Bahargúldiń baılyǵy

Eger adamdardyń taban­dy­lyǵyna, bastaǵan isiniń bútindigi men eljandylyǵyna tánti bolý kerek bolsa – ondaı jandardyń shoǵyrynda shoqtyǵy bıik bolyp Ba­hargúl de turar edi. Osy bizdi Bahargúldiń álemine bastaǵan qandaı jol edi, ózi? Atajurtta turaqtaǵanyna jıyrma jylǵa jýyqtaǵan jáne osy aralyqta jalǵyz ózi-aq eren tirlik atqaryp, armandaryn iske asyrǵan qazaq qyzynyń uǵymyndaǵy «baılyq» degen ne?

Eger adamdardyń taban­dy­lyǵyna, bastaǵan isiniń bútindigi men eljandylyǵyna tánti bolý kerek bolsa – ondaı jandardyń shoǵyrynda shoqtyǵy bıik bolyp Ba­hargúl de turar edi. Osy bizdi Bahargúldiń álemine bastaǵan qandaı jol edi, ózi? Atajurtta turaqtaǵanyna jıyrma jylǵa jýyqtaǵan jáne osy aralyqta jalǵyz ózi-aq eren tirlik atqaryp, armandaryn iske asyrǵan qazaq qyzynyń uǵymyndaǵy «baılyq» degen ne?

Dúnıeniń de turaqtysy bar, turlaýsyzy bar dep tolǵamaı turyp, alǵashqy suraǵymyzǵa az-kem aıaldap ótelik. Osydan on shaqty jyl buryn týrızm taqyrybyna az ýaqyt bolsa da turaqty qalam tartý kerek boldy. Altyn jumyrtqa tabatyn taýyq sııaqty bul salany jandandyrý áli kúnge deıin kún tártibinen túspegeni aıan. Týrızm taqyrybyn qaýzaı júrip, alys-jaqynnan kelgen týrıster elimizden estelik retinde alyp ketetin tábárikter, ıaǵnı ulttyq kádesyılar joqtyń qasyndaı ekenine kózimiz jetken.Talaı qolóner sheberleri men músinshilerge, sýretshilerge nan taýyp berip qana qoımaı, qazaqtyǵymyzdy pash etip turatyn sapaly sývenırlerdi armandap júrgende, biren-saran jasalǵan jupyny syı-kádelerdi kórip jabyrqap qalýshy edik.Iá, sóıtip júrgende syı-káde deıtinnen ábden habary bar, zamananyń ár kezinde jasalǵan, júre kele jádigerlerge aınalǵan buıymdardy jınaýǵa tolaıym kirisken Bahargúl Tólegenqyzymen tanystyq. Jáne bolashaqty bajaılaı alatyn, bul tirliktiń qunyn biletin suńǵyla qyz ulttyq kádesyı jasaýdy basy bútin qolǵa alýǵa táýekel etkenine de kýámiz. Osylaısha, «Ádemi-aı» kompanııasy dúnıege keldi. Árıne, ońaı emes. Júrgen aıaqqa ǵana jórgem ilinedi. Bastapqyda Bahargúldiń kompanııasy bar bolǵany 10-15 túrli tábárik buıymdar daıyndaýǵa qol jetkizgeninen de habardar edik.Ulttyq naqyshtaǵy ǵajaıyp kádesyılar jasap ǵana qoımaı, naryqqa ne kerek ekenin, halyqtyń suranysyn, bolmysyn qosa zerttegen qyzymyz búginde ónimderiniń sanyn 600-ge jetkizipti. Jáne qandaı? Qarasań kóziń toımaıtyn, sáni de kelisken, sapasy da sheteldik qonaqtar aldynda jerge qaratpaıtyn ásem dúnıeler. Bular, árıne, zamanaýı syılyqtar.Oǵan qosa búginde Bahargúl Tólegenqyzynyń qolynda myńǵa tarta kóne jádiger bar ekendigin aıtýǵa bolady. Jyldar ótken saıyn baǵasy óse beretin zergerlik jáne turmystyq buıymdardy jınaýǵa Bahargúl Beıjiń memlekettik ýnıversıtetinde oqyp júrgende-aq áýestengen eken. Bastaǵan isine yjdaǵattylyqpen kirisken qandasymyzdyń kolleksııasyn sonaý HII ǵasyrdan bastap búgingi kúnge deıingi ǵajaıyp zer-gerlik jáne qolóner buıymdary tolyqtyrýmen keledi.