On toǵyzynda oqqa baılanǵan

On toǵyzynda oqqa baılanǵan

Ortaq Otan úshin 1941-45 jyldary bolǵan soǵys qarsańynda ólkemizde antıkeńestik maqsatta qurylǵan «Qazaq halqyn qorǵaýshylar odaǵy» uıymynyń belsendi músheleriniń bir shoǵyry sol jyldardaǵy Oral pedagogıkalyq ınstıtýtynyń stýdentteri edi. Azattyqtyń aq tańyn ańsaǵan Alashtyń altyn asyqtaı uldarynyń astyrtyn qımyldaryn UQK Batys Qazaqstan oblystyq muraǵatynyń derekteri dáleldeıdi.

 

Ortaq Otan úshin 1941-45 jyldary bolǵan soǵys qarsańynda ólkemizde antıkeńestik maqsatta qurylǵan «Qazaq halqyn qorǵaýshylar odaǵy» uıymynyń belsendi músheleriniń bir shoǵyry sol jyldardaǵy Oral pedagogıkalyq ınstıtýtynyń stýdentteri edi. Azattyqtyń aq tańyn ańsaǵan Alashtyń altyn asyqtaı uldarynyń astyrtyn qımyldaryn UQK Batys Qazaqstan oblystyq muraǵatynyń derekteri dáleldeıdi.

SО́Z BASY

Ult isi degende únemi tastúıin júretin aǵamyz, professor Se­rikqalı Sharabasov bir kúni úıge telefon shalyp, J.Moldaǵa­lı­ev atyndaǵy ortalyq kitaphanada jýrnalıst Amankeldi Shahınniń «Sol bir súrgin» atty kitabynyń tusaýkeseri bolatynyn aıtty jáne soǵan deıin zertteýdi bir qarap shyǵyp, zobalań jyldar shejiresinen syr shertetin derekti eńbekke kásibı tarıhshy retinde aq jol tile dep qolqa saldy. Bul 2002 jyl edi. Kitapty qaıta-qaıta pa­raqtap, túıgen-bilgenimizdi jergilikti zııaly qaýymmen bólisken edik. Osy jıynda jasalǵan baıandamanyń maqala nusqasy «Oral óńiri» gazetinde jarııalandy. Kitap avtory bul taqyrypty tarıhı turǵyda tereńdete zertteý qajettigine toqtalyp, qol­da bar derekteriniń kóshirmelerin tartý etti. Ýaqyt óte «Úmit» lıngvıstıkalyq gımnazııasyndaǵy shákirtim Qymbat Esenbaeva ekeýmiz atalǵan taqyryptan ǵylymı joba daıyndaýǵa bilek sybana kirisip kettik. Gımnazııa dırektory D.Mushtanovanyń belsene aralasýymen UQK Batys Qazaqstan oblystyq basqarmasynyń muraǵatyna ruqsat qaǵaz alyp, buryn A.Shahın paıdalanǵan tergeý hattamalaryn tarıhshynyń kózimen qaıta paıymdap, ol kisi jarııalamaǵan keıbir qujattar­dy ǵylymı aınalymǵa qosý nátıjesinde Ǵubaıdolla Ánesov jáne ol jetekshilik etken uıymnyń tarıhyn taǵy bir márte saraladyq. Sol tusta uıym múshelerinen jalǵyz tiri qalǵan Satqalı Moldaǵa­lı­ev aqsaqaldyń Oral qalasynda turatyn úıine shákirtimdi ertip baryp, uıym tarıhy týraly uzaq áńgimelestik. Astyrtyn uıymnyń belsendi múshesimen bolǵan bul dıdarlasý muraǵatta saqtalǵan tergeý hattamalarynyń tarıhı shyndyq ekenine kózimizdi jetkize tústi.

1943 jyly Oral qalasyndaǵy NKVD túrmesinde 19 jasyn­da oqqa baılanǵan oǵlan Ǵ.Ánesov – memlekettik deńgeıde áli tolyq tarıhı baǵasyn alyp úl­germegen jas bozdaq. Qazaq ta­rıhyna esimi altyn áriptermen qashalǵan Halyq Qaharmany Q.Rysqulbekov syndy sańlaq­pen taǵdyrlas Ǵ.Ánesov tulǵa­sy sońǵy jyldary jurtshylyq na­zaryn ózine aýdara bastady. Ázirshe kóńilge medeý bolary – jalyndaǵan jas jetekshi Ǵ.Áne­sov negizin qalaǵan «Qazaq hal­qyn qorǵaýshylar odaǵy» týra­ly qysqasha málimettiń Bi­lim jáne ǵylym mınıstrligi be­kitken mektep oqýlyǵyna enýi (T.Turlyǵul, S.Joldasbaev, L.Qo­jakeeva. Qazaqstan tarıhy. 11- synyp. A., 2007. 64-65 b.b.).

