El qorǵany – Qapal batyr

El qorǵany – Qapal batyr

Seısenbi, 29 qańtar 2013 7:35

Jońǵarlar men qaraqytaılardyń qan­quıly shapqynshylyq zamanynda eli men jerin qorǵaǵan batyrlarǵa qazaq halqy kende bolmaǵan. Solardyń biri – qazir tutas bir rýdyń atasyna aınalǵan Qapal batyr. “Qapal batyr kim edi? Týǵan halqynyń aldynda qandaı eńbegimen dańqy shyqqan? Jáne ol kisi qaı ǵasyrda ómir súrgen?” degen suraqtarǵa jaýap izdeý maqsatymen biraz derekti materıaldarmen tanysyp, batyr jóninde el aýzyndaǵy ańyz-áńgimelerge qulaq túrýge Baba urpaqtary – qart shejire qarııalardyń aıtqandaryna júginýge jáne buǵan deıin jaryq kórgen dastandar men jyr nusqalaryn sarapqa salýǵa týra keldi.

 

Seısenbi, 29 qańtar 2013 7:35

Jońǵarlar men qaraqytaılardyń qan­quıly shapqynshylyq zamanynda eli men jerin qorǵaǵan batyrlarǵa qazaq halqy kende bolmaǵan. Solardyń biri – qazir tutas bir rýdyń atasyna aınalǵan Qapal batyr. “Qapal batyr kim edi? Týǵan halqynyń aldynda qandaı eńbegimen dańqy shyqqan? Jáne ol kisi qaı ǵasyrda ómir súrgen?” degen suraqtarǵa jaýap izdeý maqsatymen biraz derekti materıaldarmen tanysyp, batyr jóninde el aýzyndaǵy ańyz-áńgimelerge qulaq túrýge Baba urpaqtary – qart shejire qarııalardyń aıtqandaryna júginýge jáne buǵan deıin jaryq kórgen dastandar men jyr nusqalaryn sarapqa salýǵa týra keldi.

Qapal batyrdyń kim ekenin aıtýdan buryn onyń shyqqan tegine qysqasha toqtala ketýdi jón kórdim. Shejire boıynsha Uly Júz Dýlattyń Janysynan Jantý, Jantan, Jarylqamys, Bógejil, Qara, Qapal, Shegir, Oımaýyt atty 8 ul týady. Qapaldyń she­shesi Sulýshash ájemiz erte qaıtys bolady da, Janys baba onyń sińlisi Qarashashqa úılenedi. Sábı Qapal sol kisiniń qolynda tárbıelenedi.

Qapal batyl, ójet, qaısar minezdi bolyp er jetken eken… Es bilgennen qolyna qarý alyp elin qorǵaǵan. Qatardaǵy jaýynger de, qol bastaǵan has batyr da bolǵan. Áskerbasy retinde qol astyndaǵylardyń dástúrli áskerı tártipti, talaptardy buljytpaı oryndaýyn qatań baqylaǵan. Dushpanymen ymyraǵa kelmegen jeńimpaz bolǵan. Sol sebepti halyq arasynda “Qapal batyr dosyna qatal, jaýyna apan” degen maqal qalyptasqan eken.

Ákesi Janys babamyz 1452 jyly týǵan degen málimetke qaraǵanda, Qapal batyr XVI ǵasyrdyń aıaǵy men XVII ǵasyrdyń basynda ómir súrgen. Bul Qasym, Haqnazar, Shyǵaı, Táýekel jáne Esim handardyń bılik qurǵan tustaryna sáıkes keledi. Naqty jazbasha derekterdiń joqtyǵyna qaramastan, halyq qasterlegen Qapal osal adam bolmaǵany daýsyz. Ony batyr dep bosqa atamaǵany taǵy shyndyq. Sebebi, halqymyz aıryqsha bir qasıetimen top jaryp kózge túspegen adamdy áspettep basyna kótermegen. Babanyń Shoqan nazaryna iligýiniń ózi de kóp jaıdy ańǵartsa kerek. Batyr babamyz burynǵy Taldyqorǵan oblysynyń Qapal aýdanyndaǵy Eshkiólmes taýyndaǵy Qaramola degen jerde jerlengen. Jaý keletin jolda aıbat shegip jatqandaı. Qapal batyrdyń qabirin taýyp anyqtaýǵa Sh.Ýálıhanovtyń “Jońǵarııa ocherkteri” jazbalaryndaǵy “Qapal stansasy Qapal batyrdyń esimimen atalǵan” degen pikiri túrtki boldy.

