Hal qalaı, qazaq «mýltıgi»?

«El bolam deseń, besigińdi túze» degen eshqashan eskirmeıtin bir sóz bar. Uly Muhtar Áýezovtan qalypty deıtin osy sózdiń aıasyna ult erteńine, balalar tárbıesine qatysty barlyq paıdaly is-sharalar kiredi. Solardyń biregeıleriniń basynda búginde mýlt­fılm tur desek, qatelespeımiz.

Nege? О́ıtkeni, otbasynda bala-shaǵasy, nemere-shóberesi bar ata-analar men ata-ájeler óte jaqsy bilýleri kerek, kishkentaı búldirshinderdiń qoldary oıynshyqta bolsa, kózderi tele­dıdarda. Sondaǵy qyzyldy-ja­syl­dy boıaýlary jarq-jurq etken jaqsyly-jamandy mýltfılm qaharmandarynyń is-áreketi, qımyl-qozǵalysy, shálkem-shalys minez-qulqy, bári-bári baldyrǵandardyń jadyna jattalyp,

«El bolam deseń, besigińdi túze» degen eshqashan eskirmeıtin bir sóz bar. Uly Muhtar Áýezovtan qalypty deıtin osy sózdiń aıasyna ult erteńine, balalar tárbıesine qatysty barlyq paıdaly is-sharalar kiredi. Solardyń biregeıleriniń basynda búginde mýlt­fılm tur desek, qatelespeımiz.

Nege? О́ıtkeni, otbasynda bala-shaǵasy, nemere-shóberesi bar ata-analar men ata-ájeler óte jaqsy bilýleri kerek, kishkentaı búldirshinderdiń qoldary oıynshyqta bolsa, kózderi tele­dıdarda. Sondaǵy qyzyldy-ja­syl­dy boıaýlary jarq-jurq etken jaqsyly-jamandy mýltfılm qaharmandarynyń is-áreketi, qımyl-qozǵalysy, shálkem-shalys minez-qulqy, bári-bári baldyrǵandardyń jadyna jattalyp, sanasyna uıalap jatyr. Qoldaryndaǵy dıstansııalyq pýlttiń knopkasyn basyp qalsa boldy, azannan keshke deıin mýltfılm «aınaldyratyn» telearnalar ekrannan andyzdap shyǵa keledi. Baıqaǵanymyz, balalar, negizinen, «Nickelodeon», «Disney kanal», «Multimania», «Detskıı» («Detskıı» Reseıdegi eń tanymal 20 kabeldi telearnalardyń qataryna enedi) sııaqty shetel telearnalary taratyp jatqan anımasııalyq dúnıelerdi tamashalaýǵa qumar.

Degenmen, elimizdegi jańadan ashylǵan «Balapan» telearnasy qazaq búldirshinderiniń kózin mámpásıshe qyzyqtyrǵan sheteldik mýltfılmder «ekspansııasyna» az da bolsa tosqaýyl qoıǵan sııaqty. Bul, árıne, aryqtaǵy sarqyrap aqqan sýdy bekitý úshin tastaǵan bir ketpen topyraq sııaqty tym az. Biraq dátke qýaty sol, joqtan góri bar. О́ıtkeni, eldiń órkenıet deńgeıi onyń telearnalarynyń kóptigimen de ólshenetinin eskersek, balalarǵa arnalǵan telearnalar  búgin bireý bolsa, erteń úsheý, tipti odan da mol bolýy múmkin ǵoı dep úmittenesiń. Onyń ústine ońy men solyn tanyǵan óz anımatorlarymyz da tus-tustan tóbe kórsetip, sheteldiń talanttarynan kem emes ekendikterin naqty eńbekterimen dáleldeı bastady.Biraq, joǵaryda aıtqanymyzdaı, shekaramyzdan shekteýsiz ótip jatqan sheteldik kınoındýstrııa ónimderiniń tasqyny anımasııa salasyndaǵy tól ónimderimizdi bir shetke ysyryp tastady. Mysaly, buryn  «kishi halyqtardyń qamyn jegen» KSRO kınematografısteri ulttyq respýblıkalardyń, onyń ishinde Qazaq