Sózdiń qysqasy, qaı qyry­nan alyp qaraǵanda da, Halyq Qaharmanyna laıyqty asyl uldyń erligi – búgingi óskeleń ur­paqqa ónege.

 

ANTIKEŃESTIK UIYM QALAI QURYLDY?

1936 jyly Fýrmanov (qazirgi Jalpaqtal) poselkesinde 14 jastaǵy Ǵubaıdolla Ánesovtiń otbasymen birge sol kezdegi Fýrmanov aýdandyq atqarý komıtetiniń is júrgizýshisi bolyp qyzmet atqarǵan 25 jastaǵy Satymov degen týysqany turǵan. Jasóspirim Ǵubaıdollanyń saıası kózqarasynyń jetilýine osy azamat áser etkenin aıyptalýshy Ánesovtiń jaýaptaý hattamalarynan ańǵarýǵa bolady. Alaıda, Satymov qurt aýrýyna shaldyǵyp, sol 1936 jyly dúnıeden ótken. Aýrýy ábden asqynǵan ol baqılyqqa attanar aldynda Ǵubaıdollany ózine shaqyryp alyp, sanaly ǵumyryn qazaq halqyn keńestik ımperııanyń buǵaýynan bosatý jolyna arnaǵandyǵyn aıtyp, mektep oqýshysy Ǵubashty keńestik bılikke qarsy uıymdasqan kúreske baǵyttap, Qazaqstandy KSRO-dan bólýge áreket jasaý kerek­tigin ósıet etken. Satymovtyń bul ósıetin jattap qalǵan zerek bala erjete kele, aıtylǵan áńgimeniń saıası astaryn jete túsine bastaıdy. Bul jerde azamat Satymov sol jyldardaǵy Keńes ókimetine qarsy uıym múshesiniń biri boldy ma eken degen de oı keledi. Biraq muraǵat qujattarymen tolyq tanysqan biz Satymov týraly basqa esh málimet taba almadyq.

Aıtpaqshy, UQK oblystyq basqarmasynyń muraǵatynan qy­zyqty tarıhı derek tabyldy. 1942 jylǵy 2 naýryzdaǵy ter­geý kezinde S.Shorabaev: «Oral muǵalimdik ınstıtýtynyń stý­denti bolyp júrip, ınstıtýt ishinde stýdentterden quralǵan «Surpaqbaılar» atty antı­ke­ńestik top bar ekenin estigenmin. Bul týraly maǵan Ǵalıasqar Qosanov (S.Shorabaevpen ped­ınstıtýt jataqhanasynyń №61 bólmesinde birge turǵan 4 kýrs stýdenti – J.J.) aıtty. Osy áń­gime memlekettik ped­ınstıtýt jataq­­hanasynyń №61 bólmesinde boldy. Menen basqa bizben tu­ratyn stýdent Maǵyn Demjanov ta sol kezde ból­mede otyrǵan edi. Bul áńgime neden paıda bol­ǵany esimde joq», dep jaýap bergen (Ulttyq qa­ýipsizdik komı­tetiniń Batys Qa­zaqstan ob­lys­tyq basqarmasy­nyń mu­ra­ǵa­ty (budan keıin UQK BQOBM) №P 3545, is №3789, t.1, 143-pa­raq). Al tergeýshiniń «Antıkeńes­tik «Surpaqbaılar» tobynyń qu­ramyn jáne basshy­sy kim ekenin bilýge qyzyǵýshy­lyq tanytty­ńyz ba?» degen su­raǵyna Saıdolla «Joq» dep qysqa qa­ıyrǵan (UQK BQOBM,№P 3545, is №1627, 144-pa­raq). Bul derekten baıqaǵanymyz, sol kez­de Oral pedınstıtý­tyn­da «Sur­paqbaılar» atty uıym bolǵan. Al 1941 jylǵy 18 jel­toqsanda Satqalı Moldaǵa­lı­evtiń ja­ýaptaý hattamasyn­da tómen­de­gideı málimet kelti­rilgen: «1941 jyldyń 2 jarty­synda Ánesov maǵan Oralda«QHQO» dep atalatyn, Qazaq­standy óz aldyna bólip alýdy maqsat etken uıym bar dep aıtty. Sonymen qatar, Ánesov osy uıym basshylary atynan 1941 jylǵy qarashanyń basynda maǵan «QHQO» atty ultshyl kontrrevolıýsııalyq uıymǵa ki­rýge resmı usynys tastady» (UQK BQOBM, №P 3545, is №3789, t.1, 277-paraq).

