Saǵat tańǵy bestiń shamasy. Oıanyp ketkenim áldeqashan. Kózimdi qansha jumsam da kirpikterim bir aıqaspaı-aq qoıǵany… Erterekten esimde júrgen bir umytylmas kezdesý, tolǵaǵy pisip jetilip júrgenimen, ońaılyqpen qaǵaz betine túspeı kópten mazalaı beretin. Qolyma qalam alsam boldy, kesh bata óristen qaıtqan enelerine jamyraǵan qozydaı, negizgi aıtpaq taqyrybymnyń tóńiregine tórkindes estelikter aq paraqty ańsap «meni de, meni de» degendeı talasyp, sanada syǵylysyp qalaryn qaıtersiń… Meniń uıqymnyń qashýynyń da sebebi osy…
Saǵat tańǵy bestiń shamasy. Oıanyp ketkenim áldeqashan. Kózimdi qansha jumsam da kirpikterim bir aıqaspaı-aq qoıǵany… Erterekten esimde júrgen bir umytylmas kezdesý, tolǵaǵy pisip jetilip júrgenimen, ońaılyqpen qaǵaz betine túspeı kópten mazalaı beretin. Qolyma qalam alsam boldy, kesh bata óristen qaıtqan enelerine jamyraǵan qozydaı, negizgi aıtpaq taqyrybymnyń tóńiregine tórkindes estelikter aq paraqty ańsap «meni de, meni de» degendeı talasyp, sanada syǵylysyp qalaryn qaıtersiń… Meniń uıqymnyń qashýynyń da sebebi osy…
Jazý ústeliniń ústindegi shaǵyn shamnyń kishkentaı qyzyl túımesin basyp qoıyp, kóz qaryǵan jaryǵy janaryma jaılasqannan keıin, sol aıtýly kezdesýdiń eleske aınalǵan sátterin qansonardaǵy qoıannyń izderindeı etip aq qaǵazǵa túsire bastadym…
1986 jyldyń sońǵy aılary bolý kerek. Sonaý stýdenttik shaqtan beri aralasyp júrgen dosym Amandos Aqanaevtyń sheberhanasynda Baqtııar Tabıev, Kenjebaı Dúısenbaev, taǵy da birneshe sýretshiler basymyz qosyla qalǵan. Kenet Baqtııar samaıynan tóbesine deıin bozaryp ketken qoıý shashtaryn salaly saýsaqtarymen artyna qaraı tarap qoıyp saltanatty túrde kelesi jyldyń jaz aılarynyń birinde Máskeý qalasynda qazaqstandyq toǵyz sýretshiniń esepti kórmesi ótetinin shaǵyn dastarqan ústinde qýanyshpen jetkizdi. Sol toptyń quramynda ózimniń bar ekendigimdi estip, qýanyshymdy jasyra almadym. Máskeýde ótetin kórmelerge buryn da jumystarymyzdy qoıyp júrgenimizben, bul jolǵy kórme tipti de basqasha bolmaq. Árbir avtor óziniń eńbekterin Keńes Odaǵy astanasynyń talǵampaz kórermenderine qalaǵanynsha usyna alady. Moskva ózeniniń boıyndaǵy Qyrym kópirine jaqyn ornalasqan Ortalyq kórme zaly qaı sýretshige bolsyn armandaı áser qaldyratyndyǵy aıtpasa da túsinikti. Saraptalǵan sýretshiler tobyna engenderden esimde qalǵany: Abdrashıt Sadyhanov, Baqtııar Tabıev, Kenjebaı Dúısenbaev, Amandos Aqanaev, Vasılıı Tımofeev…
…Sonymen, biz asyǵa kútken ýaqyt – kórme mezgili de jetti-aý. Artynyp-tartynyp: «Máskeý qaıdasyń?» dep tartyp otyrdyq. VDNH janyndaǵy «Kosmos» qonaq úıine kórme ashylý qarsańynan eki jeti buryn baryp ornalasyp aldyq. О́tetin sharanyń katalogy men afıshasy Máskeýde daıyndalǵan. Kózdiń jaýyn alady. Biz ornalasqan qonaq úıge Máskeýde turatyn tamyr-tanys, jora-joldastar jıi kelip, qaý-qaý áńgimeniń qyzýy kúnde basylmaıdy. Solardyń ishinde máskeýlik arhıtektor, qalmaq jigiti Jangar Pervıýev bizge erekshe yqylas tanytty. Eger sáti tússe, bir kelgende belgili tarıhshy, túrki tektes halyqtardyń bilgiri – Lev Nıkolaevıch Gýmılevpen az ýaqytqa bolsa da jolyqtyratyndyǵyn aıtty. О́zin kórmek túgili atyn estigende eleń ete qalatyn jastarǵa mynadaı sát, árıne, aspannan kútkenimiz jerden tabylǵandaı áser qaldyrdy. Sál burynyraq, Máskeý túbindegi «Senej» shyǵarmashylyq úıinde Lenıngrad kórkemóner akademııasyn bitirgen belgili sýretshi Aman Baqtyǵalıevpen bir tún sher tarqata áńgimeleskenimizde, ol Lev Nıkolaevıchtiń leksııalaryna ádeıi izdep baryp, qatysatynyn tebirene tolǵaǵany sondaı, ony jyrdaı etip aıtyp bergeni esimde.