KSR-niń tele,-kıno ekrandaryn óz anımasııalyq fılmderimen toltyryp tastaıtyn bolsa, endi onyń ornyn shyǵys pen batystan ımporttalǵan mýltfılmder «jaýlap» aldy. Basynda amerıkalyq sýretshi-mýltıplıkator Ýolt Dısneı  negizin qalaǵan «The Wait Disney Company» qaharmandary tur. Sóz joq, Ýolt Dısneı ónimderiniń sapasyna, oqıǵasyna, mazmunyna, kórkemdigine, rejısserlik tapqyr sheshimderine qarsy eshkimniń daý aıta almasy anyq. Biraq…Bir fılosof balalyq shaqty  pat­shalyq shaqqa teńegen eken. Endeshe, bizdiń «patsha kórermenderimizdiń» qamy úshin ne isteý kerek? Urpaq tárbıesin oılaǵan zııaly qaýym ókilderi men «qara bazarda» azannan keshke deıin saýda jasap júrgen ata-analardyń saýaly da osy. Báseke sharty, óner talaby buǵan jaýap bireý deıdi. Ol – alpaýyt memleket mýltıplıkatorlarynyń shańyna kómilip qalmaıtyn, álemdik prokattar básekesine uıalmaı umtylǵan úzdik anımasııalyq fılmder túsirý eken.«Saq» kınostýdııasy anımator­larynyń  osy bir qıyn da qyzyqty ispen aınalysqandaryna on jyldan astam ýaqyt ótipti. Olar osy ýaqyt ishinde jıyrmadan astam mýltfılm túsirgen. Ýaqytpen eseptese, 400 mınýttan astam anımasııalyq ónimderi bar. Tájirıbeleri tolysqan olar endi tolyq metrajdy, álemdik prokatqa uıalmaı usyna alatyn úlken jobaǵa kirispek nıette. «Aıbyndy aýla» dep atalatyn ol jobanyń ózegine bir aýladaǵy bir top úı qustarynyń ómiri arqaý bolmaqshy. Aıtýlaryna qaraǵanda, óte qyzyqty jobalaryn bir saǵattyq etip, álemdik rynokqa shyǵarǵylary keledi. Negizinen memlekettik baǵdarlamaǵa arnalǵan bul dúnıeniń ishinde sport ta, halyqtar dostyǵy da, eńbekke baý­lý da baıandalady. Iýmor da bar. Maqal-mátelder máni de ashyla túsedi. Shymkenttik anımatorlardyń  «Momyn men Qaraqshy», «Qoshqar men Teke»  atty anımasııalyq fılmderin qyzyǵa tamashalaǵan biz olardyń bul joba boıynsha da maqsat-múdde údesinen shyǵatyndaryna kúmán keltirmedik. Mysaly, ulttyq naqysh pen salt-dástúrdi temirqazyq etip alǵan stýdııada «Qazaqııa» atty mýltserıaldar jasala bastady. Onda balalar uǵymyna laıyq basty keıipkerlerge aınalǵan Qamshy men Asyq sábılerdi ulttyq pedagogıka arqyly tárbıeleıdi. Tárbıelegende, árıne, muǵalim sııaqty uzaq-shubaq qyp leksııa oqyp turmaıdy, mýltfılmniń shaldýar keıipkerleri balalarmen birge oınap ketedi. Al oıynnyń astarynda «olaı emes, bylaı ǵoı» degen ádemi oı, sypaıy túsindirý bar. Serıal tanymdyq, taǵylymdyq turǵydan alǵanda da qyzyqty dúnıe. Bala boıyndaǵy «uıqysyraı» bastaǵan patrıottyq sezimder men jaqsy qasıetterdi túrtkilep oıata alatyn qýaty da bar.