1941 jyly 29 jeltoqsanda Ǵ.Ánesov tergeýshilerge bergen jaýabynda: «QHQO» dep atalatyn keńestik ókimetke qarsy uıymǵa meni eshkim de tartqan joq. О́ıtkeni, bul uıymnyń uıym­dastyrýshysy da, basshysy da ózim – Ánesov Ǵubashpyn», degen. Qalaı bolǵanda da, sol jyldary Oral pedınstıtýtynda an­tıkeńestik maqsatta, áıteýir, bir uıymnyń bolǵandyǵyn mura­ǵat derekterin muqııat teksergen adam ishteı sezip otyrady. Só­zimiz dáleldi bolýy úshin taǵy bir faktige júgineıik. 1942 jyl­ǵy 3 maýsymda Ánesov pen Sho­rabaevty tergeýshiler júzbe-júz jaýaptaǵanda, Ǵubash bylaı degen: «Shorabaev ózi 1936-37 jyldary Almatyda baıla­nysshylar kýrsynda bolǵanda kýrsanttardyń birinen (Muham­betjanov) Oral pedınstıtýtyn­da kontrrevolıýsııalyq ult­shyl uıymnyń baryn estigen, biraq NKVD organdary ony óz ýaqy­tynda joıǵan bolatyn» (UQK BQOBM, №P 3545, is №3789, t.2, 622-624 paraq). Áne­sovtiń ber­gen jaýabyn Shora­baev toly­ǵy­men qýattaǵan. Jo­ǵaryda kelti­rilgen muraǵat qu­jattarynan shy­ǵatyn qorytyn­dy bireý: QHQO-ǵa deıin de Oralda stýdentterdiń antıkeńestik uıymy ómir súrgen. Bálkim, Ǵu­baıdolla basqa da alash azamattaryna zııanyn tıgizbes úshin osydan alty jyl buryn kóz jumǵan týysqany Satymovqa barlyq kináni ysyryp, olardy tasalady ma eken?!. Ol jaǵy bizge beımálim.

Fýrmanov orta mektebinde oqyp júrgen ol 1940 jylǵa deıin Keńes ókimetine qarsy pıǵyl kórsetpegen. Biraq 1940 jyldyń orta sheninen bastap óz kózqarasyn kilt ózgertip, Qazaqstan Túrkııa, Iran, Aýǵanstan, t.b. sııaqty derbes memleket bolýy úshin KSRO quramynan bólinip, Keńes ókimetine qarsy kúres júrgizýi kerek degen oıǵa keledi. Osy oıyn alǵash Seıitqalı Bajekenov degen azamatqa aıtqan. Seıitqalı 1923 jyly Batys Qazaqstan oblysynyń Orda aýdanyna qa­rasty Jetibaı aýylynda týǵan. Bul pikirge bir mektepte oqıtyn 8-synyp oqýshysy Imanǵalı Nasyrov ta qosylady. Olar kommýnıstik partııa men Keńes­ ókimetiniń ult saıasaty ultty joıýǵa baǵyttalǵan dep sheshedi. Ǵ.Ánesov bylaı deıdi: «Bizdiń pikirimizshe, Qazaqstanda derbes memleket bolǵan joq, bárine orystar bılik júrgizip keledi. Osyndaı tujyrymǵa kelgen soń biz KSRO-dan bólinip, qazaqtyń derbes memleketin qurý úshin Keńes ókimetine qarsy qarýly kúres júrgizý kerek degen sheshimge keldik. Keshikpeı oqý jyly aıaqtalyp, Nasyrov «Taldyqudyq» keńsharyndaǵy ata-anasyna jazǵy demalysqa ketti» (UQK BQOBM, №P 3545, is №3789, t.2, 156-paraq).