– Buryn Beıjińde oqyp júrgende Qytaı ımperatorla-rynyń saraılaryn kóp aralap, onda jınaqtalǵan kóne buıym-dardy, jádigerlerdi tamashalap, tánti bolatyn edim. Osydan keıin qoladan quıylǵan músinderge qyzyǵyp, qolyma túskenin jınastyryp júrdim. Elge oralǵan soń «Nege óz ultymyzdyń shashyrap jatqan baılyǵyn jınastyrmasqa?!» degen oı keldi, – deıdi Bahargúl.Aıtqandaı, osydan tórt jyl buryn Almatydaǵy Á.Qasteev atyndaǵy óner murajaıyndaǵy Bahargúldiń kórmesine syrmaq, túkti kilem, taqyr kilem, tósek japqysh, kebeje, sandyqtar, kúmisten soǵylǵan zergerlik zattar, mys samaýyrlar, qashalǵanyna ǵasyrlar ótken dıirmen, keli-kelsap, kúmis jalatylǵan ydys-aıaq sııaqty 800-ge tarta eksponattar qoıylǵan bolatyn. Ol óz kolleksııasyn tolyqtyrý úshin talaı ret Qytaıdyń, Tıbettiń, Moń­ǵolııa men Qazaqstannyń túkpir-túkpirindegi aýyldarǵa deıin aralaýǵa týra kelgenin aıtqan-dy. Sol kezde «Bahargúlden baı adam joq» deıtin maqalamyz jazylǵan.Bahargúldiń baılyǵy jaıly sóz qozǵap otyryp, onyń qazirgi sheteldik týrıster men qadirli qo­naqtarǵa arnap shyǵaryp jat­qan kádesyılaryn attap ótý múmkin emes. Táýelsizdiktiń eleń-alańynda týrızmdi damytý týraly másele kóterilip, eli­mizge at basyn burǵan shet­el­dikterge usynatyn qandaı kádesyılarymyz bar dep bas qatyr­ǵanymyz keshe ǵana dep aıtyp otyrmyz ǵoı. Zamannyń isker adamy degen osy bolar. Joqtan bardy qurastyryp, bardan baılyq jasaıtyn Bahargúldiń iskerligine tánti bolyp, aq batasyn berip júrgen aǵaıyn az emes.Máselen, Qysqy Azıada oıyndarynda, EQYU-nyń Astana Sammıtinde, Dúnıejúzilik dinder quryltaıy, ShYU jıyny sııaqty eldigimizge syn bolǵan keleli oqıǵalarda Bahargúl Tólegenqyzynyń kompanııasy shyǵarǵan ulttyq kádesyılar kelgen qonaqtarmen álemniń ár shalǵaıyna tarady. Memlekettiń áriptesine aınalǵan kompanııa respýblıkalyq baıqaýlardyń músinshilerin daıyndaýǵa qol jetkizgen.Búginde Qazaqstanda nemese shet memleketterde ótip júrgen halyqaralyq zergerlik buıymdar kórmesinen Bahargúl jınastyryp júrgen jádigerler jaýharyn jazbaı tanýǵa bolady.Osylaısha, jýyrda ǵana­­ «Ádemi-aı» kompanııa­sy­­ jáne «Ádemi-aı» óner mu­ra­jaıy ótkizgen «Ult jaý­har­lary» atty kórmeniń ústinen shyqtyq. Osy on shaqty jyl­dyń kóleminde Bahargúldiń ómirinde talaı ózgerister men kóz qýantarlyq jańalyqtar oryn alypty. О́nertanýshy arý Qazaqstan Respýblıkasynyń Mádenıet qaıratkeri atanypty. Ult muralaryn zamanaýı tehnologııalarmen jańǵyrtyp, halqymyzdyń salt-dástúrine