Ár serııanyń belgili bir taqyrypqa arnalyp, ol 7-8 mınýtqa sozylýy da quptarlyq. Mysaly, birinshi serııada Naýryz meıramy sóz bolady. Naýryzdy toılaý dástúri qashan jáne qalaı bas­taldy? Náýrizek degen qus she? Naýryz kójeni qalaı daıyndaý kerek? Ekinshi serııada qazaq maqaldary men mátelderiniń paıda bolýy kórneki ári qyzyqty baıandalady. Úshinshi serııada qazaq halqynyń aǵaıyndaryn qıyndyqta tastamaıtyn qaıyrymdylyǵy «sóz bolyp», asar jasaý arqyly bir-birine kómektesken jurttyń birligi men tirligi sýretteledi. «Ońtústik fılm» kommýnaldyq-mem­lekettik kásipornynyń dırektory, serıal ssenarııiniń avtory ári fılm rejısseri Batyrhan Dáýrenbekovtiń aı­týynsha, «Qazaqııany» bir jaǵynan Re­seı rejısserleriniń «Smesharıkıine» de uqsatýǵa bolady. Serıaldyń bas­ty keıip­­kerleri Qamshy men Asyq ár serııa­da ártúrli oqıǵalardy bas­tarynan keshire oty­­ryp, «Ol kim? Bul ne?» degen balalar úshin «mańyz­dy» suraqtarǵa qyzyqty is-áreket ar­qyly jaýap beredi. Aıtar oıy da anyq: otanyńdy súı, ulttyq salt-dástúrińdi qurmette, jaqsylyq pen jamandyqtyń arajigin ajyrata bil. Memleket qarjylandyrsa serııaldy odan ary qaraı shyǵarmashylyq tabyspen jalǵastyra berýge bolatyn sııaqty. Sondaı-aq, «Qanatty Barys» týraly mýltfılmniń de tusaýkeserin ótkizipti. Iаǵnı, elimizde tuńǵysh ret 45 mınýttyq anımasııalyq eńbek dúnıege kelgen.Buǵan qarap «Shymkentten shyqqan mýltıplıkatorlardyń murtyn balta shappaıdy eken ǵoı» dep, toqmeıilsý durys emes. «Ońtústik fılm» kom­mýnal­dyq-memlekettik mekemesiniń dırek­tory Batyrhan Dáýrenbekov pen «Saq» kınostýdııasynyń dırektory Nurıddın Patteevpen bolǵan áńgime barysynda olardy on oılandyryp, júz tolǵandyryp júrgen máselelerdiń de shash-etekten ekenine kóz jetkizdik.– Qarjylandyrý máselesine baılanysty kimge barmaıyq «mýlt­fılm­men aınalysamyz»  desek, «myrs» ete qalady. Mysaly, Úkimettiń jeńil­detilgen nesıesine bir kásipker shaǵyn óndiris ornyn ashsa, jergilikti bılik: «minekı, myna azamat 15 adamǵa jumys taýyp berdi» dep, jarııaǵa jar salady. Al biz 25 adamǵa jumys taýyp berip, aılyqtaryn tólep otyrmyz, – deıdi Batyrhan Dáýrenbekov. Biraq jeke kásipkerlikti qoldaý qory nemese taǵy basqa da kásipkerlerdi qarjylandyrý mekemeleriniń basshylaryna baryp «kásibimizdi damytý úshin bizdiń stýdııaǵa da qarjy kerek» desek, kúledi. «Nege?» deısiń, yńǵaısyzdanyp. «Senderdiń aınalysyp júrgen kásipteriń kásip­kerlikti qoldaý baǵdarlamasyna jatpaıdy» deıdi olar. Osydan keıin bizdiń: «elimizdiń mádenıeti men ónerin damytý úshin jumys istep júrmiz ǵoı» degen sózimizdiń máni joq sııaqty bolyp shyǵady. Túsingenimiz, biz «óndirip» jatqan mýltfılmder óndiriske jatpaıdy eken. Mýltfılmge aqsha bólińder degen baǵdarlama joq eken, taǵysyn taǵylar. «Maqul, kásipkerler adamdarǵa arnap azyq-túlik óndirse, biz sol adamdardyń rýhanı baılyǵy úshin qyzmet etip jatqan joqpyz ba?» deımiz sonda da moıynsunbaı. Joq, bylq etpeıdi. Eń bolmasa «myna aıtyp otyrǵan máseleleriń oılanatyn dúnıe eken, janaıqaılaryńdy joǵary jaqqa jetkizip, mádenıet, rýhanııat, óner, kınoındýstrııa salasymen aınalysatyn kásipkerlerdi de qarjylaı qoldaý týraly