Ulttyq múdde kúreskeri

Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldaryndaǵy adamdardyń otansúıgishtik, patrıottyq, ulttyq namys sezimderi óte kúshti bolatyn. Toı ótkizýge bıýdjetten qarjy qaras­ty­rylmaǵan. Aýdan aktıvin shaqyryp, aqyl­dastyq. Aıta ketýim kerek, S.Qo­ja­novtyń 100 jyldyq mereıtoıyn atap ótýde, aýdan jurtshylyǵy aýyr qystan qınalyp shyqsa da, buryn-sońdy bolmaǵan belsendilik tanytty.

Árıne táýelsizdik jyldary Alash arystarynyń jáne Alash ıdeıa­­synyń saıası aqtalýymen qatar, ult­tyq qundylyqtardy qoǵamdyq-saıa­sı qyzmetiniń basty ustanymyna aınaldyrǵan S.Qojanovtyń tulǵasyn taný men tanytýǵa qatysty birqatar arnaý­ly zertteýler júrgizildi. Atap aıtqanda, T.Qojakeev, R.Berdi­baı, Á.Tákenov, B.Qoıshybaev, M.Qoıgeldıev, Q.Ergóbek, A.Shárip, H.Tursun, J.Álmashuly jáne ózbekstandyq tarıhshylar R.Iа.Rad­ja­pova, S.Tileýqulov, más­keý­lik profes­sor A.Arapov jáne t.b. tarıhshy, ádebıetshi ǵalymdardyń zertteýlerinde qaıratkerdiń qoǵamdyq-saıası qyzmeti men shyǵarmashylyǵy ultjandy, mem­leketshil, Alash rýhty azamat re­tinde tanyla bastady. Áıtse de, qaı­rat­ker­diń qoǵamdyq-saıası qyzmeti men ádebı murasyn zerttep, zerdeleý óz deńgeıinde áli de júrgizilmeı keldi. Onyń negizgi sebebi S.Qojanovtyń partııa múddesinen ult múddesin joǵary qoıǵan ultjandylyǵy boldy. Keńes úkimeti saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaýǵa da asa bir saqtyqpen qarady. Alǵashqy kezekte kommýnıstik bılikke barynsha adal qyzmet jasaǵandar aqtalyp, olardyń tulǵasy sovettik tárbıeniń ıdealyna aınaldyryldy. Al proletarlyq ınternasıonalızmge ulttyq qundylyqtardy, taptyq kúreske ulttyq birlikti qarsy qoıǵan Alash qaıratkerleri men alashtyq rýhtaǵy S. Qojanov sııaqty partııa qaıratkerlerin aqtaý keıinge shegerile berdi. Bul – keńestik bıliktiń ustanǵan saıasaty edi. S.Qojanov qaı jerde jumys istese de birinshi kezekke ulttyq múddeni qoıdy. Ulttyq múdde úshin ymyrasyz kúresti. О́z múddelerin oılap, partııanyń saıa­satyn ǵana qoldap otyrǵan keıbir qaıratker áriptesterinen ereksheligi – 

qaı qyzmette bolmasyn alashtyq negizdegi ulttyq ıdeıadan bir sát te qol úzgen emes. 1924-1925 jyldary S.Qojanovtyń Qazaq ólkelik partııa komıtetiniń ekinshi hatshysy qyzmetin atqarǵan kezeńi, onyń memleket jáne qoǵam qaıratkeri esebinde jarqyraı tanylǵan kezi boldy. 1920 jyly tamyz aıynda Qyrǵyz (qazaq) avtonomııaly oblysy, odan keıingi Qazaq avtonomııa respýblıkasynyń qurylýy – onyń ulttyq, terrıtorııalyq tutastyǵyn qalyptastyryp, tarıhı ataýyn qalpyna keltirý arqyly memlekettilikke jańa mazmun berip, damýynyń bolashaq baǵdaryn aıqyndap berdi. 1925 jyly sáýirde Qazaq keńesteriniń V sezinde, S. Qojanovtyń usynysymen qazaq halqy tarıhı ataýyn (patshalyq tusy­nan burmalanyp qalyptasqan «kırgız» degen atty tól ataýyna – «qazaq» ataýy­na túzetip) qaıtaryp, astanalyq qala atyn Qyzylorda dep ózgertti.

