Sársenbi, 13 aqpan 2013 7:11
1942 jyldyń aqpan aıy. Túkirigiń jerge túspeıdi. Baýyrjan basqarǵan polk bir túnniń ishinde Troshkov, Trahovo, Konshıno, Barklavısa, Kashına, Borodıno degen alty qystaqty nemisterden tartyp aldy. Soǵys tarıhynda bir bekinistiń qoldan-qolǵa birneshe ret kóshetini qaıtalanatyn jáıt. Muny biletin Baýkeń qorǵanysty kúsheıtýdi oılastyrdy. Nege deseńiz, bular úshin de álgi qystaqtardyń mańyzy kúshti bolatyn. Toǵyz joldyń toraby edi olar.
Sársenbi, 13 aqpan 2013 7:11
1942 jyldyń aqpan aıy. Túkirigiń jerge túspeıdi. Baýyrjan basqarǵan polk bir túnniń ishinde Troshkov, Trahovo, Konshıno, Barklavısa, Kashına, Borodıno degen alty qystaqty nemisterden tartyp aldy. Soǵys tarıhynda bir bekinistiń qoldan-qolǵa birneshe ret kóshetini qaıtalanatyn jáıt. Muny biletin Baýkeń qorǵanysty kúsheıtýdi oılastyrdy. Nege deseńiz, bular úshin de álgi qystaqtardyń mańyzy kúshti bolatyn. Toǵyz joldyń toraby edi olar.
Túnimen jol júrgen Baýkeń kirpikterin aıqastyra bastaǵan-dy. Kenet bytyrlaı atylǵan avtomat, pýlemet daýystary estilip, mańaıǵa shyp-shyp etip oqtar jaýa bastady.
– Apyr-aı, qapyda qalmasaq jarar edi. Kúzetshiler jaýdyń kelip qalǵanyn qalaı baıqamady eken, – dep ilgeri jaqqa kóz jibergen Baýkeń qarsy shabýylǵa shyqqan qaraqurym jaý tobyn kórip qaldy. Ushyp turyp komanda bereıin dese, boraǵan oq bas kóterter emes. Janyndaǵy batalon komıssary Gýsev aýyr jaralanyp, qulap tústi. Baýkeń onyń aýzynan qan ketip jatqanyn kórip, basyn súıeımin dep edi komıssar: «Maǵan qarama, soǵysty basqara ber, qymbattym», dedi áreń-áreń sóılep.
Kenet onyń qyraǵy kózi úılerdi tasalaı, buqpantaılaı júgirip kele jatqan kisige tústi. Tanı ketti. Málik eken, júregi jylyp, boıyna ystyq qan júgirgendeı boldy. Qaıdan shyqqany da belgisiz. Eshnársege qarar emes. Qustaı ushyp, komanda berip barady. Onyń daýysy shyǵýy muń eken, oń jaqtaǵy kúrtik okoptardan áýeli bireý, odan keıin bes-alty, al olardyń sońynan tutas avtomatshylar rotasy dúrkireı kóterilsin kep. Ýralaǵan top bizdiń áskerler shebine jaqyndap kelip qalǵan nemisterdi oqty qarsha borata qarsy aldy. Tań aldyndaǵy osy qandy shaıqasty tilmen aıtyp jetkizý qıynnyń qıyny edi. О́lispeı berispeıtin eki jaq ta áp-sátte aralasty da ketti. Bul kezeńdi paıdalanǵan keıingi jaýyngerler de es jıyp, alǵa umtylǵan edi. Atylǵan myltyq, qoıan-qoltyq alysqan jaýyngerler, aıqaı-shý, yńyrana qulap túsip jatqan adamdar…
Nemister qolma-qol aıqasqa shydaı almaı ólgeni ólip, tiri qalǵandary keıin shegine qashqanda tań da ábden aǵaryp atqan edi. Alty qystaq ta bulardyń qolynda. О́rekpigen jaýdyń betin qaıtarǵan jaýyngerler ózderiniń bekinisterine qaıtyp jatyr. Osy qandy qyrǵyndy jaraly kúıinde óz kózimen kórip jatqan batalon komıssary Gýsev áreń-áreń sóılep:
– Ǵabdýllın jarady, polkty saqtap qaldy. Ǵabdýllındi batyrlyqqa usyný kerek, – dep birneshe qaıtalady. Inisi Máliktiń dál osy joly qaıtalanbas erliktiń úlgisin kórsetkenin Baýkeńniń ózi de bilip, kózi kórip turdy. «Jaý janalqymnan alyp, oqystan tıgende Málik bolmaǵanda, – deıdi ol. – Tiri me eken ózi… Jigit bolsa osyndaı bolsyn. Oǵan erip, jaýǵa qarsy alǵash jalǵyz ózi atylǵan suńqar kim eken?». Baýkeń adıýdantyn osy derekterdi bilip kelýge jumsady. Ol júgirip ketisimen qystaq boıyndaǵy kóshelerdiń boıymen aqyryn aıańdap kele jatqan Málik kórindi. Jas suńqar aıaǵyn ázer-ázer basyp, ilbip keledi. Biraq, júzinde jylylyq, qýanysh, tipti kúlki nyshany baıqalatyn sııaqty.