Osy kúngi Qapal qalasynyń turǵan jeri men oǵan irgeles aýmaqtarda VI-VII ǵasyrlarda túrik (qımaq) memleketiniń qorǵandary bolǵanyn arheologııalyq zertteýler dáleldep otyr. Balaýsa balǵyndy alýan túrli ósimdikteri men myńǵyrǵan ań-qustary bar bul ólkeniń tabıǵaty talaıdy ózine «menmundalap» shaqyryp turǵan. Qapal-Arasan shıpaly sýlaryn Tıbet emshileri syrqat adamdardy emdeýge sheberlikpen paıdalanyp kelgen. Betine neshe túrli sýretter salynǵan bal-bal tas­tar ár jerden-aq ushyrasqan. Amal ne, olar osy óńirde alǵashqy úıler salyna bastaǵan kezde qulatylyp, irgetas retinde paıdalanylǵan. Tunyp turǵan tabıǵaty men tarıhı jádigerleri mol Qapal jerine orys otarshylary 1843 jyly 10 qazan kúni basyp kirip, ornyǵa bastady. Olar 1847 jyly bekinis salyp bitti. Mine, osy jyl tarıhta Qapal qalasynyń ómirge kelgen jyly bolyp qaldy.

Kezinde bekinis mańyna úıler salynyp, jolaýshylar aıaldaıtyn beket retinde paıdalanylǵan. Sonymen qatar meshit, med­rese, kóptegen saýda oryndary boı kóterdi. Túzý kósheler boıynda qaraǵaıdan qıylǵan aǵash úıler sap túzedi. Bizge jetken derekterge sensek, sol kezde Qapalda 626 úı, 50 shákirtke arnalǵan medrese, 60 oqýshyǵa arnalǵan orys mektebi bolǵan. Jedel qarqynmen ósken Qapal kenti Qytaımen qyzý saýda jasaıtyn ortalyq bolyp qalyptasa bastaıdy.

Qalanyń salynýy, ósip-órkendeýi, onyń Qapal bolyp qalyptasýy jaıly de­­­rekter P.P.Semenov-Tıan-Shanskıı, N.A.Abramov, A.F.Golýbev, A.N.Geıne sııaq­ty zııalylardyń, sondaı-aq, joǵaryda kórsetkenimizdeı, Sh.Ýálıhanovtyń eń­bek­terinde kórinis tapqan. Buǵan qosa Qapalda on jyldaı turyp, qazaq qyzyna úılengen aǵylshyn saıahatshysy T.Atkınson jazǵan Qapal qalasy, Qapal ýezi jáne osynda turatyn qazaqtar týraly eńbekteri Lon­dondaǵy “Geografııalyq qoǵam” arhıvinde saqtaýly kórinedi.

Tarıhı derekterden belgili bolǵandaı, Shoqan Ýálıhanov Qapal bekinisine 1854 jyly Qashqarııa sapary qarsańynda kelgen. Munda ol Uly Júz ańyzdaryn jazyp alýmen shuǵyldanǵan. Ekinshi ret 1864-1865 jyldary Shoqan dáriger Sobolevskııdiń úıinde jatyp emdelgen. Emdele júrip Sh.Ýálıhanov Qapal aýylynyń, Qapal qa­lasynyń tarıhyn zerttegen. Qapal ba­tyr­­dyń ómir súrgen kezeńi, onyń Qaramola degen jerge qoıylǵanyn, ol jer Qapal qalasynan 40 shaqyrym qashyqtyqta ekenin jazyp qaldyrǵan.