1940 jylǵy tamyz aıynyń basynda Nasyrov kanıkýldan kelgen soń úsh dos Oraldaǵy muǵalimder ınstıtýtyna birge túsýge sóz baılasady. Sóıtip, olar 1940 jylǵy 19 tamyzda Oralǵa kelip, Ánesov fızıka-matematıka, Nasyrov pen Bajekenov tarıh fakýltetine stýdent bolyp qabyldanǵan. Osy kezde Ǵubashtyń jaqsy tanysy fýrmanovtyq Qamal Maqul­ba­ev ta Oraldyń gıdrotehnıkýmyna túsken. Kóp uzamaı aqyly oqý júıesi enip, Nasyrov pen Bajekenov 1940 jyly 6 qazanda úıine qaıtady. Olardy Ánesov pen Maqulbaev vokzaldan shy­ǵaryp salǵan. Antıkeńestik ju­mysqa belsendi kirispek bolǵan Qamal da sol jyly qarashada oqýyn tastap, aýylǵa ketedi. Jeltoqsan aıynda Nasyrov pen Bajekenov Oraldaǵy Áne­sovke jeke-jeke hat jazyp, Ke­ńes ókimetine qarsy jumysty toqtatýdy suraǵan. Bul usy­nys­qa kelispegen Ánesov Nasyrov­qa jaýap hat jazyp, Ke­ńes óki­metine qarsy jumysty odan ári júrgize beretinin jáne onyń da óz kózqarasyn ózgertýin suraǵan (UQK BQOBM, №P 3545, is №1627, 546-paraq).

О́z múddelesterinen oqshaý­lanǵan Ǵubash jańa pikirlester taýyp, jumysyn odan ári jalǵastyrýdy kózdeıdi. Osy­ǵan baılanysty muǵalimder ınstıtýtynyń tarıh fakýltetindegi tarıh pániniń úzdigi Saıdolla Shorabaevpen 1941 jyly sáýirdiń bas kezinde tym jaqyn áńgimelese bastaıdy. Bastapqyda sabaq tóńiregindegi áńgimeden bastalǵan bul kezdesýler keıin partııanyń, ásirese, ult máselesi jónindegi baǵytyn synaýǵa ulasady. Buǵan Ulttyq qaýipsizdik komıteti muraǵatyndaǵy myna tarıhı derekter dálel bola alady. «Munan ári biz (Ánesov pen Shorabaev – J.J.) Qazaqstan ekonomıkasyn Keńes ókimetinen bólip alý jaǵyn ashyqtan-ashyq qarastyra bastadyq. Qazaq halqy, onyń tili men mádenıeti órkendemeıdi, qazaqtar ult retinde damymaıdy, kerisinshe, joıyla beredi dep tujyrym­dap, Qazaqstannyń KSRO-dan bólinýine baǵyttalǵan Keńes ókimetine qarsy uıymdasqan belsendi kúres júrgizýdi qajet dep sheshtik, – dep jaýap bergen saıası uıymnyń jetekshisi Ǵ.Ánesov. – Osy kezden bastap ózimniń Keńes ókimetine qarsy kózqarastarymdy bólisip, ıdeıa­lyq jaǵynan ult­shyldyq kóz­qarasta júrgen stýdentterdi belsendi úgitteýim bastaldy» (UQK BQOBM, №P 3545, is №1627, 550-paraq).

