О́miri jalǵasady jyrlarymen

О́miri jalǵasady jyrlarymen

Juma, 18 qańtar 2013 7:05

Bári kúni keshe sııaqty edi… Qaıran, qas-qaǵymda óte shyǵatyn ómir-aı. Aǵa dosym Sáken Imanasovtyń jer-besikke bólengenine de qyryq kún bolypty. Al ekeýmizdiń alǵash tanysqanymyzǵa attaı 50 jyl. 1960 jyldyń shilde aıynda qaıyrly qara shańyraq, qazaq jastarynyń súıikti gazeti «Lenınshil jastyń» (qazirgi «Jas Alash») tabaldyryǵyn attaǵanmyn. Sol bir altyn uıada ultymyzdyń nebir jaqsy-jaısań ul-qyzdarymen tanysyp, tabysqan edim.

Juma, 18 qańtar 2013 7:05

Bári kúni keshe sııaqty edi… Qaıran, qas-qaǵymda óte shyǵatyn ómir-aı. Aǵa dosym Sáken Imanasovtyń jer-besikke bólengenine de qyryq kún bolypty. Al ekeýmizdiń alǵash tanysqanymyzǵa attaı 50 jyl. 1960 jyldyń shilde aıynda qaıyrly qara shańyraq, qazaq jastarynyń súıikti gazeti «Lenınshil jastyń» (qazirgi «Jas Alash») tabaldyryǵyn attaǵanmyn. Sol bir altyn uıada ultymyzdyń nebir jaqsy-jaısań ul-qyzdarymen tanysyp, tabysqan edim.

Solardyń biri osy Sáken bolatyn. Jasy 20-dan jańa asqan bozbala. Jas aqyn, qalamy tóselip qalǵan jornalshy. Osy jyldyń basynda arnaıy shaqyrtýmen kelip, jumysqa ornalasypty. Oǵan deıin aýdandyq gazette istegen. Elden joldaǵan toptama maqalalary erekshe kózge túsip, soǵan oraı bedeldi basylymnyń beldi qyzmetkeri qataryna qosylǵan. El ishinde, qalyń qazaq ortasynyń tárbıesinde óskendikten de bolar, ári jas aıyrmashylyǵymyz da alshaq emes, biz tez arada aralasyp-quralasyp kettik. Bas aryqtyń (qazirgi Abaı dańǵyly) joǵarǵy jaǵyndaǵy jypyrlaǵan jer úılerdiń birinde páter jaldap turatyn Sáken ara-tura úıine ertip aparatyn, keıde qasyna qonyp ta qalatynmyn.

Alaıda, aralasýymyz uzaqqa sozylmady. Bir mináıi sebeppen Sáken qyzmetin tastap, eline qaıtatyn boldy. Sol kúni eline – Úsharalǵa qatynaıtyn avtobýs kesh­tete júredi eken. Men shyǵaryp sal­ǵaly páterine bardym. Kún jeksenbi bolatyn. Ol azdy-kem kıim-keshegin, qaǵaz-qalamdaryn jol sómkesine salyp aldy. Jolaı «Qazaqstan» kınoteatryna soǵyp, kıno kórdik, býfetinen tústendik. Sosyn aıańdap avtobeketke jettik. Sóıtip, Sáken kókemdi shyǵaryp salǵanym, qımaı qosh­tasqanym kúni búgingideı esimde.

Sodan keıin arada biraz jyl ótti. Sáken qyzmetin qaıtadan aýdandyq, odan keıin oblystyq gazetterde jalǵastyryp, sosyn Máskeýde eki jyl oqyp, oblystyq partııa komıtetinde nusqaýshy qyzmet­terin istep baryp, Almatyǵa oralǵan. Ol meniń ásker qatarynda bolyp, ýnıver­sı­tettegi oqýymdy bitirip, «Lenınshil jasta» bólim meńgerýshisi qyzmetinde júr­gen kezim. Eski dostyq qaıta jalǵasty. Jıi aralastyq. Qyzyq-qýany­shy­myzdy, renish-qaıǵymyzdy bólistik. Ol «Jazýshy» men «Jalyn» baspalarynda qatar­lasa istep, shyǵarmashylyq-qyzmettik issa­parlarda da birge júrgen kúnderimiz kóp boldy. Basymyz qosylǵan kezderdegi áńgi­memizdiń negizgi jelisi ómir men óleń aıasynda órbıtin. Sol syılastyq, sol syrlasýlar kúni keshegi kózi jumylǵanǵa deıin jal­ǵasty. Ekeýmiz arasyn sýytpaı telefon ar­qyly tildesip turatynbyz. Eń sońǵy sóı­lesýimiz ótken jyldyń 6 jel­toqsan kúni edi. Qadir­bek Segizbaev eke­ýmiz Aqseleýdiń 70 jyl­dyq mereıtoıyna qatysý úshin Asta­naǵa attanyp bara jatyr edik. Sáken kókem qalta telefonyma habarlasty. Sonyń aldynda ózi aýrýhanadan shyqqannan keıin telefon soǵyp úıine shaqyrǵan. Kórispegenimizge aıdan asty, kelip Márııam jeńgeńniń sháıin iship ketseńshi. Biraz otyryp áńgimeleseıik. Soń­ǵy jazǵan jyrlarymdy oqyp bereıin, pikirińdi tyńdaıyn degen. Men jolda ketip bara jatqanymyzdy, kelgen soń baratynymdy aıttym. Biz Almatyǵa 9 jel­toqsan kúni keshkilik kelip tústik. Kelesi kúni ertelete shyr ete qalǵan telefonnan qaraly habardy estidim. Búgin bar, erteń joq ómir degen osy eken.