Tarıhshy Marat Álibaevtyń anyq­taǵanyndaı, Shoqan Qapal qalasynyń aty Dýlat-Janys áýletinen shyqqan Qapal batyrdyń esimimen atalǵanyn, onyń Esim­hannyń batyry ári qolbasshysy bol­ǵanyn, Jetisýdy qaraqytaılardan tazartyp, halyqqa beıbit ómir syılaǵanyn, qartaıǵanda dúnıe salyp, Aqtasty aımaǵy, Qaramola qystaǵy boıymen aǵatyn Tóle bı tunbasy (bulaǵy) boıyna qoıylǵany týraly derekter qaldyrǵan.

Qapal batyrdyń janyna Tóle bıdiń báıbishesi de qoıylǵan. О́ıtkeni, osy mań sol kezderde Tóle bıdiń jaılaýy bolǵan kórinedi.

Shoqan Ýálıhanov – qazaq molalary men eskertkishterin kóp zerttegen adam. Qazaqtyń qaı asylynyń molasy qandaı sıpatta ekenine kóńil bólgen. Ǵalym: “Qorǵan tektes molalar Tashkenttegi na­ǵyz qorǵandar sııaqty saz balshyqtan soǵylmaıdy. Árdaıym shıki kirpishten qalanady deýge bolady. Jabaıy taspen, usaq qum taspen tek kishkene jáne qosalqy molalar qalanady, mysaly, Súıik (Abylaı hannyń balasy) beıitiniń aınalasynda qıraǵan mazar basyp qalǵan birneshe qabir jatyr. Olar tek topyraqtan úıilip, ústińgi jaǵyna tas qalanǵan. Qozy Kórpesh tóńireginde de osyndaı molalar kóp, olar­dyń qataryna aty kishkene ózen men bekiniske berilgen Qapal batyrdyń beıiti jatady. Aǵashtan salynǵan beıitter óte sırek kezdesedi men ondaıdyń tek bireýin ǵana kórdim. Ol juqa terekten órilip, joǵarǵy jaǵy jińishkertile salynǵan”, – deıdi.

Shoqan Ýálıhanovtyń eńbekterine qaraǵanda, Esim han men Qapal batyr bir-birin jas shaqtarynan biletinin ańǵaramyz. Qapal batyr Qasym hannyń nemeresi – Shyǵaı hannyń balalary Táýekel jáne Ondanmen de ózara syılastyq qarym-qatynasta bolǵan. Shyǵaı han dúnıe salyp, onyń ornyna úlken balasy Táýekel taqqa otyryp, el bılegende onyń inileri Ondan men Esim jáne Qapal onyń qolbasshylary bolǵan.

Táýekel han qaıtys bolǵan soń onyń ornyna taqqa Esim otyrady. Qapal batyr Esim hannyń basshylyǵymen Jetisý aımaǵyn basqynshy qytaılardan azat etip, halqyna tynyshtyq ómir ornatady. Ol Táýekel hannyń tusynda da Syr boıyn shapqynshylardan bosatyp, beıbit ómir ornatýǵa óz úlesin qosqan.

Bir kezde Tóle bı babamyzdyń jaı­laýy bolǵan Aqtasty alqaby men Jońǵar taýynyń eteginen bastalatyn sýy mol káýsar bulaq bar. Ony «Tóle bı tunbasy» dep atap ketken. Bulaqtyń «tunba» dep atalýynyń sebebi mynada: Tóle bı bul bulaqtyń aldyn bógetip, odan mal sý ishýge kólshik jasatqan.

Keıin bul jerge bekinis salynǵan. O b­asta Qytaıǵa baratyn Jibek jolynyń bir tarmaǵy osy jer arqyly ótken.