Alaıda, budan keıingi úgit­­teýler, keıin tarıh dáleldegen­deı, Ánesov úshin óte sátsiz qalyptasty. NKVD jansyzda­ry­nyń jymysqy saıasatyn ań­ǵarmaǵan ańǵal er Ǵubaıdol­la keıin munysyna ókindi me, tipti, muny bilmeı ketti me eken dep te oılanasyń. Biz qa­raǵan muraǵat derekterinde Ǵ.Ánesovtiń óz serikterin bul saıası uıymǵa qalaı biriktirgeni jóninde kóptegen málimet bar. Uıym músheleriniń tergeý kezinde qaıtarǵan jaýaby kóbine uqsas, olardyń keıbirin ǵana oqyrman nazaryna usynbaq­pyz. Máselen, ózin antıkeńes­tik uıymǵa Ǵubashtyń qalaı tartqany jóninde S.Shorabaev bylaı degen: «1940-1941 jyldary Oral pedınstıtýtynda oqyp júrgende, kóktemde Ǵu­bash Ánesovpen jaqynyraq ta­nystym. Ońashada Ánesov ózi­niń antıkeńestik kózqarasyn baıqatyp júrdi. Ánesov maǵan senetinin aıtyp, óz syryn bas­qalarǵa aıtpaý týraly ýáde berýimdi surady. Men óz tarapymnan onyń qupııasyn eshkimge bildirmeıtinimdi aıttym. Osydan keıin Ánesov kolhoz qazaqtarynyń aýyr turmysyn aıtyp qynjyldy. Mysal retinde Fýrmanov aýdanynyń kolhoz adamdarynyń ómirin sıpattap berdi. Osyǵan oraı Ánesov mundaı jaǵdaıdan shyǵý joldaryn qarastyrýymyz qajet, qazaq eńbekshileriniń turmys jaǵdaıyn jaqsartýymyz kerek dep aldymyzǵa másele qoıdy (UQK BQOBM, №P 3545, is №3789, t.1, 145-paraq).

Muraǵat derekterinen túıge­nimiz, Ǵ.Ánesov Qazaqstan Keńes Odaǵynan bólinse, qazaqtardyń turmys jaǵdaıy jaqsarady dep oılaǵan jáne ol jaýaptaý kezinde tergeýshilerge osyndaı málimet bergen (UQK BQOBM, №P 3545, is №3789, t.2, 622-paraq).

Keńes Odaǵynyń ult saıasa­tyndaǵy kemsitýshilikterdi anyq ańǵarǵan Ánesov Shorabaevqa: «Máseleni odaqtyq jáne avtonomııalyq respýblıkalardyń ornyna ult­tarǵa derbes memleket berý negizinde sheshý kerek. Bul jaǵ­daıda ár halyq óziniń máde­nıe­ti men materıaldyq jaǵ­daıyn kóterýge tyrysatyn bolady (UQK BQOBM, №P 3545, is №3789, t.2, 623-paraq)», dep aıtqan.

S.Moldaǵalıevtiń jaýaptaý hattamalarynan da osyǵan uqsas úzindiler oqımyz: «1941 jyldyń tamyzynda ne qyrkúıeginde Fýrmanov poselkesine Oral qalasynan meniń tanysym Ǵubash Ánesov keldi. Qazan aıynda Ánesov menimen kezdesetin boldy. Áńgime kezinde antıkeńestik kózqarasyn bildirip, meni osy baǵytqa burǵysy keldi. Maǵan aıtatyny: «Qazaqtardyń turmysy nashar, kóbi jumyssyz, salyqty kóp tóleıdi, tipti úıleri joq, jer úıde tyshqan sııaqty ómir súredi. KSRO Konstıtýsııasynda barlyq adamnyń quqyǵy teń degen, is júzinde kóp adam­nyń, sonyń ishinde, qazaqtar­dyń quqyǵy saqtalmaıdy. Ma­ǵan áser etý úshin Ánesov: «Úki­met eshqandaı kinási joq seniń atańdy – Moldaǵalıdy qamaýǵa alyp, sottap jiberdi. Myna úkimetten ne jaqsylyq kórip júrsiń, jumysyń joq, turmysyń nashar» (UQK BQOBM, №P 3545, is №3789, t.1, 277-paraq), dedi. Ánesovtiń áserli áńgimesinen keıin Satqalı Moldaǵalıev ózinde antıkeńestik kózqaras kúsheıe túskenin aıtady.