baǵdarlama qabyldatýǵa kúsh salý kerek eken» deıtin janashyrlardy da kórmedik. Qazir, mine, bireýdiń  páterine aı saıyn 40 myń teńge jalaqy tólep, jumys istep jatyrmyz.Búginde ata-analardyń balalaryna, nemerelerine ertegi aıtyp otyratyn ýaqyttary joq. Azannan keshke deıin bazarda júredi, qyzmette bolatyny bar, keshke úıine kelip, tamaǵyn iship, uıqyǵa ketedi. Erteginiń ornyna bazardan «pıratskıı» bir dıskini satyp ákelip bere salady. Al balalary sheteldiń mýltfılmderine úńiledi.– Sonda senderdiń kásipterińdi qandaı kózderden qarjylandyrýǵa bolady dep oılaısyzdar?– Mysaly, bizdiń jasap jatqan ónimderimizdi búkil telearnalar satyp alsa bolady ǵoı. Biraq, olar satyp almaıdy. Nege almaıdy deısiz be? Olar «Biz anaý-mynaý emes, álem moıyndaǵan «Ýolt Dısneı» mýltfılmderiniń jyldyq prokatyn nebary 300 AQSh dol­l­aryna satyp alamyz. Sony qazaq tiline aýdaryp kórsetsek te jetedi. Senderdiń mýltfılmderińdi neǵylamyz?» deıdi. Bul – urpaq tárbıesine degen baryp turǵan nemquraılylyq. «Ýolt Dısneı» óziniń jańa ónimderin mundaı aqshaǵa eshqashan satpaıdy. Olardyń jańa mýltfılmderine, «Megaortalyqqa» baryp kórsin, balalar bir fılmge 1500 teńge tólep kirip jatyr. Al zamany áldeqashan ótip ketken, shetelde prokattan múlde qalǵan, baıaǵy bir-birin qýalap, balǵamen bastarynan uryp júretin Tom men Djerrıdi qaıtalap kórsetkenderine kóńilderi toq. Bir tanysym mysyqtyń basynan balǵamen uryp otyrǵan balasyna «Munyń ne?» dese, «Tom men Djerrıde» osylaı urady ǵoı, biraq myna mysyqtyń basynan neǵyp «shıshka» shyqpaıdy» depti.Mysaly, prokýratýra, ishki saıasat basqarmalary «balalar men jastar arasynda, mektepterde qylmys kóbeıip ketti» dep, jıi-jıi jınalys jasap jatady. Al kompıýter oıyndaryna tosqaýyl qoımaıdy. Mysaly, sol kompıýter oıyndarynyń keıbirin oınaý úshin aldymen… qarý tańdaısyz. Anaý-mynaý emes, adamdy óltiretin qarý. Baltamen be, pyshaqpen be, myltyqpen be? Áserli bolý úshin kompıýterlik oıyndarda adamdy qýyp júrip óltirtedi. Tipti, adamdy baltalap jatqanda «qany shashyrap» ketedi. Osyny jyl boıy oınaǵan balanyń aıaýshylyq, janashyrlyq degen názik sezimderi ólip, kúnderdiń kúninde naǵyz baskeserge aınalyp ketýi múmkin ǵoı dep shoshısyń. О́ıtkeni, mundaı «tárbıeniń» sońy – onyń bir balamen tóbelesip, jeńilip qalǵan jaǵdaıda qarý qoldaný arqyly kek qaıtarýy sııaqty qaıǵyly aıaqtalýy da múmkin emes pe?.. Ondaı balalar istegen isiniń arjaǵyn, ıaǵnı sottalatynyn, abaqtyǵa jabylatynyn, sóıtip, bolashaǵyna balta shabylatynyn oılamaıdy. Ol tek sol mezettegi ústemdikti, sol zamattaǵy qaıtqan kekti ǵana oılaıdy.