Tóle bı babanyń báıbishesi osy aımaqta jaılaýda otyrǵanda ómirden qaıtqan. Ol kisiniń denesin Tóle bı atamyzdyń qasynda jatsyn dep Qapal batyrdyń tómengi jaǵyn ala janyna qoıdyrtypty. Tóle bı Qapal batyr atasynyń beıitin qasterlep kútý isine kóp kúsh salǵan, úlken mán bergen. Beıit basyndaǵy shyraqshylarǵa qaıyr-sadaqa úlestirgen. Jaılaýyna kóship kelmegen kezderinde arnaıy osy Qaramolaǵa Qapal batyr atasynyń, keıin báıbishesi ekeýiniń basyna kelip, quran oqyp, qurbandyq shaldyryp, shyraqshylardyń jaǵdaıyn bilip, sálemin úzbeıdi eken.

Qapal batyr týraly týyndylardyń ishinde Ábilda Aımaqtyń «Qapal batyr» dastanyn erekshe ataýǵa bolady.

Dastannyń birinshi babynda Qotjan degen baıdyń Baıan esimdi qyzynyń óz teńine qosyla almaı aýyr qazaǵa ushyraǵany, Jońǵar taýynyń bir silemi (Baıan opat bolǵan jer) onyń atymen «Baıanjúrek» dep atalǵany qysqa baıandalady da, oqıǵa bylaı órbıdi:

Baıanjúrek taýynyń mańynda Qapal batyr ań aýlap, bir rýly eldi asyrap júredi. Qaraqytaıdyń qazaq jerine kóz tigip, tynyshtyq bermeı turǵan ýaqyty bolsa kerek. Dushpan tek Qapal batyrdyń qaharynan qorqyp, Jońǵar qaqpasynan beri óte almaıdy eken.

Bir kúni Qapal batyr erteletip,

Kóńilin aspandatyp, ertek etip,

Ań aýlap, kıik atyp qaıtý úshin

Shyǵypty has tulparyn erkeletip.

Qapal batyrdyń ańǵa ketkenin jansyzdary arqyly bilgen qaraqytaıdyń ataqty batyry Esúrik kóp qolmen elge basa kóktep kiredi.

«Qudaıymyz berdi dep»

Lap qoıypty dalaǵa,

Lap qoıypty qalaǵa.

Aıaýshylyq etpepti

Kárige de, balaǵa.

Naızalary kók tirep,

Tolypty saı-salaǵa…

Esúrik batyr nókerlerin jıyp ap bylaı deıdi:

Bizdiń kúshti baıqasyn,

Tolasyn bir shaıqasyn.

Ap kelińder Qapaldy,

Túsireıin jaı tasyn.

Qol-aıaǵyn kisendep,

Qapaldy alyp kelińder.

Tandyryp esten sulatyp,

Aldyma salyp berińder.

Ań júretin jerlerdiń

Bárin súzip kórińder.

Qapyda ony ustańdar,

Qaza tapsyn óziniń

Týyp-ósken jerinde er.

Qapal batyr jigitterine kıik etterin jınatyp, elge bet túzeıdi. El shetine kelgende, naızalaryn aıqastyryp qoıyp, qostaryn quryp, dýmandatyp jatqan qalyń qoldy kóredi. Qaharly batyr óz ókinishin bildirgenimen, jaýdy talqandaıtynyna halqyn kámil sendiredi:

Qaıran elim – jerim-aı,

Qapy qaldym, kesh meni…

Esúrikteı jaýyzdyń

Qanyn sýdaı shasharmyn,

Arqasy qozǵan qalmaqtyń

Jynyn túgel basarmyn.

Baıaǵydaı zamandy

Qaıta ornatyp jasarmyn…

…Qaryndastar qapyda

Jylaı-jylaı ketti me?

Aq jaýlyqty analar

Ańyraı-ańyraı shókti me?

Keıýanalar tórdegi

Kóz jastaryn tókti me?

Jer qaıysqan qalyń qol

Qapelimde jetti me?

Aq saqaldy atalar

Qaıǵydan japa shekti me?

Aıqaı-súreń salaıyn,

Naızaǵaıdaı janaıyn,

Esúrikteı jaýyzdyń

Basyn kesip alaıyn,

Sál shydas ber aǵaıyn!

Kókiregime bulaq ber,

Jaý qasynan biraq kór!

Alla-taǵala medet bop,

Eı, atalar qýat ber!