1925 jyly jazda Qazaq ólkelik partııa komıtetiniń birinshi hatshysy Naneıshvılı Máskeýge shaqyryp alyndy da, onyń mindetin atqarýshy bolyp, ólkelik partııa komıtetiniń ekinshi hatshysy S.Qojanov qaldy. Respýblıka partııa uıymynyń birinshi basshysyn qazaqtan shyqqan qaıratkerden saılaýdyń reti kelip-aq turdy. Alaıda «ultshyl», «alashordashyl» degen saıa­sı aıyptaýlar ol maqsatty júzege asyrtpady. Respýblıkadaǵy saıası basshylyqqa F.Goloshekınniń kelýi bul saıası úderisti tipti órshitip jiberdi. Osyǵan baılanysty S.Qojanov Qazaq ólkelik partııa komıtetine 1926 jyly ashyq hat jazyp, aqtalýǵa májbúr boldy. Ol hatynda bylaı deıdi:

«Men partııanyń aldyńǵy qatarynda júrip myna máselelerge belsene qatys­tym: Otarshyldyq pen jergilikti ult­shyl­dyqty saıası turǵydan joıýǵa; Jerge ornalastyrý jáne jer-sý refor­masyn júrgizýge; «Qosshy» oda­ǵyn uıymdastyrý naýqanyna; Orta­lyq Azııada ulttyq mejeleýdi iske asy­rýǵa; Qazaqstannyń ortalyǵyn Oryn­bor­dan Qyzylordaǵa aýystyrýǵa jáne Qazaqstannyń ishki qurylysynda ult­tyq múddeni kúsheıtýge tikeleı aralas­tym». S.Qojanovtyń jazǵan hatynyń mazmunynyń ózi onyń ulttyq jáne memlekettik turǵyda oılaıtyn úlken qaıratker tulǵa ekenin kórsetedi. Eger aýyzbirshilik bolyp, respýblıka partııa basshylyǵyna S.Qojanov kelgende, F.Goloshekınniń Qazaqstandaǵy «Kishi oktıabr» tóń­kerisi bolmaı, qa­zaq ashar­shylyqtan qyrylmaǵan bolar ma edi? S.Qojanov Máskeýge ket­ken soń ony aıyptaý saıası naý­qa­ny F.Goloshekınniń jáne onyń jandaı­shap­tary arqyly keń óris aldy.

S.Qojanov 1938 jyly «halyq jaýy» bolyp atylǵannan keıin de ony qaralaý naýqany keń kólemde júr­gi­zil­di. Sol kezdegi jáne odan keıingi kezde­gi ultymyzdyń birqatar zııaly qaýym ókili «qojanovshyldyqty» baryn­sha áshkereleýge tyrysyp baqty. 1957 jyly ol aqtalǵannan keıin de, sol jaz­ǵysh­tar respýblıkadaǵy saıasatqa óz yqpal­daryn tıgizip, S.Qojanov týraly shyn­dyq 1980 jyldardyń sońyna deıin tolyq aıtylmaı keldi.

 El táýelsizdiginiń alǵashqy jyldary tarıhymyzdyń aqtańdaqtary zerttelip, týǵan jerimizdi naızanyń ushymen, bilektiń kúshimen qorǵap, búgingi urpaq­qa amanat etip tapsyrǵan, attary atalmaı kelgen, elimizdiń qalyptasýyna eren eńbegi sińgen handarymyzdy, batyr­larymyzdy, bılerimizdi, memleket jáne qoǵam qaıratkerlerin, aqyn-jyraý, jazýshylarymyzdyń mereıtoı­la­ryn halyq óz ınısıatıvasymen toılap jatty. Osy úlken mańyzdy sharalardy bir júıege túsirý maqsatynda respýblıka úkimeti 1993 jyly sáýirde «1993-1995 jyldary respýblıkada mereıtoılardy atap ótý týraly» arnaıy qaýly qabyldady. Qaýlyda kimderdiń mereıtoılary qaı kezde, qaı jerde ótetini tolyq kórsetildi. Jala jabylyp, halyq jaýy bolyp atylyp ketken, elimizge eńbegi sińgen aǵalarymyzdyń 100 jyldyq mereıtoılaryn ótkizýdiń 1993-1995 jyldary josparlanǵan tizimi bekitildi. Alaıda osy qaýlyda 1994 jyly 100 jasqa keletin S. Qojanovtyń mereıtoıy týraly eshteńe aıtylmapty. Meniń oblys ákiminiń orynbasary qyzmetine endi ǵana kirisken kezim. Oblysta S.Qojanovtyń 100 jyldyǵyn toılaý baspasóz betterinde, zııaly qaýym ókilderimen kezdesýlerde kóterilip júrgen. Úkimettegilermen baılanyssam, «Biz bilmeımiz, qaýly oblystan kelgen usyn­ystar negizinde qabyldandy», dedi. Muny tolyq, táptishtep aıtyp otyrǵan sebebim, táýelsizdiktiń alǵashqy jyl­da­rynyń ózinde S.Qojanovtyń 100 jyldyq mereıtoıyn atap ótýge degen kózqarastyń ekitalaı bolǵany baı­qa­lady. Kemshilikti túzetý úshin oblys ákimi M.Úrkimbaevtyń atynan hat alyp, Úkimet basshylaryna baryp, S.Qojanovtyń 100 jyldyq mereıto­ıyn ótkizý týraly Úkimet qaýlysyn shy­ǵarýǵa kúsh saldyq. Nátıjede, 1994 jyly 12 sáýir kúni «S.Qojanovtyń týǵanyna 100 jyl tolý mereıtoıyn ázirleý men ótkizý týraly» respýblıka Úkimetiniń №370 qaýlysy keshigińkirep, óz aldyna jeke qaýly bolyp shyqty. Qaýly­da mereıtoıǵa baılanysty res­pýblıka kóleminde kóptegen is-shara josparlanyp, S.Qojanovtyń 100 jyldyq mereıtoıy 26-27 tamyzda týǵan jeri Sozaq aýdanynyń ortalyǵy Sholaqqorǵan aýylynda ótkiziletin bolyp belgilendi. Taǵdyrdyń jazýymen Sultekeńniń mereıtoıyn ótkizý, 1994 jyly qańtarda Sozaq aýdanynyń áki­mi bolyp taǵaıyndalǵan maǵan buıyr­dy. Sol 1993-1994 jyly qys Sozaqta erte tústi jáne óte sýyq, qar­ly, borandy boldy. Onyń ústine, el ekonomıkasy toqyraýǵa ushyraǵan, naryq zamany endi ǵana bastalyp, halyqtyń jaǵdaıy aýyr bolǵan kezeń edi. Halyqqa kerekti otyn da, un da, janar-jaǵarmaı da, mal azyǵy da taýsylýǵa aınalyp, Qarataýdan ótetin asý jabylyp, tutynýshylar odaǵynyń jumysy toqtap, bir jylqy bes qap unǵa, bir qoı bes dana sabynǵa aınalǵan jabaıy aıyrbastyń halyqty ábden qınaltqan kezi. Degenmen, táýelsizdiktiń alǵashqy jyldaryndaǵy adamdardyń otansúıgishtik, patrıottyq, ulttyq namys sezimderi óte kúshti bolatyn. Toı ótkizýge bıýdjetten qarjy qaras­ty­rylmaǵan. Aýdan aktıvin shaqyryp, aqyl­dastyq. Aıta ketýim kerek, S.Qo­ja­novtyń 100 jyldyq mereıtoıyn atap ótýde, aýdan jurtshylyǵy aýyr qystan qınalyp shyqsa da, buryn-sońdy bolmaǵan belsendilik tanytty. Kerek deseńiz, Sultekeńniń toıyn ótkizý sozaqtyqtardy burynǵydan da biriktirip, yntymaǵyn nyǵaıta tústi. Kóktemde barlyq jerde, árbir eńbek ujymsharlarynda senbilikter ótkizilip, toıdy ótkizýge qarjy jınaý isi qyzý qolǵa alyndy. Aýdanda toı ótkizý jóninde qor ashylyp, onyń esepshoty gazetterde jarııalandy. Aqyldasa kele «Mereıtoıdy joǵary deńgeıde ótkizý elimizge syn, halqynyń azattyǵy jolynda qurban bolǵan bozdaqtyń súıeginiń de qaıda qalǵany belgisiz. Son­dyqtan arda azamatymyzdyń 100 jyl­dyǵyn este qalatyndaı etip ótki­zeı­ik», dep kelisip, S.Qojanovtyń 100 jyldyq mereıtoıyna 100 aq kıiz úı tigip, ortasyna qonaqtarǵa arnal­ǵan 300 oryndyq han shatyryn ornat­tyq. Toıǵa daıyndyq barysynda res­pýb­lıkalyq deńgeıde, oblystar men aýdan­darda Sultanbek Qojanovtyń ómir jolyn aıqyndaıtyn ǵylymı konferensııalar ótkizilip, oblystyń aýdan, qalalarynda mektep, kóshe attary berilip, buqaralyq aqparat quraldary betterinde ártúrli maqalalar jarııalanyp jatty. Osylaısha S.Qojanov mereı­toıy tamyz aıynyń 26-27 kún­deri Sozaq aýdanynda ótti. Toı Sul­te­keńniń týǵan aýyly Aqsúmbeden bas­taý alyp, onda úlken as berilip, quran oqytylyp, eskertkishi ashyldy. Aqsúmbe mektebine uly tulǵanyń esimi berildi. Erteńine Sholaqqorǵan aýylynda S.Qojanovtyń mýzeıi, eskert­ki­shi ashyldy. Ǵylymı konferensııa ótki­zil­di. Sholaqqorǵan aýylynyń ortalyq kóshesi S.Qojanovtyń esimimen ataldy. J.Shanın atyndaǵy oblystyq qazaq drama teatrynyń shyǵarmashylyq ujymy Sul­­tanbektiń Lenınmen kezdesýin sah­na­lady. 32 shaqyrymǵa alaman báı­ge uıymdastyryldy. Bas báıgege elge tanymal kásipker S.Seıtjanov sol tus­taǵy tórt dóńgelektiń «tóresi» «Vol­ga» kóligin utysqa tikti. Res­pýb­lıkalyq aqyndar aıtysynyń bas júl­de­si – «Jıgýlıdi» Qazaqstannyń halyq aqyny Áselhan Qalybekova jeńip aldy. Toıǵa Almatydan О́.Jánibekov, О́.Joldasbekov, Sh.Murtaza, D.Isa­be­kov, T.Ábdik, R.Berdibaev, D.Dosjan, J.Ábdildın bastaǵan elge tanymal memleket qaıratkerleri, ǵalymdar, jazýshylar, Tashkentten qazaq-ózbek dostyq ortalyǵynyń tóraǵasy Q.Seıdahmet, tarıhshy ǵalym S.Tileýqulov keldi. Mereıtoıǵa Máskeýden Sultekeńniń qyzy Zıba apaı, nemeresi Svetlana keldi. Zıba apaı ákesine baılanys­ty ózinde bar arhıv qujattaryn, foto-dokýmentterin murajaıǵa óz qoly­men tabys etti. Úlken jıynda sóz sóılep, ákesin qurmettep, toı ótki­zip jatqan elge, Úkimetke úlken alǵy­syn bildirdi. S.Qojanovtyń 100 jyldyǵy shyn máninde kópke úlgi bolatyn, keıingilerge tamsanyp aıtyp júretin, eldiń yntymaǵyn kúsheıtip, baýyrlastyǵyn nyǵaıtqan toı boldy.

Endi aldymyzda S.Qojanovtyń 125 jyldyq mereıtoıyn respýb­lı­ka deń­geıinde atap ótý mindeti tur. S.Qo­ja­nov­tyń 125 jyldyq mereı­toıyn atap ótý Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń 2018 jylǵy 25 tamyzdaǵy № 228 buı­ry­ǵymen bekitilgen 2019-2021 jyl­dary ótkiziletin mereıtoılar men ataý­ly kúnderdiń tizbesine engizildi. Endi tıisti quzyretti organdar mereıtoı ótkizýge erekshe mán berip, Astana qalasyndaǵy «Jeruıyq» saıaba­­ǵynan eskertkish qoıý úshin arna­ıy bólingen orynǵa S.Qojanovqa eńseli eskertkishin ornatýdy, Astana, Almaty, Shymkent, Túrkistan qala­la­rynda kóshelerge, bilim berý uıym­da­rynyń (mektep, kolledj, ýnıversıtet) birine S.Qojanovtyń esimin berip, mektep oqýlyqtaryna esimin engizý­di, S.Qojanov týraly jazylǵan «Stalınmen betpe-bet» tarıhı dramasyn (avt. J.Álmashuly) Astana teatrynda sahnalaýdy, Astana, Almaty, Shymkent, Túrkistan qalalarynda, Túrkistan oblysynyń aýdandary men eldi mekenderinde S.Qojanovtyń týǵa­nyna 125 jyldyǵyna oraı ár­túrli is-sharany joǵary deńgeıde ótkizý­di uıymdastyrýdy tapsyrý kerek. Sonymen birge S.Qojanovtyń qoǵam­dyq-saıası qyzmetin tereńirek zerttep, onyń ómiri men qyzmetine baılanysty Almaty men Tashkenttiń, Máskeý men Orynbor qalalarynyń arhıvterindegi qujattardy, materıaldar men ádebı shyǵarmalardy jınaqtap, rettep, bas­tyryp shyǵarý kerek. Olardyń arasynda búgingi ǵylymnyń qajetine jaraıtyn, keleshek urpaqtyń ıgiligine, ulttyń rýhyn kóterýge qyzmet etetin dúnıeler jetkilikti. Qoryta aıtqanda, S.Qojanovtyń qoǵamdyq-saıası qyzmeti ultqa qyzmet etýdiń jarqyn úlgisi boldy. Ol aıtys-tartyspen, saıası kúrespen ótken san-salaly qyzmetinde toptyq, taptyq, tipti partııalyq múddelerdiń aıasynda qalyp qoımaı, ár kez ulttyq, memlekettik bıikten tabylyp otyrdy. Bul – bizdiń óskeleń urpaq úshin óte qajet úlgi-ónege.

 

Qýanysh AITAHANOV,

qoǵam qaıratkeri