– Qalaı tiri qalǵansyń? – dedi Baýkeń inisiniń alba-julba ústin kórip.
– Qudaı bilsin, – dep ol eki ıyǵyn qýshıtady.
– Nemisterge qarsy alǵash atylǵandar kimder?
– Bizdiń rotanyń jigitteri ǵoı. Topty bastaǵan Tólegen Toqtarov degen batyr.
Mine, bul – Baýyrjan Momyshuly men Málik Ǵabdýllınniń nemis basqynshylaryna qarsy qoıan-qoltyq soǵysynyń bir kórinisi. Olar mundaı qandy shaıqastyń talaıyn basynan ótkizdi. Eki er bir-biriniń batyrlyǵyna qatty súısindi, rıza bolysty. Ony Málik aǵa batyr ataǵyn alǵanda Baýkeńniń:
El kúızelgen kezinde,
Erlik etken baýyrym.
Jaý jaǵadan alǵanda,
Batyrlyq etken baýyrym.
Qutty bolsyn aıtamyn,
Shyn júrekten Máligim, – dep tebirene bildirgen lebizinen aıqyn ańǵaramyz. Al Málik aǵa bolsa, Baýkeń 1942 jyly bir shaıqasta úlken erlik kórsetip, «Qyzyl Tý» ordenin alǵanda mynandaı hat jazǵan eken. Ony maıdanda birge bolǵan qandy kóılek joldastary Qurmanbek Saǵyndyqov óz esteliginde keltiredi.
«Keshki as aıaqtala bergende adıýdant Baýyrjanǵa paket ákelip tapsyrdy. Ol hatty ashyp oqyp boldy da maǵan usyndy. Bul Máliktiń haty eken, mazmuny dál mynadaı:
Qymbatty, Baýyrjan aǵa!
Qas jaýmen qaharlana soǵysýda batyrlyq pen erliktiń, aıbat pen jigerdiń, qaırat pen tabandylyqtyń úlgisin kórsetkenińiz úshin el aldynda eńbegińiz baǵalanyp, úkimetten nagradqa aıbyndy «Qyzyl Tý» ordenin alǵanyńyzdy quttyqtap, shyn júrekten qaıyrly bolsyn aıtamyn.
Siz – erjúrek batyrsyz, aqyl men aıbattyń sarqylyp bitpes qazynasysyz. Biz sizdiń kók naızany kóldeneń ustaǵan maıdandas týysqan dosyńyz, aǵadan úlgi alatyn inińizbiz. Jalǵyz biz ǵana sizdi qadirlep maqtan etpeımiz. Sizdiń halqyńyz qazaq, ulan-baıtaq elińiz qadirlep maqtanyp, ańyz etedi.
Kúsh-qýatyńyz tası berýine, El-anańyz aldynda abyroıyńyz artyp, mereıińiz ústem bola berýine, denińiz saý bolyp, jaýdy janyshtap jeńip, aman-esen bolýyńyzǵa shyn kóńilden tilektespin.
Uly syılyq alǵanyńyzǵa alaqaılap qýanýshy, sizdi qadirleýshi inińiz Málik, 06.07.1942 j.». Men oqyp bola bergende Baýyrjan:
– О́te maqtap jiberipti-aý, – dep qyzara kúldi.
– Ol da ózińdeı batyr ǵoı, batyrdy batyr maqtasa bilip maqtaıdy, – dedim men.
Osydan keıin Qurmanbek Saǵyndyqov aǵaı esteligin bylaı aıaqtaıdy. «Kelgeli beri Málikpen úsh ret kezdestim. Baýyrjannyń basyndaǵy qasıetter munda da bar. Sondaı ótkir ári kishipeıil. Málik gvardııashylardyń erlik isterin salalaı kóz aldymnan ótkizdi.
– Endi óz basyńnan keshirgenderińdi aıtshy, – dep ótindim Málikke.
– Áı, aıtatyn ne bar, sol kóptiń biri bolyp biz de júrdik te, – dep bultardy Málik.
– Nege, batyr kóp bolǵanymen, ár batyrdyń aty-jóni bar. Baýyrjan ekeýińdi búkil halyq biledi, ol tegin nárse emes, – dedim men.
