Buharaǵa da Baky-Muhammed sultan bastaǵan ás­kerı kúsh Balhtan kómekke kelip je­tedi. Eki jaqtyń áskeri Mıanqaldyń Uzyn­saqal degen jerinde kezdesip, urys­ty bastap ketedi. Shaıqastar qaıta jal­ǵasyp, bir aıdaı ýaqytqa sozylady. So­ǵysýshy eki jaq túpkilikti jeńiske jete almaıdy. Osyndaı bir sátte Táýe­kel han áskerdi ózi bastap urys­qa túsedi. Qarsylastar jaǵynan kóp ás­ker shy­ǵynǵa ushyrap, buharalyqtardyń eń bedeldi jáne tanymal adamdary qaza tabady. Osy shaıqasta Táýekel han­nyń ózi de aýyr jaraqat alady. Han ja­ra­lanǵannan keıin qazaq áskerleri Tash­kent­ke oralady. Al kóp uzamaı Tá­ýekel han qaıtys bolady. Osylaısha, Qa­­zaq han­dy­ǵynyń tarıhyndaǵy eń bir kór­nekti tul­ǵalardyń biri, qazaq eliniń oń­tústik ba­ǵyt­taǵy shekarasyn qalpyna keltirý úshin jan aıamaı kúres júrgizgen jáne ony júzege asyra bilgen Táýekel han 1598 jyly ómirden ozady.

Táýekel hannyń jeke basyndaǵy jaq­sy tulǵalyq qasıetterin T.I.Sultanov by­laısha atap kórsetedi: «Shyǵaıdyń uly Táýe­kel sultan – aıbyndy jáne je­ńimpaz ja­ýynger bola bildi. Urys ónerin jaqsy meńgerip, mergen sadaqshy bolady. Jáne de ol jaqsy ul da boldy. Oǵan adaldyq qa­sıet tán edi. Táýekel batyl jáne shuǵyl she­shimder qabyldaı alatyn tulǵa boldy. Táýekel jaǵdaıdy jaqsy paı­dalana bile­tin. Táýekel adamdardy sońynan erte biletin».

Táýekel han – eldik, memlekettik múd­­deni aldyńǵy qatarǵa qoıǵan tulǵa bol­dy. Aldyńǵy betterdiń birinde Táýe­­kel hannyń jarlyǵyna sáıkes Maýe­rennahrǵa qarsy baǵyttalǵan jo­ryqqa 120 qazaq sultanynyń atqa qonýy – el ishin­de saıası birliktiń ornyqqandyǵyn kórsetedi. Al onyń 1584-1585 jyl­dar­­­dan 1598 jylǵa deıingi Orys mem­leketimen júrgizgen dıplomatııalyq saıa­saty, Maýerennahrdaǵy shaıbanılyq áýlet basshysy II Abdallah hanǵa qar­sy joryqtary, qaraqalpaqtar men qal­maqtarda óz áýletiniń ókilderin bılik­ke otyrǵyzýy, Shyǵys Túrkistannyń saıası ómirine belsene aralasýy – Ortalyq Azııa aýmaǵyna tanymal bolǵan tarıhı tulǵa bolǵandyǵyn dáleldeıdi. 

Endi Táýekel hannyń urpaqtary jó­ninde aıtsaq. 1594 jylǵy derek má­limetterinde Táýekel hannyń uldarynyń úlkeni – Qusaıynnyń 10 jasta, odan keıingileri 8 jáne 4 jasta bolǵandyǵy, son­daı-aq neshe jasta ekeni belgisiz Mu­rat esimdi ulynyń bolǵandyǵy aıtylady. 

Joǵaryda aıtylǵan oılarymyzdy túıindeı kele, Táýekel han jóninde mynadaı qorytyndylar jasaýǵa bolady.

Birinshi, Táýekel hannyń jeke ba­syn­daǵy aıbyndylyq, tózimdi­lik, shy­dam­­dylyq, shuǵyl sheshim qabyl­da­ǵysh­tyq, adaldyq, soǵys ónerin jaqsy meń­ger­gendik, saıasatkerlik, kópshilikti so­ńynan erte bilýshilik sekildi qa­sıet­teri – ony óz zamandastarynyń aldy ete­di. Bıleýshi áýlettiń ókili retinde onda mundaı qasıetterdiń bolýy – ony han taǵyna ákeledi.

Ekinshi, Táýekel han bılikke kelisimen eń aldymen eldik jáne memlekettik múddelerdi alǵa qoıady. XV ǵasyrdyń 70-jyldarynan beri Syrdarııa ózeni boıyndaǵy qalalar men óńirler, jaıy­lym­dyq jerler úshin Maýerennahr bı­leýshilerimen bolyp kele jatqan kúresti sońyna deıin jetkizip, qazaq hal­qy úshin jeńispen aıaqtaıdy. Atalǵan aı­maq qa­zaq halqynyń etnıkalyq aýma­ǵynyń qu­ramdas bóligine aınalady. 

Úshinshiden, Táýekel han óziniń bas­ty qarsylasy Buhara hanyna qarsy kúreste keń aýqymdy tulǵa retinde kó­rinedi. Onyń Orys memleketimen dıp­lomatııalyq baılanystary, Irandaǵy Abbas shahpen baılanysy, 1597-1598 jyldardaǵy Maýerennahrǵa nátıjeli joryqtary Táýekel handy bir halyqtyń tarıhy sheńberinen asyryp, Ortalyq Azııa aýmaǵyna tanymal tarıhı tulǵalar qataryna qosady. 

Tórtinshiden, Táýekel hannyń qazaq tarıhyndaǵy róli máselesi áli tereń zert­teýlerdi qajet etedi. Bolashaqta ǵy­­­lymı aınalymdarǵa engiziletin derek málimetteri Táýekel hannyń qazaq ta­rıhyndaǵy, Ortalyq Azııa tarı­hyn­daǵy tarıhı – tulǵalyq rólin odan ári aıqyndaı túsedi degen oıdamyz.

Bereket KÁRIBAEV,

UǴA korrespondent-múshesi, tarıh ǵylymdarynyń doktory