Imanǵalı Nasyrovtyń da uıymǵa qalaı kirgeni jaıly NKVD adamdaryna bergen jaýaby joǵarydaǵyǵa uqsas. I.Nasyrov: «Men Ǵubashpen 1938 jyldyń qazanynda Fýrmanov orta mektebinde oqyp júrip tanystym. Ol sonda 8-sy­nypta oqıtyn. Alǵashynda biz jıi kezdesip júrdik. Sabaqqa birge daıyndaldyq, kınolarǵa, kórinisterge birge bardyq. Birte-birte jaqsy dos bolyp kettik. Ánesov Qazaqstanǵa qatysty partııa men Keńes ókimeti saıa­satyna jıi narazylyq bildiretin. Esimde, 1940 jyly qańtar aıynyń aıaǵynda ekeýara áńgimede «Keńes ókimeti kezinde qazaq halqynyń jaǵdaıy tym aýyr, adam tózgisiz qalypta, tipti ómir súrýge qarajat tabý qıyn» ekenin dáleldeýge tyrysty. Tipti patsha zamanynda da dál bulaı bolmaǵynyn aıta kele, qazaq halqynyń mádenıeti men tili burmalanyp jatyr, qazaqtar eń sońǵy, eń tómen ult bolyp sanalady, ıaǵnı olar adamǵa sanalmaıdy degendi aıtty. Dálel retinde basqarýshy jáne ja­ýapkershiligi joǵary oryndarda tek ózgeler otyrǵanyn, al qazaqtar qara jumys istep júrgenin mysal qyldy. Osydan keıin Ánesov: qazaq halqy bizge senedi, bizdi zııa­lylar dep esepteıdi, sondyqtan bolashaqta biz qazaq halqynyń múddesin qorǵaýymyz kerek, al ol úshin uıym quryp, KSRO-dan Qazaqstandy bólip alý baǵytynda uıymdasqan túrde kúres júrgizip, derbes qazaq memleketin qurý qajet» (UQK BQOBM, №P 3545, is №3789, t.2, 484-paraq), dep óziniń uıym jetekshisimen qarym-qatynasy qalaı bastalǵanyn eske túsirgen.

Uıymǵa tartylǵan basqa da adamdar jóninde Ǵ.Ánesov 1941 jyly 31 jeltoqsandaǵy jaýabynda Iǵalı Muhambetqalıev, Mánnap Ahmetov, Súndetqalı Qarajanov, О́tegen Amanov jáne Qaıyrǵalı Saparálınniń esimin ataǵan.

Muraǵat derekterinen baıqa­latyny – «QHQO»-nyń negizin sa­lýshy, uıymdastyrýshysy retinde aıyptalýshylardyń bári biraýyzdan Ǵ.Ánesovtiń esimin ataýmen bolǵan. Osy derekterdi saralaı kele 1937-niń qan-qasap qýǵyn-súrgininen keıin ile-shala azattyq ıdeıasyn tý etip kótergen 17 jasar uldyń atan tartpas aýyr júkti óz moınyna alǵan qaısarlyǵyna tánti bola­syń. О́kinishtisi, balǵyn bozdaq­tar ázirlegen barlyq jospar sát­siz aıaqtaldy. Olar sol sátte álemdegi eń alyp derjava sana­latyn KSRO ımperııasy qura­mynan dál osyndaı qımylmen bólinip shyǵý esh múmkin emes ekenine kóz jetkize alǵan joq. Bul kezde ólkeniń ulan-baıtaq dalasy Keńes ókimetiniń tolyq óktemdiginde edi.

Jańabek JAQSYǴALIEV,

tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty.

Oral.

____________________________

TOBYQTAI TÚIIN

Bul oqıǵany respýblıka jurt­shylyǵy áli tolyq bile bermeıdi. Uly Otan soǵysy bastalardan sál ǵana buryn «Qazaq halqyn qorǵaýshylar odaǵy» degen atpen qurylǵan jasyryn uıym jeti aı ómir súrgen. 17 men 23 jas arasyndaǵy balǵyn 14 bozdaq túgel ustalyp, sottalǵan. Sol kezde uıym basshysy Ǵubaıdolla Ánesov nebary 17 jasta edi. Ol 1943 jyly 19 jasynda Oral qalasyndaǵy NKVD túrmesinde atylǵan. Qy­lyshynan qan tamǵan qyzyl ımperııaǵa qarsy kózsiz erlikke barǵan oǵlandardyń esimin eli, urpaǵy umytpaýy tıis. Olar: Ǵubaıdolla (Ǵubash) Áne­sov, Seıitqalı Bajekenov, Satqalı Moldaǵalıev, Ǵumar Turymov, Saıdolla Shoraba­ev, Muham­betjan Nuralın, Iǵa­lı Muham­betqalıev, Mázzap Álıev, Mán­nap Ahmetov, Qa­mal Maqul­baev, Súndetqalı Qarajanov, О́tegen Amanov, Qaıyrǵalı Saparálın, Iman­ǵalı Nasyrov.

