Naýryz qarsańynda Astana turǵyny Gaýhar Elembaeva merekelik dastarhan jaıyp, elorda ákimdigi resmı saıtynyń tilshilerin qonaqqa shaqyrdy. Bul týraly Astana qalasynyń resmı saıty habarlady.
Áńgime barysynda ot anasy qazaqtyń ulttyq taǵamdaryn daıyndaýdyń keıbir qupııalarymen bólisti. Olardyń arasynda meıramnyń bas taǵamy – naýryz kójeniń resepti de bar.
Qazaq halqy óziniń qonaqjaılylyǵymen erekshelenedi. Ár úı ıesi óz qonaǵyna daıyndaǵan ulttyq taǵamdar arqyly syı, qurmet kórsetýdi óz mindeti dep biledi. Ulttyq taǵamdarymyzdyń quramynyń negizin et quraıtyndyǵy barshaǵa málim. Qazaq halqy taǵamnyń qaı-qaısyna da etti molynan salady ǵoı.
...Gaýhar tańnyń atysynan júgirip júr. Erte turǵan ol nan ılep, baýyrsaq ázirlepti. Sondaı-aq, qonaqtaryna arnalǵan salattary da, naýryz kójesi daıyn. Al endi basty taǵam – etti ázirleý kerek. Ony usynýdyń birneshe túri bar. Búgingi qonaqtaryna Gaýhar «Syı tabaqty» tartpaq. Ony tartýdyń ereksheligi sol – ár qonaqqa ózine tıesili jilik beriledi.
««Syı tabaq» dárejesi boıynsha «Bas tabaqtan» keıingi orynda. Biz búgin jubaıym ekeýmiz óz dostarymyzdy, qurby-qurdastarymyzdy, kórshi-qolańdy qonaqqa shaqyrdyq. Aralasyp-quralasyp júrgen ýaqyt ishinde bir-birimizge baýyr basyp, aǵa-qaryndastardaı bolyp kettik. Birimizdiń jasymyz úlken, birimizdiki kishi. Sol sebepti búgin qonaqtaryma «syı tabaq» tartamyn. Ádep-ǵurpymyz boıynsha jambasty, asyqty jilikti, súbeni, tósti astym. Jambaspen birge tabaqqa jaýyryn, baýyr jáne de shujyq, qazy mindetti túrde salynýy kerek. Bul ettiń bári – bizdiń soǵym. Búginge deıin jaqsy súrlenip te úlgergen», – deıdi ot anasy Gaýhar.
Bul tabaqtaǵy tós «kúıeýbalasy», jambas «inisi», asyqty jilik «apalary» úshin arnaıy asylǵan.
Mine, Gaýhar men ot aǵasy Asylhannyń qonaqtary da keldi. Naýryz – Jańa jyldyń bastalǵandyǵynyń ǵana emes, qystyń aýyr kúnderine tózý, qıyn kezeńge qarsy turýdyń belgisi. Bir-birin uzaq qystan keıin kórgende qazaq halqy eń aldymen mal-jannyń amandyǵyn suraıdy, qushaqtasady.
Qonaqtar káde-syısyz kelmepti. Árkimniń qolynda úı ıelerine arnalǵan syılyqtary bar. Salt-dástúrimizge saı, esiktiń tabaldyryǵyn attaǵan jas kelinshek shashýyn shashty.
«Shashý – qýanysh aıǵaǵy retinde jasalatyn saltanatty dástúr. Mereke, toı kezinde qýanysh ıelerine kámpıtten ne teńgeden shashý shashady. Balalar shashylǵan táttilerdi men tıyndardy qýana-qýana teredi. Biz shashýdan tıgen táttilerdiń sáttilik syılaıtyndyǵyna senemiz», – deıdi qonaqtardyń biri Elerke.
Qonaqtardyń barlyǵy kelgen eken, endeshe ysylǵan nandy qaınap jatqan ettiń sorpasyna salaıyq. Shamaly keptirilgen nandy 3-5 mınýt pisirý qajet. Osy tusta tuzdyq ta ázirlenedi.
«Sizderge etti asýdyń keıbir qupııalaryn aıtyp bereıin. Nan ezilip ketpes úshin oǵan sýyq sý quıylady, keıbir kelinshekter sorpaǵa muz qosyp jatady. Buny halqymyz «Tomyrtqalaý» dep atasa kerek. Al nan tabaqqa jabysyp qalmas úshin ydysqa eń aldymen tuzdyqty quıǵan durys. Aıtpaqshy, men tuzdyqqa sábizdi de qosamyn. Menińshe ol taǵamǵa tátti dám beretin sııaqty», – dep bólisti aspazdyq qupııalarymen Gaýhar.
Naýryz kójeni Gaýhar óz anasy úıretken resept boıynsha ázirleıdi eken.
«Men daıyndaıtyn naýryz kójeniń quramynda sýdan jáne tuzdan bólek, súrlengen qazy, kúrish, qaraqumyq, júgeri men un bar. Osynyń barlyǵyn jaqsylap aralastyryp, bir qaınatyp alǵannan keıin sýsynyma qurt qosyp pisiremin. Osylaısha onyń dámi shyǵa túsedi. Negizi, naýryz kójeni qolda bar ónimderden daıyndaýǵa bolady. Meniń anam osylaı isteıtin», – deıdi ot anasy.
Gaýhar jyl saıyn 19 nemese 20 naýryzda áriptesterine ózi daıyndaǵan merekelik sýsynnan dám tatqyzady eken. Munysynyń dástúrge aınalǵanyna da birneshe jyldyń júzi bolyp qalypty.
«Ádette naýryz kójeni men úlken ydysta pisiremin. Naýryz meıramynyń qarsańynda jyl saıyn óz áriptesterime naýryz kóje men baýyrsaq daıyndap aparamyn. Mektepte de men ázirleıtin naýryz kójeni jaqsy kóredi. Balalarymnyń synyptastary da jyl saıyn meniń kójemnen dám tatady», – deıdi Jansaıa men Almattyń anasy.
El aýzynda «Naǵyz qazaq – qazaq emes, naǵyz qazaq – dombyra» degen sóz bar. Burynǵy zamanda dombyranyń qulaǵynda oınamaıtyn qyz-jigitter joq edi. Qazirgi tańda bul – sırek kezdesetin dúnıe. Alaıda biz búgin tanysqan azamattardyń barlyǵy derlik án-jyrǵa jaqyn jandar dese de bolady. Biz Gaýhardan aspazdyq sheberlik sabaǵyn alyp jatqanda tór úıden shyqqan dombyranyń súımeldeýindegi tanys áýenderdi qulaǵymyz shalyp qaldy. Bul «qazaq valsiniń koroli» Shámshiniń ánderi edi.
Gaýhar da dostaryn dombyramen shyrqaǵan ánine tánti etti.
Qazaqtyń salt-dástúrine, ádet-ǵurpyna degen qurmet Gaýhardyń boıyna ana sútimen sińgen. Endi ol óziniń bar bilgenin 12 jasar qyzy Jansaıaǵa úıretýde.
«Anam úıge kirgen ár qonaqpen yrys keletinin aıtatyn. Anamnyń bergen tárbıesin óz qyzyma da berýge tyrysamyn. Balalarymdy eńbeksúıgishtikke baýlımyn. Qyz degen qonaq qoı. Bir kúni ol da qııaǵa qonyp, kelin atanatyn ýaqyt ta jetedi. Sondyqtan oǵan bilgenimdi qazirden úıretkendi durys dep sanaımyn», – dedi bizdiń keıipkerimiz.
Mátin: Ásem Myrhaıdarova
Foto: Vlada GÝK