– Mýltfılmge qalaı keldińizder?Bizdiń bul saýalymyzǵa Nurıddın Patteev bylaı dep jaýap berdi:– Biz birneshe jigit Ábilhan Qasteev atyndaǵy kolledjdi bitirgenbiz. Árıne, ol jerde mýltfılm óndirisiniń qyr-syryn úıretpeıdi. Biraq, kishkentaı kezimizden sýret salýǵa qumar bolyp óskendikten be, stýdent kezimizde shetelderde óte qatty damyǵan komıksti salýdy qolǵa aldyq. Iаǵnı, ózimiz oqıǵasyn jazdyq ta, sol boıynsha qyzyqty sýretter saldyq. Toqsanynshy jyldar ǵoı, bir aǵamyz «mynalaryń jaqsy eken, senderge kómekteseıin» dep, komıksimizdi baspahanadan shyǵaryp berdi. Osydan keıin «anımasııalyq stýdııa qursaq qalaı bolady» dep oılana bastadyq.  Onyń qandaı baǵdarlamada jasalatynyn da bildik. Áýeli mýltfılm-jarnamalarmen aınalysyp kórdik. 2004 jyly alǵashqy mýltfılmimiz ekranǵa jol tartty. Biraq, tájirıbe azdyǵynan 10 mınýttyq dúnıeni bir jylǵa sozdyq. Degenmen, qyzyǵyp istegen jumysta qınalǵanyńdy bilmeısiń. Osydan keıin qolymyzdan mýltfılm ındýstrııasymen shuǵyldaný keletinin bildik te, ary qaraı batyl kiristik. «Aldar kóse men Shaıtandardy» jáne aqyn Ábdildá Tájibaevtiń «Tolaǵaı» atty jyry negizinde túsirilgen mýltfılmderimizdi de búldirshinder men olardyń ata-analary jyly qabyldady.– Búginde qansha mýltfılmderiń bar?– Jıyrmaǵa jýyq.– «Qazaqııaǵa» baılanysty ınternettegi kommentterdiń birinde «Asyqtyń túri Sanch Bobqa uqsap ketipti» dep jazypty.– Biz Sanch Bobqa uqsasa uqsaı bersin dedik. Jaqynda bir qyzdy kórdim, qulaǵyna Sanch Bop beınelengen syrǵa taǵyp alypty. Bul ol uıyqtasa da, tursa da Sanch Bobpen ómir súredi degen sóz. Sondyqtan bizdiń kishkentaı búldirshinderimizdi ulttyq qaharmandarǵa «qaıtarý» úshin keıipkerimizdi Sanch Bobqa uqsastaý etip aldyq.  Al bolashaqta Asyqtyń beınesin birte-birte aıqyndaı túsetin bolamyz.– Negizi, anımasııalyq fılm «túsirý» óte qıyn bolý kerek. О́ıtkeni, «Qazaqfılm» dúnıege kelgeli qan­shama tolyq metrajdy kórkem fılm shyǵaryp tastady. Biraq Ámen Qaıdarovtyń «Qarlyǵashtyń quıryǵy nege aıyr?» degen mýltfılminen basqa este qalatyn dúnıelerdi kórgen joqpyz. Árıne bar ǵoı, biraq ilip alary az. Al endi, anaý Almatyda úlken qara shańyraq – «Qazaqfılm» tur. Belgili óner ordalaryn qanshama rejısserler bitirip jatyr. Máskeýge baryp oqyp kelip jatqandary da jeterlik.– Anımasııa – ınemen qudyq qazǵan­daı óte qıyn sharýa. Bir sekýndtyq kórinis úshin baqandaı 25 sýret salyp, boıaý kerek. Al 3, 5, 7 jáne 10 mınýttyq mýltfılmderde qanshama kórinis bolatynyn sanasańyz, basyńyzdaǵy shashyńyz jetpeıdi. Bul kózdiń maıyn taýysatyn bir qıyndyq bolsa, júıkege salmaq salatyn ekinshi qıyndyǵy taǵy bar. Ol – qarjy máselesi. Sebebi, mýlt­fılm óndirisine qarjy óte az bólinedi. Qazir tolyq metrajdy kórkem fılm­derge qarjy ájeptáýir kóp bóline bastady ǵoı. Biraq mekteptegi bilim balabaqshadan bastalatyny sııaqty, bolashaq kórermenderdi qalyptastyrý da anımasııadan bastalatynyn umytpaý kerek. Reseı muny baıaǵyda bilip, baıaǵyda túsinip qoıǵan. Sondyqtan olardyń anımasııasy da, basqasy da jeterlik. «Eralashtarynyń» ózi bir tóbe. Sol sııaqty, anımasııanyń ult