1980 jyly Kýlıkovo shaıqasynyń 600 jyldyǵyna oraı «Ogonek» jýrnalynyń betterine Dmıtrıı Lıhachevtyń kólemdi maqalasy shyqqan bolatyn. Ol basynan aıaǵyna deıin bizge burynnan belgili sarynǵa qurylypty. Dalalyqtardy oısyrata jeńý. Altyn Orda Kýlıkovo shaıqasynan keıin sharýasy shaıqalyp kelege kelmesteı bolǵan… Jýrnaldyń osy sanynda Lev Nıkolaevıch Gýmılevtiń sol tarıhı shaıqasqa tyń rakýrspen qarap, Mamaıdyń sol maıdanda jeńilý sebepterine toqtalyp, Altyn Ordanyń odaqtasy – Lıtva koroli Iаgaılo der kezinde kelmeı, opasyzdyq jasaǵan tustaryn sol jolǵy jeńilistiń basty sebebi etip kórsetipti. Eki jyldan keıin Toqtamys han bastaǵan Altyn Orda jasaqtary Máskeýdi qaıta basyp alyp, burynǵysha bıligin júrgize bergendigin baıan etedi.
Dmıtrıı Donskoı bastaǵan Rýs jasaqtarynyń odaqtastary Qara teńizde qaharyn júrgizip turǵan Qyrym handyǵy ekendigi tarıhtan belgili. Altyn Ordaǵa qarsy joryqtarda Nıkıta jáne Semen Beklemıshovter qolbasshylyq etse, árıne, Kýlıkovo shaıqasynyń mańaıyndaǵy ǵasyrlar boıy qurastyrǵan orys tarıhshylarynyń ıdeologııalyq konstrýksııasy syr berip syqyrlaı bastaıdy…
Sáti kelgen kúni Jangar dosymyz Lev Nıkolavıchtiń bizdiń jolyǵýǵa yqylas bildirgenimizge qarsy bolmaıtyndyǵynan habar jetkizip úlgerdi. Ulty tatar, erterekte Qytaıdan kóship kelgen belgili sýretshi Baqtııar Tabıev, tama Shora batyrdyń urpaǵy Kenjebaı Dúısenbaev jáne men – Janqoja, Eset batyrlardyń urpaǵy júzdesýge jınaldyq. Bulaı aıtyp otyrǵanym, Lev Nıkolaevıchtiń aldyna baratyn delegasııanyń sál de bolsa dárejesin kóterý ǵoı. Kózdegen jerimizdi nysanaǵa ala otyryp metroǵa túsip, Novogıreevo stansasynan bir-aq shyqtyq. Oıymyz – Gýmılevpen jolyqqannan keıin Baqtııardyń Sýrıkov ınstıtýtyndaǵy kýrstasy, sýretshi Valerıı Svetlıskııdiń saıajaıynda bas qosý. Sómkemizde sol jaqqa alyp bara jatqan Abdrashıt aǵamyzdyń bir bótelke «Qazaqstan» konıagi bar. Sonymen birge, Lev Nıkolaevıchke Syrdyń sary ala qazysy, qyzdyń burymyndaı muqııattap órilip, ısi burqyraǵan shyryn qaýynqaǵy bar.