Sonshama jyl jaqyn júrip, aǵaıyn­daı aralasqan Sáken kókemniń alańsyz aq kóńil, aq nıet kisilikti beınesine kir shaldyrmaı ótken ómir jolyna tántimin. Ol adamdyqtyń, adaldyqtyń aq týyn jyqpaı ótken azamat. Bireýdiń syrtynan sybap, ǵaıbat sóz aıtqanyn eshqashan estigen emespin. Ol kim bolsa da, qandaı jaǵ­daı­da da minin betine basyp, kózinshe aıtatyn. Sóıtip, týrasyn aıtamyn dep, týǵa­nyna jaqpaǵan kezderi de barshylyq. Aqyn­nyń ómirlik ustanymy myna bir shýmaq óleńinde aıqyn aıǵaqtalǵan.

Aıttym búgin – aıtsam degen sózim eń,

Dúnıege qarap shyndyq kózimen.

Ar aldynda men ózimdi árdaıym

Dar aldynda turǵandaı sezinem!..

Túsingen, túısingen adamǵa bul jaı­baraqat ıá lepire aıta salatyn uran emes. Jany kúıip aıtqan janaıqaı dese de artyq emes. Bul – ózi týraly aıta otyryp, qalyń oqyrmanǵa oı tastaýdy maqsat etken aqynnyń aqıqaty.

Sáken kókemniń adamı qasıetiniń aıǵa­ǵyn túıindeý úshin aqynnyń jazýshy inisi Beksultan Nurjekeulyna arnaǵan óleńi­nen bir úzindi oqyńyz.

…Azamattyń aınalyp úlgisine,

Pendelikti jýytpaı kúlli isine

Almaǵaıyp tirlikte jaǵynyp ta,

Tabynyp ta kórmegen bir kisige!..

О́leńdegi osy sıpattaý Sákenniń týra óz avtoportreti.

Sáken kókemniń tal boıyndaǵy taǵy bir tamasha qasıeti otbasy – bala-shaǵa, nemerelerine degen aıryqsha meıir, mahabbaty. Álbette, óziniń týys-týǵanyn, et jaqyn baýyrlaryn kim-kimde janyndaı jaqsy kóretini jańalyq emes. Alaıda, Sákenniń sezimi erekshe el tańdanarlyq ekenin kózim kórip, kóńilim seńgen soń aıtyp otyrmyn. Bir ǵana dálel. Ol kenjesi Gaýhar men nemeresi Jánibek týǵannan keıin, ekeýine arnap óleń, ertegiler jazyp, balalar aqyny atandy. Onyń bir ereksheligi – olardyń mazmuny oıdan shy­ǵarylyp, qııaldan qurastyrylmaǵandyǵy. Iаǵnı, keıin áldeneshe sýretti kitapsha bolyp jarııalanǵan bul shyǵarmalardyń báriniń sıýjeti qyzy men nemeresiniń minez-qylyqtaryn baıandaýdan bastaý alǵan. Bala tili bal ekendigin ańǵarǵan aqyn talantynyń jańa qyry osylaı ashylǵan. Sol kitaptardyń biri ótken jyly balalar ádebıetine arnalǵan báıgeniń bas júldesin alǵanyna da kýámiz.

Sáken kókemniń aqyndyǵy azamat­ty­ǵyna saı bolatyn. Ol ózi jazǵandaı, óleń-jyr aýylyna atbasyn erte burǵanymen, pyshaqtyń qyryndaı ǵana tuńǵysh kitaby 28 jasynda jaryq kórgen. Sodan kóp uzamaı ákesi men aǵasy qaıtys bolyp, ózimen óksheles inisi áskerge alynyp, uzyn-yrǵasy 15 shamaly otbasyn asyraý mindeti úıdegi balanyń úlkeni Sákenniń moınyna qamyt bolyp kıilgen eken. Tur­mys taýqymetimen júrip ol birneshe jyl boıy óleń jazýdy umytsa kerek. Sodan ini-qaryndastarynyń óz qoly ózde­ri­ne je­te bastaǵan shaqta ol jańadan ashy­lyp jatqan oblystyq gazetke – Tal­dyqorǵanǵa qonys aýdarypty. Jańa redaktor Uzaq Baǵaev bolsa, Sákenniń kita­by shyqqanyn, kezinde aqyndar aıtysyna qatysqanyn biledi eken. Jornal­shynyń jolynda júr­gen onyń jyrǵa qaıta ora­lýy­na sol kisi sebepshi bolypty. Uzamaı bir býma óleń­derin alyp, Alma­tyǵa attanady. Baspada isteıtin Jumeken oqyp, jaqsy pikir jazyp bergen. Sol joly baspaǵa tapsyryp ketken qoljazbasy 1973 jyly «Aqda­rıǵa» degen atpen kitap bolyp jaryq kórgen. Keıin Almatyǵa qyzmet aýys­qannan soń, jıi-jıi, qalyń-qalyń bolmasa da jyr jınaqtary jaryq kóre bas­taǵany belgili. Jańa kitapta­ry­nyń qaı-qaısysy da ataýsyz qalǵan joq. Úlkendi-kishili maqalalar, resenzııalar ja­rııa­lanyp jatty. Eki márte Memle­ket­tik syı­lyqqa usynylsa da, sol qurmetke laıyq bolsa da, joly bolmady. Esesine Ha­lyqaralyq «Alash» syılyǵyn aldy. Ke­ıinirek Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaı­ratkeri, 1993 jyly eń alǵash tarap ketken Parlamenttiń depýtaty da bolyp saı­lanǵany bar. Osynyń bári Sákenniń aby­roıly azamat, kórnekti aqyn eken­diginiń arqasy.