bolashaǵy – urpaq tárbıesinde róli zor ekenin Reseımen birge Qytaı da bilip aldy. Mysaly, Qytaı shetelderdiń mýltfılmderin ımporttaýǵa tyıym salypty dep estidim. «Tek qana óz mádenıetimizge baılanysty ónimder shyǵaryńdar, qansha aqsha kerek bolsa da bólemiz» depti-mys deıdi. Al, biz bolsaq óz ekrandarymyz arqyly attary atalǵan jáne atalmaǵan shetel mýltfılmderin qazaqshalap, keńinen nasıhattap jatyrmyz. Bul, árıne, «qazaq mýltfılmderi az nemese joq» degen sózge qaraǵanda jaqsy. Biraq osynyń ıdeologııalyq astaryna tereńirek úńilip qarasańyz, sheteldiń minez-qulqyn, salt-dástúrin, tárbıesin, taǵy basqalaryn biz jahandaný prosesi arqyly «jutylyp ketý» qaýpine qaramastan óz urpaqtarymyzdyń sanasyna óz qolymyzben, ıaǵnı tótelep jetkizip jatyrmyz. Munyń saldaryn baıqaý qıyn emes. Mysaly, jańa jyl merekesindegi balalardyń ústindegi merekelik kıimderin qarańyz: О́rmekshi adam, Tasbaqa Nındza, Shrek, Sanch Bob jáne taǵy basqalar. Nege bizdiń balalarymyz ózimizdiń batyrlar jyryndaǵy qaharmandar bolyp kıinbeıdi? О́ıtkeni, olardyń sanasynda qazaq mýltfılmderi qalyptastyrǵan ondaı tıptik qaharman beıneleri joq. Ertegilerden oqyp, aýyzeki áńgimelerden estise estigen shyǵar qazaq batyrlary men sulýlary týra­ly, biraq qazaq anımasııasynda týra О́rmekshi adam men Tasbaqa Nındza syqyldy qaharmandar joq qoı.– Demek, anımasııaǵa arnap myqty ssenarııdiń jazylmaýy, rejıs­ser­lerdiń qıyn iske táýekel etpeýi sııaq­ty máse­leniń bir ushy qarjyǵa kelip tirelip tur demeksizder ǵoı?–  Iá, osy jáne basqa da máse­le­lerimiz­di sheshý jolyn jeńildetý úshin biz qazir Qazaqstan anımatorlar assosıasııasyn quryp jatyrmyz. О́ıtkeni, Shymkentte júrip «daýsymyz» alysqa jetpeıdi eken. Sondyqtan Astanadan assosıasııamyzdy ashyp, elimizdiń túkpir-túkpirlerindegi anımatorlardyń basyn qosyp, daýsymyzdy qattyraq shyǵarasaq deımiz, – dedi Batyrhan Dáýrenbekov.– Elimizde anımasııamen aınalysatyn qansha stýdııa bar?– Shymkentte 3-4 stýdııa bar, sodan keıin Astana, Almaty jáne Kókshetaýda bar.– Ámen Qaıdarov atalaryńyz aq batasyn bergen bolar?– Iá, ol kisi bizge óte rıza. О́zi arnaıy kelip, anımasııamyzdyń tusaýyn kesip, batasyn bergen. Stýdııamyzdy ashqan kezde bizdiń qyzmetkerler nebary 7 myń teńge aılyqpen jumys istedi. Olarǵa da jaǵdaıdy túsindirdik, «shydańdar, áli-aq memleketimizdiń jaǵdaıy túzeledi, túzelgen kezde anımasııaǵa da kóńil bóledi» dep sendirdik. Mine, sodan beri biraz jyl ótti, elimizdiń jaǵdaıy túzeldi, Eýropa elderi qarjylyq daǵdarysqa ushyrap jatqan kezde, bizdiń elimiz damyp jatyr. Al, biz osy jyldar ishinde tek qana ulttyq mazmundaǵy fılmder jasap keldik. «Qazaqfılmniń» redaktorlarynyń ózi «Almaty men Shymkenttiń arasy tıip tursa da, almatylyq rejısserlerdiń týyndylaryna qaraǵanda senderdiń mýltfılmderińnen qazaqtyń minezi kórinip turady» dep moıyndaıdy.