Lev Nıkolaevıchtiń Máskeýdegi shaǵyn páteri osy jerden onsha alys bolmaı shyqty. Kún sonshalyqty qapyryq. Oǵan qaraıtyn biz joq. Kezdesýge belgilengen ýaqytta kelgen páterimizdiń qońyraýyn bastyq. Esikti suńǵaq boıly, qoıý shashyn keń mańdaıynan joǵary ortasynan aıyryp, jelkesine muqııattap túıgen ashań júzdi, ajarly áıel ashty. Bes bıeniń sabasyndaı deýge kele qoımas. Olaı desem tym tolyqtaý kórinetin shyǵar.
Eń keremeti, bizdi burynnan biletin adamsha aqjarqyn sóılep qarsy aldy. Jangar dosymyz ózi erkin meńgergen orys tilimen bizdi buǵan deıin-aq jeke-jeke sýrettep, tanystyryp qoıǵan bolýy da ǵajap emes. Bul kisi ózin: «Lev Nıkolaevıchtiń zaıyby Natalıa Vıktorovna», dep tanystyrdy.
Lev Nıkolaevıch orta boılydan sál joǵaryraq. Buıralaý býryl shashy mańdaıyna qulap, anasy Anna Ahmatovaǵa tartqandyqtan, qyr arqasy kóterińkileý murny atjaqty aqsary júzine úılesip-aq turady eken. Keýdesinde túrli-tústi sýretteri irileý, uzyn jeń jeıdesi bar.
Lev Nıkolaevıchtiń usynǵan jumsaq alaqanyn japatarmaǵaı alyp, bólme ortasyndaǵy shaǵyn ústeldiń janyndaǵy oryndyqtarǵa jaıǵastyq. Alǵashqy kezde sál qysylǵan túrimizdi baıqap qalǵan úı ıeleri, áp-sátte áńgimege úıirip, Natalıa jeńgeıdiń burqyraǵan býryl shaıy mı qaınatar ystyqta boıǵa sińip, ýaqyt jyljyǵan saıyn saǵyna kútken basqosýymyz ádemi otyrysqa aınalyp bara jatty.
Sálden soń, Lev Nıkolaevıchke arnaıy alyp kelgen bazarlyqtarymyzdy dastarqanǵa shyǵardyq. Bizdiń álgi rásimimizge úı ıeleriniń qýanyshyn kórseńiz. Lev Nıkolaevıchtiń aýzynan shyqqan: «My» – túrki sınonımi bolsa, «Onı» – slavıandardyń shartty ataýy ekenin túsinip-aq otyrmyz. Lev Nıkolaevıchtiń áserli áńgimesiniń tórkininde túrki, slavıan elderiniń aıyrmashylyǵy emes, kerisinshe, uqsastyq jaqtarynyń, týysqandyq baılanystarynyń, múddelestik jaqyndyqtarynyń baıandy izderi saırap jatty… Týrgenev, Karamzın, Dostoevskıı, basqa da kóptegen orys zııalylarynyń tegi túrkiler ekendigin Lev Nıkolaevıchtiń óz aýzynan estigenimizde boıymyzdy maqtanysh sezimi bılep, tóbemiz kókke jetip otyrǵandaı áser aldyq. Dýaly aýyzdan shyǵyp, jan bite bastaǵan Uly Dalanyń rýhy Máskeý aspanynyń astynda tamyrymyzdy qýalap, boıymyzdy shymyrlata bastady…
Úı ıeleriniń Shyńǵys hanǵa degen yqylasy óte erekshe ekendigin baıqadyq. Osy tusqa kelgende qaltamyzdyń túbinde jatqan Ábdirashıttiń amanatyn qoly qurǵyr eriksiz sıpaı bastady… Aragidik Natalıa Vıktorovna as úıge shyǵyp ketkende juqalap týraǵan qazydan, baldaı qaýynqaqtan Lev Nıkolaevıch azdap bolsa da dámin alyp otyrdy. Jeńgeıdiń álgindeı joq kezin paıdalanyp alqyzyl túsine terezeden túsken kún sáýlesi alaýlaı shomylǵan konıaktiń shynashaqtaı bir-eki rıýmkasyn bizdiń yqylasymyz úshin anda-sanda qutty qonysyna qondyryp qoıyp otyrdy. Úıge kirgennen baıqaǵanym, Lev Nıkolaevıchtiń ózine tán ádemi ıýmory bar ekendigi. Bizdiń Baqtııar da ázildiń koroli dese bolǵandaı. Jeńgemiz kele qalǵanda biz de ym-jymdy bildirmeýge tyrysamyz. Degenmen, Natalıa Vıktorovna sezip qalsa kerek, sóz arasynda jymıyp qana Lev Nıkolaevıchtiń «qant dıabetin» eskertip qoıdy. Mine qyzyq! Jeńgemizdiń mamandyǵy sýretshi eken. Umytpasam, Sýrıkov ınstıtýtyn, álde Lenıngradtaǵy kórkemsýret akademııasyn támamdasa kerek. Lev Nıkolaevıchtiń jıi-jıi Natalıa Vıktorovnaǵa «hatýn» dep otyrýy qandaı keremet! Alǵashqy tosty ózi kóterip, saýsaǵynyń ushyn rıýmkaǵa sál batyryp, edenge silkip alǵanyn: «kóshpendiler sharaptyń dámin áýeli Jer-Anaǵa tatqyzady» dep túsindirdi. «Orta Azııa halyqtarynyń bir-birinen erekshelikteri bar ma?» degen Baqtııar Tabıevtiń suraǵyna: «Qyrǵyzdarǵa ázil aıtqanda, baıqap aıtý kerek, qazaqtardyń namysyna tımegen jón» dep jaýap berdi de, bir sátke oılanyp qaldy. Árıne, 1986 jylǵy Jeltoqsan oqıǵasynyń jańǵyryǵy Lev Nıkolaevıchke de, Natalıa Vıktorovnaǵa da osal tımegeni baıqalyp otyrdy…
Jalǵandyqqa, ádiletsizdikke jany qas, HH ǵasyrdyń birinshi shıregindegi orys poezııasynyń kósh basynda júrgen Nıkolaı Gýmılev adamı tabıǵaty da erekshe qalyptasqan, qaısarlyǵy basym jan eken. Aıaǵynan jańa turǵan Keńes ókimetine «qastandyq jasamaqshy» degen jalany jamylyp qamaýǵa alynypty. Maksım Gorkııdiń ara túsýiniń arqasynda abaqtydan bosanýǵa múmkindik týyp: «Est sredı vas poet Gýmılev?!» degende: «Est ofıser Gýmılev!» – dep tutqyndardyń ortasynan bólinip shyqpaı, solarmen birge atylyp kete barǵan kórinedi. Asa sezimtal Baqtııar, Kenjebaı ekeýmizge bir qarap qoıyp, qońyr áýezdi daýysymen tómendeý alyp, tatardyń ásem de muńdy halyq áni «Oı bulbulymdy» bastap ketkeni.
Oı byl-bylym, Vaı byl-bylym
Aq Edilne tań ata,
Tańlar ata, ýzelá uzaq,
Jyrlata da elata…
Án áserimen bal-bul janǵan úı ıeleriniń júzin kórseń, shirkin! Altyn Ordanyń sońǵy handarynyń biri, Kýlıkovo shaıqasynan týra bir ǵasyr ótkende, 1480 jyly ejelgi odaqtasy Lıtvamen birlesip Máskeýdiń batysynda sheshýshi shabýylǵa bel baılap uly knıaz Ivan III-niń basyna bult úıirgen Ahmet hannyń urpaǵy – aqyn Anna Ahmatovanyń anasynyń qolynda balalyq shaǵy ótken Lev Nıkolaevıchke budan artyq syı bolmaq pa?! Tatardyń keremet ánshisi Ilham Shakırovtyń oryndaýynda bul ándi talaı estigen edim. Azdap men de qosylyp otyrdym.