– Baýyrjannyń jóni basqa ǵoı, onyń aldynda biz búıtip turamyz, – dep fýrajkasyn alyp, oń qolyn keýdesine tosyp, basyn ıdi. Baýyrjannan da Málik týraly: «Aqyldy batyr, bilgir jigit», dep súısine sóz qylǵanyn talaı estidim.
Mine, bizdiń zamanymyzdyń batyrlarynyń birine-biri bergen baǵasy osyndaı. Halqymyzdyń asa ári tulǵaly qos batyry boılaryndaǵy asyl qasıetterin osylaı baǵalaǵan. Jazýdan, sıpattaýdan tanbaǵan. Málik aǵa 1943 jyly soǵysta júrgende Baýyrjan týraly bylaı jazǵan eken.
«Tyldaǵy keıbir joldastar Baýyrjandy dolbarly qara kúshtiń, qolma-qol urys, aıǵaıdyń ıesi dep baǵalaıtyn sııaqty. Bul qate. Baýyrjanǵa berilgen teris baǵa. Eń aldymen Baýyrjan aqyl men oıdyń ıesi, barlyq qasıeti boıyna jınalǵan, adamgershiligi, erligi, jigitshiligi kúshti, shyn maǵynasyndaǵy qolbasshy, komandır».
1956 jyly kóktemde Baýyrjan Momyshuly otstavkaǵa shyǵady da birjola Almatyǵa keledi. Baýkeńe sálem bere kelýshiler kóp bolady. Esikte damyl joq. Jamal apaıdyń qazany da ottan túspeıdi. Osy jaılardy Baýkeńniń úıinde turyp kózimen kórgen Kákimjan Qazybaev bylaısha jazady:
Gvardııa jaýyngerleriniń, komandırleriniń kelisi bólek. Olar esikten kire, shekelerine qoldaryn qoıyp:
– Joldas gvardııa polkovnıgi, sizge sálem bere kelgen… – dep aldymen áskershe amandasady da, artynan qushaqtasady. Bir kúni Málik Ǵabdýllın keldi. Ol da qarýlastarynyń ádetinshe qolyn shekesine qoıa bergende Baýkeń:
– Áı, Málik, osy sirestire amandasýǵa toıdyq qoı, kelshi, baýyrlarsha bir qushaqtasaıyq, – dep eki qolyn qyransha keń jazyp jiberdi. Eki batyr qushaqtaryn jaza almaı, bir-birine jabysqan kúıi uzaq turdy. Saǵynyshtyń jelimi olardy tipti jiberer emes. As úıden shyǵa kelgen Jamal apaı mynaý kóriniske tebirengeni sonsha, kózine jas aldy. «Qandy kóılek baýyrlar ǵoı. Tiri qalǵandary qazaq halqyna qandaı olja bolǵan» dep turǵan sııaqty. Qos batyrdyń osylaısha amandasýy da kóp jaǵdaılardy ańǵartsa kerek.
1973 jyldyń 2 qańtarynda Málik aǵa kenetten dúnıe saldy degen qaraly habar estigende Kókshetaýdan shyqqan elshilermen birge men de Almatyǵa ushyp bardym. Mákeń shańyraǵyna kirip-shyǵyp jatqan halyqta esep joq. Bir kezde eki jaǵynan eki adam qoltyqtaǵan bir shal kirdi úıge. Uzyn boıly, atjaqty, edireıgen murty bar. Ústine shapan, basyna tymaq kıgen. Ol kirgen bette Mákeńniń qyzy Maıdandy kórip, keń qushaǵyna aldy da eńkildep al jylasyn kep. Búkil denesi selkildep uzaq jylady. Sodan keıin Maıdannyń mańdaıynan ıiskedi. Jeńgeıdiń bólmesine baryp, ony da qushaqtap kóristi. Biraz ýaqyttan keıin álgi kisi dálizge shyqty. Bizdiń janymyzda bir mılısııa polkovnıgi turǵan-dy. Soǵan buryldy da kim ekenin surady. Ony bilgennen keıin: «Otstavkadaǵy gvardııa polkovnıgi Baýyrjan Momyshuly», dep ózin tanystyrdy. Biz selt ete qaldyq. Baýkeńdi tanymaǵanymyzǵa uıaldyq, ári qysyldyq. Ol kisini mundaı jaǵdaıda kóremiz dep kim oılapty. Onyń ústine biz ózimiz de kúızelip jáne kelip jatqan kisilerdiń kóptiginen be, asa nazar aýdara qoımasaq kerek.