El basyna kún týǵanda ult múddesin bárinen joǵary qoıa­tyn daraboz sańlaqtar ǵana alǵy shepke sýyrylyp shyǵa­tyny – myń márte dáleldengen aksıoma. Al erlik hám batyr­lyq dástúr halyq mereıi, ult maqtanyshy retinde jas urpaq­qa qyzmet jasaıdy. Qazaǵyn qapysyz súıip, sol jolda umy­tylmas ónegeli ómir súrgen hám qarshadaıynan azattyq úshin «atoılaǵan» alashtyń altyn asyqtaı aıboz ulynyń arýaǵy aldynda biz ne isteı aldyq? Bilýimizshe, Jalpaqtal aýylyn­daǵy Ǵ.Ánesov atyndaǵy kóshe men sondaǵy baqta «Jalpaq­tal jastaryna» ornatylǵan taqta­dan basqa ázirshe eshteńe joq.

Ǵ.Ánesovtiń taǵdyrynan ta­ǵylym alý, ony búgingi jáne keleshek urpaqqa nasıhattaý úshin mynadaı usynystar aıtqymyz keledi:

– Ǵ.Ánesovke Batys Qazaq­stan oblysynyń ortalyǵy Oral qa­lasynda nemese týǵan topy­raǵy Jalpaqtal aýylynda eskertkish ornatý qajet;

– Ǵ.Ánesovtiń tarıhı murasyn búgingi jas urpaqqa jetkizý úshin qaıratker týraly Oral, Almaty qalalaryndaǵy muraǵat derekterin jınaqtap, kitap etip shyǵarý kerek;

– batyr tulǵasyn óskeleń urpaqqa nasıhattaý maqsatyn­da Jalpaqtal óńirindegi nemese oblys kólemindegi mektepterdiń birine, qala kósheleriniń birine onyń esimin berýimiz kerek;

– oblystyń zııaly qaýymy men jergilikti bılik birlesip, óz ómirin keıingi urpaqqa ónege etip, ult jolynda jıyrmasyna jetpeı qyrshyn ketken jas bozdaq Ǵ.Ánesovtiń esimin ulyqtaý maqsatynda ony elimizdiń memlekettik deńgeı­degi eń joǵary marapattary­nyń birine usyný kerek.

—————————————

Sýretterde: Ǵubaıdolla ÁNESOV; «Qazaq halqyn qorǵaýshylar uıymy» múshelerine qarsy kóterilgen qylmystyq is materıaldaryndaǵy fotosýretter: 1. Ǵubaıdolla Ánesov. 2. Qamal Maqulbaev. 3. Saıdolla Shorabaev. 4. Mánnap Ahmetov. 5. Muhambetjan Nuralın. 6. Satqalı Moldaǵalıev.  7. Súndetqalı Qarajanov. 8. Seıitqalı Bajekenov. 9. Qaıyrǵalı Saparalın. 10. Ǵumar Turymov. 11. Imanǵalı Nasyrov. 12. Iǵalı Muhambetqalıev. 13. О́tegen Amanov. 14. Mázzap Álıev.

Sýretter «Dana» jýrnalynan alyndy.

_________________________________

 

BUL – QAZAQ TAǴDYRYNDAǴY TYLSYM BETTER

Biz bul oqıǵany kezinde muraǵat qatparynan shyǵaryp, jurt nazaryna usynǵanmen, ǵylymı saralaýdy maqsat etken joqpyz. Endi onymen tarıhshy ǵalym shuǵyldanyp, máseleni ǵylymı saraptaǵany – durys qubylys.

J.Jaqsyǵalıev bul maqalada «QHQO» uıymyna qatysty oqıǵalardyń hronologııasyn saqtaı otyryp, máselege senimdi derek kózderi arqyly baıypty taldaý jasaǵan. Saıası uıymnyń mán-mańyzyn jáne uıym músheleriniń azamattyq ustanymy men eljandylyq qasıetin ashýǵa umtylǵan. Bul – qazaq halqynyń taǵdyrynda áli túren túspeı, tıip-qashty qamty­lyp, qopara, qotara ashylmaı jatqan tylsym better. Osy tyń isti jalǵastyrǵan tarıhshy inime sáttilik tileımin.

Amankeldi ShAHIN,

Qazaqstan Jazýshylar

odaǵynyń múshesi.