Án aıaqtala bergende Bákeń maǵan ıek qaqty. Onysy, Syr boıynyń Qarmaqshy jaǵynda dombyraǵa qosylyp aıtylatyn Toǵjannyń góı-góıin dombyrasyz-aq aıtyp jiber degeni edi. Bul áýen qobyz saryndas keledi de, sol turǵyda asyqpaı oryndaǵandy unatady. Bar yqylasymdy salyp eki shýmaǵyn aıtyp shyqtym. Alla abyroı bergende sazdy áýen, otyrǵan ortamyzda óziniń tıesili ornyn taba ketti. Tap osy araǵa kelgende, súrinip kete jazdap, boıymdy áreń tiktep aldym. Osy muńdy áýenniń áserinen shyqpaı turyp rıýmkany qolyma alyp, kádýilgi dástúrli tosty bastap ala jóneldim! «Dorogoı Lev Nıkolaevıch, ıa hochý podnıat tost za vashıh deteı, chtoby»… deı bergenimde, kenet birneshe sekýnd bolǵanymen, uzaq mınýttarǵa bergisiz únsizdikke enip, semip bara jattyq… Alǵashqy kórgennen de ajarlana túsken Natalıa Vıktorovna sál jymıyp: «Kogda mojno bylo delat deteı, Lev Nıkolaevıch nahodılsıa»… Sońǵy jaǵy shyńyldaǵan qulaǵyma emis-emis kelip jatty… Iá, álgi aty sýyq GÝLAG… Lev Nıkolaevıchtiń maǵan qadala qaraǵan meıirge toly kózderi de meni demep jibergendeı áser qaldyrdy. Keıinirek, Kenjekeń – Kenjebaı Dúısenbaev ekeýmiz Almatyda aıaqtary býranyń sanyndaı býyn-býyn keń ústeldiń betine tartylǵan kók sýknonyń ústinde shardy sharǵa soǵyp shaıqasyp jatqanymyzda:
– Kenjeke, Lev Nıkolaevıchtiń úıindegi kezdesýden esińizde ne qaldy?! – degenimde bir sharmen ekinshisin kózdep jatyp:
– Ochen vyrazıtelnye glaza ý Lva Nıkolaevıcha! – dep aıtyp úlgermeı-aq, álgi sharlardyń aldyńǵysyn ortańǵy lýzanyń tor qaltasyna sylq etkizdi.
… Otyrystyń sońyn ala Lev Nıkolaevıchtiń kishkentaı balkonyna bes adam erkin syıyp, meniń «Zenıt» fotoapparatymmen pozıtıvti slaıd plenkasyna sýretke tústik. О́kinishtisi, asa muqııattap saqtap júrgen plenkalardy keıin qansha izdesem de tappaı qoıdym. Keıinirek, 2008 jyldyń sońǵy aılarynda álgi joǵalǵan slaıd plenkalary tabylǵandaǵy qýanyshymdy kórseńiz!
Máskeýde jaryq kórgen túrli-tústi «Hýdojnıkı Kazahstana» degen ózimiz jaıly kólemdi katalogty Lev Nıkolaevıch jáne Natalıa Vıktorovnaǵa syıǵa tartyp, ár sýretshi óz tusymyzǵa bir aýyz tilek jazyp qolymyzdy qoıyp jatyrmyz. «Dorogoı Lev Nıkolaevıch! Dorogaıa Natalıa Vıktorovna! Teplo vashıh rýk cherez moıý ladon peredaetsıa moım vnýkam», – dep jany jaısań asyl jandarǵa men de ystyq yqylasymdy jazyp qaldyrǵanym kúni keshegideı esimde…
1988 jyly Almatyda sýretshi Salıhıdın Aıtbaevqa jolyqqanymda almatylyq birneshe sýretshi ózderiniń bir-bir jumystaryn jáshikke salyp Lev Nıkolaevıchtiń Lenıngradtaǵy adresine jibergenderin estidim. Joǵaryda aıtylǵan kezdesýden keıin kóp uzamaı biregeı tarıhshy, Eýrazııa ıdeıasynyń negizin qalaýshy Lev Nıkolaevıchtiń dúnıeden ozǵanyn estidik. Ǵasyrlap bodandyqtyń azabynda bolǵan elimiz azattyq alǵan tusta, Astanadaǵy ýnıversıtetke onyń eren esimi berilgendiginiń kýási boldyq. Shyǵys tarıhyna tereń boılap, keıingi urpaqqa asqaq rýh beretin ǵajaıyp syrly dúnıelerdi arshyp, jalǵan boljamdardan arashalap, qaıta jańǵyrtqan asyl azamat-aı!
…Belgili-belgisiz sebeptermen birneshe ǵasyr boıy kómeskilene bastaǵan túrki halyqtarynyń shynaıy tarıhyn tarazylap, álem aldyndaǵy tıesili ornyna kótergen taý tulǵa Lev Gýmılevtiń qarapaıym bolmysyn sonaý bir jyldary Máskeýde, tarıhshy shańyraǵyndaǵy sol bir kezdesýdiń ústinde boıymyzǵa sińirgen baqytty sátimizdiń mańyzyn ýaqyt shirkin alǵa jyljyǵan saıyn salmaqtaı túskendeımin…
Qaıyrbaı ZÁKIRULY,
sýretshi-grafık.
QYZYLORDA.