saı jasalǵan kádesyılardy jańasha turǵyda tutynýshylarǵa usyna bastaǵan.Olardyń qatarynda, qazaq eliniń tarıhynan syr shertip, búgingi kelbetin beıneleıtin «Qazaqstan tarıhy» tabaqshasy, «Naýryz» kartınasy, zergerlik áshekeıler, jibekten jasalǵan toqyma buıymdar, óńirlerge arnalǵan tabaqshalar toptamasy, qazaq halqynyń soǵys qarýlary men saz aspaptary úlgisinde jasalǵan flesh-kartalar bar. Barlyq buıymǵa da suranys bar.Eń qyzyǵy, «Qazaqstan tarıhy» tabaqshasynyń tusynda kóp aıaldadyq. Kompıýterlik tehnıkalardyń kómegimen jasalǵan tabaqtyń túımesin bassań sóıleıdi. «Jeti qazyna» syılyq-kartınasy, tize berseń bári tamasha. Osydan keıin Bahargúlmen áńgimelesip, bitken is pen bastaýyn kútken jobalar jóninde suhbattastyq.– Sońǵy kórmeni «Ádemi-aı» óner murajaıynda turǵan kóne jádigerlerdi jańa qyrynan jańǵyrtý úshin qolǵa aldyq. О́ıtkeni, bizde daryndy dızaınerler toby paıda boldy. Baıaǵy zergerlik buıymdardy qazirgi jastardyń talǵamyna saı etip, qaıta kópke usynýdy kózdep, kóp jumys atqardyq. Ata-babalarymyz tutynǵan, ájelerimiz taǵynǵan óńirjıek, qudaǵı júzik, shashbaý, sholpylardy jańǵyrtyp, jańa úlgide, qoljetimdi etip qaıta jasap otyrmyz. Bulardyń kópshiligi qazir umytylyp, sýret kúıinde qalyp barady. Keıbirin ǵana sahna adamdary paıdalanyp júr. Al nege uzatylatyn qyzǵa, jańa túsken kelinge tamasha etip jasalǵan zergerlik buıymdardy taǵynbasqa? – deıdi zamandasymyz.Bahargúl dese, degendeı eken. Baıyrǵy buıymdardyń erekshelikterin saqtaı otyryp, kompanııa dızaınerleri jańa úlgide jasaǵan óńirjıekterdiń ádemisi-aı. Turmys qurmaǵan qyzdar taǵatyn qustumsyq júzik, bilezikter – arzanqoldy kórshi elderden tasylyp jatqan bıjýterııalardan qaı jaǵynan alyp qarasań da kósh ilgeri.– Biz ne bastasaq ta óz dástúrimizge súıenemiz. Qazaqta qýys úıden qur shyqpa deıtin káde bar. Sondyqtan «Oramal ton bolmaıdy, jol bolady» deıtin etıketkamen jibek oramaldar kolleksııasyn jasadyq. Bul oramaldarda shańyraq, shashbaý, sholpylarymyzdy kórsettik, – deıdi Bahargúl.Model bıkeshter kórmede osy oramaldardy taǵyp shyqqanda kópshilik qoshemetin aıamaǵanyna qarap, bul istiń de baıandy bolaryna qýanyp qaldyq.– Qarajattan óte bir tapshylyq kórip turmasa, eshkim ata-babasynyń kózindeı jádigerlerden aıyrylǵysy kelmeıdi. Tipti, mundaı dúnıelerdi qomaqty aqshaǵa da taba almaısyń. 90-shy jyldary el nápaqadan qysylǵan kezeńde keı dúnıeler qolǵa tústi. Al Orta Azııa elderiniń tarıhı jádigerlerin áli de Bul eldiń nesi bar, nesi joq eken az-azdap ta­býǵa bolady. Al qa­zaq­tyń zergerlik buıym­darynyń sarqynshaǵyn da taba almaısyń qazir, – deıdi Bahargúl.Mine, Bahar­gúl­diń baılyǵy osyndaı!Aınash ESALI,«Egemen Qazaqstan».ALMATY.