Elimizdiń batystaǵy bosaǵasy Oral qalasy taza jaǵrafııalyq, sonymen birge geosaıası turǵydan alǵanda óte utymdy ornalasqan. Atalǵan kóne de jańa shahar biz úshin Reseıdiń eýropalyq bóligine aparatyn qaqpa. Al Eýropa úshin Azııaǵa ashylatyn kilt ispettes. Taqyrypqa shyǵaryp otyrǵanymyzdaı ony eýrazııalyq qalanyń biregeı úlgisi dese de jarasyp ketetindeı.
Elimizdiń batystaǵy bosaǵasy Oral qalasy taza jaǵrafııalyq, sonymen birge geosaıası turǵydan alǵanda óte utymdy ornalasqan. Atalǵan kóne de jańa shahar biz úshin Reseıdiń eýropalyq bóligine aparatyn qaqpa. Al Eýropa úshin Azııaǵa ashylatyn kilt ispettes. Taqyrypqa shyǵaryp otyrǵanymyzdaı ony eýrazııalyq qalanyń biregeı úlgisi dese de jarasyp ketetindeı.
Respýblıkanyń ózge qalalarymen salystyra qaraǵanda Oraldyń taǵy bir basty ereksheligi – XVIII jáne XIX ǵasyrlardaǵy sáýlet eskertkishteriniń molynan saqtalyp qalýynda. Bul tarıhı ǵımarattar jergilikti atqarý organdarynyń qamqorlyǵyna alynyp, kúrdeli jóndeýler men kútim jasalyp turýynda.
Oral qalasy týraly áńgime qozǵaǵan kezde onyń kóne de baı tarıhy jóninde aıtpaı ketý esh múmkin emes. Dál osy máselege qatysty buǵan deıin ár túrli túsinispeýshilikter men kelispeýshilikter bolyp kelgeni de shyndyq. Onyń týyp qalatynyn ejelden qoıan-qoltyq, aralas-quralas bolyp kelgen turǵyndardyń kinásinen emes, keńestik tarıh ǵylymnyń ejelgi tarıhty burmalap kórsetýinde.
«Mysaly Oral óńirinde orta ǵasyrlarda qala bolǵanyn Pallas, Rychkov sekildi orys ǵalymdarynyń ózderi aıtyp ketken. Biraq keńestik kezeńde eshkim bul jóninde jumǵan aýyzdaryn ashpady. Qalalyq mádenıet pen órkenıetti taratýshy tek kazak-orystar ǵana degen saıasat alǵa shyqty. Táýelsizdik alǵannan keıin ǵana Qazaqstan ǵalymdary Oral qalasy tarıhyna qatysty aqıqatty aıtýǵa múmkindik aldy», dedi bizge osy materıaldy gazetke ázirleý barysynda tarıh ǵylymdarynyń doktory Murat Sydyqov.
Tarıh ǵylymy meılinshe dáldik pen shyndyqty súıedi. О́z mamandyǵyna adal, qoldan jasalǵan keńestik saıasattyń noqtasyna bas ımegen izgi nıetti tarıhshy, arheolog ǵalymdar sol kezde de bolǵanyn Murat Naýryzǵalıuly baıyppen baıandap berdi. Sonyń biri Fedor Davydov eken. Atalǵan keńestik ǵalym: Altyn Orda qıratýshy, tonaýshy, ózgeniń ústinen ǵana kún kóretin masyl memleket bolǵan degen tujyrymdy naqty dálelmen joqqa shyǵarypty.
Oıdan oı týady. О́tken jyldyń qyrkúıek aıynda Oral qalasynda «Jaıyq ózeni alabyndaǵy ortaǵasyrlyq qala mádenıeti jáne kóshpendiler órkenıeti» atty halyqaralyq ǵylymı konferensııa ótkizilgen bolatyn. Sol bir kúnderde Reseı ǴA etnologııa jáne antropologııa ınstıtýtynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri E.D.Zılıvınskaıa Altyn Orda qalalary: Shyǵys pen Batys aralyǵy» atty baıandama jasaǵan edi. Ol onda Jaıyq qalashyǵy Altyn Orda dáýirinde turǵyzylǵan, keıin úlken mádenıettiń ordasy bolǵan shahar ekenin atap kórsetti: Mysaly bul jerde tabylǵan shyǵys monshasy, zııaly adamdar men aqsúıekter keletin qoǵamdyq oryn bolǵanyn kórsetedi. Oraldyq arheologtar mundaı qalalarda mindetti túrde bolýǵa tıis juma meshitiniń ornyn keshikpeı tabady dep oılaımyn, degen edi Emma Davydovna.