Qaıbir jyldary qatty qınal­ǵanymyz sonsha, osynyń bárin qoıyp kommersııalyq jobalarmen aınalysyp ketsek pe dep te oılaǵanbyz. Biraq ózińe-óziń ókpelep, elden bezip ketpeısiń. Onyń ústine joba da, oı da kóp. Ta­rıhymyzdy túgeldeı mýltfılmge aınaldyryp shyqsaq, balabaqshadaǵy balalar mektepke barmaı turyp-aq biraz bilimmen sýsyndap qalar edi. Fızıka, hımııa, matematıka, bıologııa, jaǵrafııa jáne basqa pánder boıynsha kórneki úgit quraldaryn nege qyzyqty mýltfılm etip shyǵaryp, taratpasqa? Sosyn qazaq anımasııasynyń, joǵa­ryda aıtqanymyzdaı, jańa ulttyq qahar­mandaryn oılap tapsaq deımiz.– Bireýlerge, mysaly, mýltfılm erikkenderdiń ermegi sııaqty. Biraq olaı emes, mýltfılm naǵyz tárbıe quraly. Mysaly, eki jastan bastap «Nickelodeon» telearnasynan orys tilinde mýltfılm kóretin bala sony kóre-kóre oryssha úırenip aldy degenge senesiz be? Men senem. О́ıtkeni, óz kózimmen kórdim. Eger bizdiń telearnalar da osylaı jumys isteıtin bolsa, búkil qazaqstandyq balalar qazaq tilin baıaǵyda úırenip alar edi.–­ Nurǵalı Áshimovtiń qamqorlyǵy kezinde bir shabyttandyryp tastady dep estidik?– Áshimovtiń arqasynda AQSh-qa jolymyz túskeni ras. Mádenıet pen ónerge jany jaqyn Nurekeń oblysqa ákim bolyp turǵan kezde bizdiń talabymyzdy qoldap, Gollıvýdke, Ýolt Dısneıge barýymyzǵa erekshe jaǵdaı jasady. Ásirese, Ýolt Dısneıden kórgenimiz ben kóńilge túıgenimiz óte kóp.* * *Keńestik ımperııa saıasatkerleriniń kınematografııa salasyndaǵy so­laqaı saıasattarynyń saldarynan «kishi halyqtardyń» ulttyq mýlt­fılmderine onsha kóńil bólinbedi. «Qazaq mýltfılminiń «altyn qorynda» qandaı baılyǵymyz bar?» degen suraqqa rejısser Ámen Qaı­darovtyń «Qarlyǵashtyń quıryǵy nege aıyr?» degen dúnıesinen basqa eshteńe tappaı, kúmiljip qalatynymyz da sondyqtan. О́ıtkeni, «Qazaqfılm» kınostýdııasy óziniń eń juldyzdy jyldarynyń ózinde de anımasııalyq fılmder jasaý turǵysynan kóp kenjelep qalǵany belgili. Abyroı bolǵanda, bir «Qarlyǵashtyń» ózimen-aq shyǵys pen batys kınosynshylaryn álemde qazaq degen halyq pen onyń óte ǵajaıyp ańyzdary men ertegileri, olardy anımasııa tilinde sóılete biletin sheber sýretshileri men rejısserleri bar ekenin jarııa etken.Biz búgin bir ǵana «Saq» kıno­stýdııasynyń shyǵarmashylyq jumysyn sóz ete otyryp, qazaq elindegi barlyq anımatorlardyń oıyndaǵy ózekti máseleni qozǵadyq dep bilemiz. Al el aman, jurt tynysh bolsa, másele qansha bolsa da, qashan bolsa da sheshiledi. Endeshe, ult mýltıplıkatorlarynan álem búldirshinderi eligip qaraıtyn, jeligip qaıtalaıtyn, ıaǵnı «otqa salsa janbaıtyn, sýǵa salsa batpaıtyn» segiz qyrly, bir syrly jańa qahar­mandarynyń tolyqqandy beınesin kúteıik.Kósemáli SÁTTIBAIULY,«Egemen Qazaqstan».Taraz – Shymkent – Taraz.