– Áı, jigitter, – dep gúj ete qaldy Baýkeń. – Men aıaǵymdy ázer basyp turmyn. Belim aýyrady ǵoı. Qoltyqtap mashınaǵa jetkizip salsańdarshy, – degende bárimiz Baýkeńe tura-tura júgiristik. Qaıran Baýkem-aı deseńshi, aýyryp tósek tartyp jatsa da inisi Málik dúnıeden ótti dep habar estigende jata almapty ǵoı… Osy qaraly habar jetkende ol: «Kezek eresen er adamdarǵa keldi», dep qatty qaıǵyryp, muńaıyp qalǵan…
Baýkeńniń Málik aǵanyń 60 jyldyǵyna kelýi de aıta júrerlik ańyzdardyń biri der edim. Úıde otyryp taksı shaqyra almaǵan batyr kóshede kezdeser dep dalaǵa shyǵady ǵoı. Qyrsyqqanda ol qurǵyryń kóshede de kezdese qoımaıdy. Sodan taıaǵyna súıenip jaıaý tartady. Kelse, tosa-tosa shydamdary taýsylǵan jurt oryn-oryndaryna otyryp qalǵan eken. Kópshiliktiń qolqalaýymen Baýkeń tórge ozady. Sóz kezegi kelgende ol kisi batyr inisi týraly:
– Aǵa aıta biledi, ol oryndy. Ininiń de aıta biletin aqyly bolady. Aıta bilse, ol da oryndy. Keıbir kezderde Málik maǵan:
– Baýke, mynaýyńyz durys qoı, myna jerin búıtseńiz qaıtedi? – deýshi edi.
Bir ret:
«Jalǵyz batyr – jalǵyz jan,
Maıdanǵa tutqa bola almas.
Azynap jalǵyz arystan,
Ormanǵa pana bola almas, – degen joldaryn tyńdap otyryp:
– Baýke, myna óleńińizdi sál tolyqtyrsańyz qaıtedi, – dedi.
– Qalaısha?
Jalǵyz batyr bolǵansha,
Jalpy batyr bolsaıshy, – degenińiz durys tárizdi. Taǵy bir kezdeskende:
– Áı, batyr, beri kel, – dedim Málikke. Ol keldi.
– Seniń áneýkúngi oıyńdy men jalǵastyrdym.
– Qalaı, Baýke?
– Men istedim degenshe,
Myń istedi deseńshi.
Myń istedi degenshe,
Er istedi deseńshi.
Men myńdiki bolmasam,
Er eldiki bolmasa
Kim istedi der ediń? – dep jalǵastyrdym.
– Oıpyrmaı, mynaýyńyz Mahambettiki sııaqty ǵoı, – dedi. Málik arabsha jaza biletin edi ǵoı. «Baýke, mynalaryńyzdy jazyp alaıynshy, aıta júretin nárse eken», dep joǵarydaǵy joldardy qaıtalap aıtqyzyp jazyp aldy. Málik maıdanda aqyldassam, oıyma oı qosqan inim edi. Meniń komandır bolǵanym ras. Biraq Málik aqyldassam, oıyma oı qosatyn ofıser edi.
Mine, Baýkeńniń batyr inisi týraly aıtqany, bergen baǵasy. Ol inisiniń boıyndaǵy asyl qasıetterin joǵary baǵalaǵan, ózin syılap, qurmet tutqan, basqalarǵa úlgi etken. Sol sııaqty, Málik aǵanyń da Baýkeń týraly az aıtpaǵany belgili. Aǵaı dúnıeden ótkennen keıin ol kisiniń arhıvinen Baýkeń týraly jazǵan uzaq jyrlary tabyldy. Sonyń bir úzindisi bylaı bolyp keledi.
Aqyl menen qaıratyń,
Danalyǵyń, aıbatyń,
Shyqqan edi bir jerden.
Erligińdi baǵalap,
О́ńkeı iniń aǵalap,
Erip edik biz elden,
Batyr Baýkeń sońyńa.
Áskerlershe kıinip,
Bir sózińe syıynyp,
Kelip edik tobyńa.
Osy uzaq jyrda Málik aǵa Baýkeńniń shynshyldyǵyn, batyrlyǵyn, adamshylyǵynyń joǵary ekenin sýretteıdi. Otan aldyndaǵy mindetin abyroımen atqaryp júrgenin jyrlaıdy. «О́ser eldiń uldary birin-biri batyr deıdi» degendeı, qazaqtyń qos batyry ómir boıy birin-biri jyrlap, sıpattap ótýi keıingi jas urpaqqa úlgi de ónege bolmaq.
Janataı BEKENOV,
jýrnalıst-jazýshy,
M.Ǵabdýllınniń nemere inisi.
KО́KShETAÝ.