Iá, kóne Jaıyq qalashyǵynyń ornynda qazirdiń ózinde kirpish kúıdiretin peshter, turǵyn úıler men keseneler tabylyp otyr. Qala irgesindegi Jeltaýdyń eń bıigine ornalasqan keseneniń biriniń bıiktigi 14 metrge deıin jetkeni de tań qaldyrmaı qoımaıdy. Muny Orta Azııa qurlyǵy boıynsha alǵanda da alyp qurylystardyń biri deýge ábden bolady.
Oraldyń orta ǵasyrlyq qala ekeniniń basty belgisi men nyshandary búgingi kúni de saqtalyp qalǵanyna mysaldar joq emes. Aıtalyq munda jergilikti jurt «Basqaq» kópiri dep atap ketken oram bar. Osy sóz tirkesindegi basqaq uǵymy Altyn Orda memleketindegi salyq jınaýshynyń ataýyn bildiredi eken. Uzyn sózdiń qysqasy qazirgi Oral qalasynyń ornynda XIII ǵasyrda eń alǵashqy qala qonysy paıda bolǵan. Bul qurǵaq oı-pikir emes.
Ol XVI-XVIII ǵasyrdaǵy Eýropa jáne orys ǵalymdary jınaǵan karta-jazbalar men arheologııalyq qazba kezinde tabylǵan jádigerler arqyly dáleldengen. Tarıhshylar tujyrymy osyndaı.
Biz Qazaqstannyń ejelgi qalalarynyń biri – Oralǵa qatysty tarıhı derekterdi nege tizbelep otyrmyz? Munyń mánisi osyǵan baılanysty tarıhı shyndyqty búgingi kúni óńirdi mekendeıtin ózge ult ókilderiniń durys, oń qabyldap otyrýynda. Bul ózimizdi ózgelerge tanyta bilýimizdiń alǵashqy nátıjesi desek qatelespeımiz. Osylaısha, keńestik kezeńdegi ımperııalyq astamshyl pıǵyldyń taby shyn tarıhty qalpyna keltirý arqyly sabasyna tústi dese de bolady.
Taǵy bir atap óterlik másele – ótken jyldyń sońynda eldiń batystaǵy bosaǵasynyń rýhanı keńistigi «Burynǵy jáne búgingi Oral» atty tarıhı ocherkter jınaǵymen tolyqtyryldy. Osynaý baǵa jetpes qundy eńbektiń jaryq kórýine qurylǵanyna on jyl tolyp otyrǵan Batys Qazaqstan oblystyq tarıh jáne arheologııa ortalyǵy bastamashy boldy. Akademık Karl Baıpakov, professor Murat Sydyqov, tarıh ǵylymdarynyń kandıdattary Irına Erofeeva, Svetlana Krıvobokova jáne Batys Qazaqstan oblystyq arhıviniń dırektory Vıacheslav Inochkın sekildi bilimdi de bilikti avtorlar ujymynyń qolynan shyqqan qomaqty eńbek Oral qalasynyń tarıhyna qatysty kereǵar áńgimelerdiń bárine de núkte qoıa alady demekpiz.
Búgingi eýrazııalyq qala – ıntegrasııalyq úrdisterdi damytý ortalyǵyna aınalyp kele jatqany da aqıqat. О́tken jylǵy qazanda munda kórshiles Reseı qalalary – Samara, Saratov, Orynbor, Volgograd jáne Qazaqstannyń batys óńirlerindegi Oral, Atyraý, Aqtaý qalalary merleri bas qosyp ekonomıka men bıznesti jáne mádenıet pen ónerdi ózara yntymaqtastyq sheńberinde damytý jónindegi hattamaǵa qol qoıdy. Ári bul baǵytta shekaralas qalalar arasyndaǵy birikken kásiporyndar qyzmetin keńeıtý týraly baılamdar bekitildi.
Kórshilermen baılanysty utymdy jolǵa qoıǵan Oral joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, táýelsizdik talaptarynyń da sapalyq bıiginen shyǵa bilgen órshil eýrazııalyq qala. Onyń bolashaǵy budan da jarqyn bolatynyna da batysqazaqstandyqtardyń senimi berik.
Temir QUSAIYN,
«Egemen Qazaqstan».
––––––––––––––––––––––
Sýretti túsirgen
Rafhat Halelov.