Men ózimdi Sáken Imanasovtyń qazaq poezııasyndaǵy alatyn ornyn jete bile­tinder qataryndamyn dep sanaımyn. О́ıt­keni, aqynnyń 60-70 jasqa tolǵan mereıtoılarynda, Memlekettik syılyqqa usy­nylǵan sátterinde arnaıy maqalalar jazyp, olar respýblıkanyń bedeldi gazet­terinde jarııalanǵan. Jurtshylyq tarapynan da jaqsy baǵalanǵan.

Aqyn Sákenniń orny shyn mánisinde qarymdy da daryndy qalamgerlerdiń tó­rinde. Ásirese, onyń «О́tkirdiń júzi» men «Ar aldynda» deıtin sońǵy kitaptaryna engen óleńderi Sákenniń aqyndyq qyry­nyń jańa da jarqyn taraýlary. Olarda jańarǵan zaman, ózgergen qoǵam, búginde ǵumyr keship jatqan zamandastar ómiri óleńderinde ózgeshe órnektelgen. Tapqan taqyryby da, ózindik oı-tujyrymy da dara qasıetimen, sara sıpatymen qazaq poezııasyn jańa beleske kótergeni shynaıy shyndyq. Bul pikirimizdiń aqıqattyǵyna kóz jetkizý úshin aqyn óleńderin taldap, mysaldar keltirip, keńinen toqtalý este­lik maqalanyń enshisi emes-aý deımin.

Sákenniń adaldyqtan jaratylǵan bekzat beınesimen, shyndyqtyń qyrymen, syryn ashqan shuraıly tildi shyraıly shyǵarmashylyǵymen tanysyp, tálim alý­ǵa talpynǵan oqyrman aqynnyń artynda qaldyrǵan mol murasy jınaqtalǵan bes tomdyq kitabyn zeıin qoıyp, zerdeleı oqysa bolǵany. Sonda ǵana kókirek kózi ashy­lyp, jany baıyp, rýhanı óresinen ónege alary sózsiz. О́ıtkeni, Sáken óleń­deri órshildik, tazalyq, adaldyq, kisilik syndy syndarly qasıetterimen daralanyp tur. Kúlli qazaq sózin táńiriniń týyndaı kókke kótergen aqynnyń ónerdegi ómiriniń baǵyt-baǵdary qandaı bolǵandy­ǵyn myna bir jyr joldary aıǵaqtap tur emes pe?!

Bara jatsa shynymen bilgińiz kep,

Aıtpasaq ta, Alashqa úlgimiz dep,

Kisilikten basqaǵa burylmaǵan,

Shyryldaǵan bireý ek shyndyq izdep…

Qyzyǵy men shyjyǵy kóp qysqa ómir­diń ashy-tushy syrlaryn jyrlarynda aq­ta­ry­la aıtqan, óleńiniń endi ólmesin sezgen aqyn armanyna qulaq túreıikshi:

…Qalsam dep em biri bolyp

qalaýlyń­nyń,

Janymdy alaý qyldym,

jalaý qyldym.

Biri dep Sen de meni sana, halqym,

Sanda da, sanatta bar sanaýlyńmyn…

О́zi ólse de óleńiniń ólmesine sengen aqyn amanaty da asqaq:

Atymyz qyrda qalar… jyrda qalar,

Qalyń el túbi kelip bir baǵalar.

Aldynda aqtardy dep barymyzdy

Aldymen zarymyzdy tyńdap alar…

Alatyn ár sózimdi myńǵa balap,

Bizdiń el bar deýshi edi jyrda qanat.

Endigi muńymyz da, shynymyz da

Ilesken artymyzdan ulǵa amanat…

Jer betindegi sanaýly ǵumyry aıaqtal­sa da, sanatker aqyn Sákenniń ónerdegi ómiri óleńderiniń nurly joldary arqy­ly, al adamı ǵumyry urpaqtary arqyly jalǵasa beretinine bek senemiz.

Qýanyshbaı QURMANǴALI,

Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi.