Juma, 25 qańtar 2013 7:09
Jaqynda Ulybrıtanııa parlamentiniń tómengi palatasy eldiń bir aımaǵy sanalatyn Shotlandııa parlamentine osy aımaqtyń táýelsizdigin anyqtaýǵa baılanysty referendým ótkizýge quqyq beretin jarlyqty maquldady. Endi ony lordtar palatasy maquldasa, 2014 jyly Shotlandııada referendým ótýi múmkin.
Juma, 25 qańtar 2013 7:09
Jaqynda Ulybrıtanııa parlamentiniń tómengi palatasy eldiń bir aımaǵy sanalatyn Shotlandııa parlamentine osy aımaqtyń táýelsizdigin anyqtaýǵa baılanysty referendým ótkizýge quqyq beretin jarlyqty maquldady. Endi ony lordtar palatasy maquldasa, 2014 jyly Shotlandııada referendým ótýi múmkin.
Táýelsizdik degen uly uǵym. Bireýdiń qol astynda júrgen, ulttyq quqy aıaqasty bolǵan eldiń, halyqtyń armany, árıne, táýelsizdik. Al teń quqyqta, ortaq ıgilikti ortaqtasa paıdalanyp júrgen, jaqsylyqqa qoldary birge jetip júrgen elderdiń bir-birinen bólinýine kózqaras ártúrli. Bireý quptaıdy, bireý qarsy. Shotlandııanyń Ulybrıtanııadan bólinýi týraly aıtqanda, onyń quqyqtary aıaqasty boldy, basqadan ezgi kórdi, kemsitýshilikke ushyrady dep kiná qoıý da qıyn. Ulybrıtanııaǵa Shotlandııa, Anglııa, Ýels jáne Soltústik Irlandııa kiredi. Quqyqtary birdeı. Jáne bul el álemdik órkenıettiń, onyń ishinde damyǵan demokratııanyń jarqyn mysaly sanalady.Endi Shotlandııa sol elden bólinip, jeke derbes memleket bolǵysy keledi. Bul jerde búkil Shotlandııa deýimiz artyqtaý shyǵar. Onyń halqynyń bir toby, biraz saıası kúshter desek lázim. О́ıtkeni, áleýmettik saýaldama nátıjesine qaraǵanda, bólinýdi bul aımaq halqynyń 40 paıyzy ǵana talap etedi, 50 paıyzy qarsy, halyqtyń 10 paıyzy ári-sári oıda. Bul saýaldama shyndyq jaǵdaıdy beınelese, referendým búgin ótken jaǵdaıda, Shotlandııa Ulybrıtanııadan bólinbeıdi.Byltyrǵy jyly Ulybrıtanııa premer-mınıstri Devıd Kemeron men Shotlandııa premer-mınıstri Aleks Selmond kelisimge qol qoıyp, «zańdy, adal da sheshýshi referendýmnyń» qaǵıdattaryn belgilegen. Tipti buǵan deıin de, naqty aıtqanda, 1997 jyly Shotlandııa shekteýli avtonomııa alǵan. Qazir onyń óz parlamenti, úkimeti bar. Bilim berý, mádenıet, densaýlyq saqtaý, kólik, qorshaǵan ortany qorǵaý salalaryndaǵy barlyq máseleni óz qalaýynsha sheshedi. Sot ta, din de ortalyqtan táýelsiz. Bólinýdi qalaıtyndardyń janyna batatyny saıası bıliktiń jáne úlken ekonomıkanyń ortalyqqa qaraıtyny.Qazir Shotlandııa parlamenti usynǵan adamdy Ulybrıtanııa Qurama Koroldiginiń korolevasy taǵaıyndaıdy. Qazirgi premer A.Selmond jáne onyń Ulttyq partııasy derbes bolaıyq, bárin ózimiz shesheıik deıdi. Bular tarıhqa júginedi. Bir kezde Anglııa da, Shotlandııa da jeke koroldikter bolǵan. Tipti, olar bir-birimen talaı soǵysqan da. Osydan 300 jyl buryn, naqtyraq aıtsaq, 1707 jyly eki koroldik qosylyp, qurama koroldik dep ataldy. Bulardyń qataryna Ýels, Soltústik Irlandııa qosylyp, uly derjava Ulybrıtanııany qurap otyr. Shotlandııa odan bólinse, Eýropadaǵy shaǵyn memlekettiń birine aınalady.Ras, Shotlandııanyń jer kólemi ájeptáýir 78,8 myń sharshy kılometr, Ulybrıtanııa aýmaǵynyń 32 paıyzy, al halqynyń sany 5,2 mıllıon. El halqynyń 8,4 paıyzyn quraıdy. Eldiń álsizdeý damyǵan aımaǵy. Bólingende, qoldary tabysqa jetedi deý qıyn. Biraz qıyndyqqa ushyraıtyny da anyq. Bólindiń eken, kele ǵoı, dep álemdik qoǵamdastyq elderi qushaq jaıa júgirýi ekitalaı. Ol biraz halyqaralyq kedergilerden ótedi. Sodan soń Eýropa qaýymdastyǵyna da enýi qıyn. Al bir múshesi qarsy bolsa, Eýroodaqqa da kire almaıdy. Jeke memleket bolǵan soń, Ulybrıtanııanyń óte bedeldi aqshasy fýnt-sterlıngten shyǵasyń. Al onyń jańa aqshasyn basqalar qabyldar ma eken?Shotlandııa derbes el bolý úshin ony sheshetin referendýmǵa deıin biraz kedergiden ótýge tıis. Tipti, odan ótkende de, referendýmda halyqtyń kópshiligi bólinýdi jaqtaıdy deı almaısyń. Halyqtyń kópshiligi bireýlerdiń jelókpeligine bola tili bir, tilegi bir uly derjavanyń quramynan kete qoıýy neǵaıbyl-aý.
Mamadııar JAQYP, «Egemen Qazaqstan».