Endi Qapal batyr Naımannyń batyry Bódesti izdep, jaýǵa qarsy tize qospaq bolady. Eki batyr odaqtasyp, jaýǵa qyrǵıdaı tıedi. Bul kórinis te aqynnyń aıshyqty tilimen kórkem sýrettelgen. Ony myna joldardan baıqaımyz:

…Eki batyr tabysyp,

Birin-biri qoldady.

Qosylǵan soń ekeýi,

Qaraqytaı sorlady.

Dastannyń ekinshi babynyń oqıǵa jelisi Qapal batyrdyń túsinde kórgen Baǵlan baıdyń qyzy Qamajaımen óńinde kezdesip, otyz kún oıyn, qyryq kún toıyn jasap bas­taryn qosýyna qurylǵan. Qapal batyr men Qamajaı sulý óte tatý turady. Kóp uzamaı el shetine jaý tıip, Qapal batyr soǵysqa attanady.

Qalmaqtar qazaqtarmen jasalǵan kelisimderge qaramaı, qazaq dalasynyń tynyshyn alýmen bolady. Aqyry han ashýǵa minip, qalmaqtarǵa qarsy on myń qol attandyrady. Túmenbasy bolyp Qapal batyr taǵaıyndalady. Qapal batyrdyń dańqy odan da asqaqtap, shartarapqa ketedi. «Qazaqtyń bahadúri» degen ataq Er Qapaldyń mereıin ústem qyldy. Ony el aldynda hannyń ózi berdi. Jeńispen oralǵan Qapal batyr súıgen jary Qamajaımen, ózi joqta ómirge kelgen ulymen qaýyshyp, baqytty ómir keshipti.

Sóz sońynda sheginis retinde aıta ke­­­teıin, Qapal babanyń urpaqtary qa­zir Ońtústik Qazaqstannyń Tóle bı aý­da­nyn­daǵy Toǵys ózeniniń jáne Túlkibas aýdanyndaǵy Balyqty ózeni boıynda; Jambyl oblysynyń Shý, Merki, Jambyl aýdandarynda; Almaty oblysynyń Qarasaı batyr, Jambyl, Kúrti, Qapal aýdandarynda; Taldyqorǵan aımaǵynda, sondaı-aq, bizben shekaralas Qyrǵyzstan men О́zbekstanda, t.b. jerlerde ómir súrýde. Olar ózara aralasyp turady.

Qapal órenderiniń yntymaǵy arqasynda 1999 jyldyń kúzinde joǵaryda atalǵan barlyq oblystar men aýdandardyń ókilderiniń qatysýymen Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Tóle bı aýdanyndaǵy Nysanbek eldi mekeninde babaǵa arnap as berildi. «Jumyla kótergen júk jeńil» ǵoı, nátıje­sin­­de shejire jazyldy, Shymkent qa­la­synyń Lengir qalasyna shyǵatyn úlken kóshesine Qapal babamyzdyń aty berildi. Temir jol vokzalyna jaqyn alańda bıiktigi 14 metr at ústindegi eńseli eskertkish boı kóterdi. Sonymen qatar, Almaty ob­ly­synyń Qa­pal aýdanyna baratyn (О́s­ke­men trassasy) joldyń boıynda 2-metr­deı tuǵyrǵa batyrdyń músini ornatyldy. Qaramola – qazirgi «Qońyr» dep atalatyn qazaq ádebıetiniń klassıgi, aqıyq aqyn Ǵalı Ormanovtyń aýylyna taıaý batyr ári rý basy bolǵan baba máńgi tynystap jatqan jerde kesene salyndy.

El qorǵaǵan esil erdiń esimi qazaq halqy, óziniń tikeleı urpaqtary barda eshýaqytta umytylmaq emes.

Kópbosyn PANZABEKOV,

Qazaqstan Jazýshylar jáne Jýrnalıster

odaǵynyń múshesi, aqyn, aýdarmashy.

–––––––––––

Sýrette: Shymkent qalasynda Qapal batyrǵa ornatylǵan

eskertkish. Músinshi – Amangeldi Tursynov.