Maýsym ereýili (Estelik esseden úzindi)

Tarıh shejiresinde erkindik ańsaǵan Qazaq eliniń táýelsizdik jolyndaǵy ult-azattyq kóterilisteri az bolǵan joq. Al sol halyqtyq kúresterdiń barlyǵynyń birdeı tarıhı baǵasy berilip, shynaıy shejiresi jasaldy ma?! Árıne joq. Táýelsizdik jolyndaǵy kúres tarıhynyń osyndaı aqtańdaq tustarynyń biri – 1979 jylǵy 16 maýsymda Selınograd qalasynda bolǵan halyqtyń qarsylyq sherýi – «Aqmola kóterilisi» (Syrbaı Máýlenov) bolatyn. Mine, bıyl elimizdiń táýelsizdik shejiresinde aıshyqty orny bar osy oqıǵaǵa qyryq jyl tolǵaly tur.

Tórt kúnge sozylǵan sol bir tolqýly tarıhı oqıǵalar tizbegi meniń jadymda eshqashan kómeski tartyp kórgen emes. Jastyq jiger jetegimen belsene aralasyp, odan keıingi ómirimniń órnegine óshpes iz qaldyrǵan bul oqıǵa týraly men sodan bergi ótken qyryq jylǵa tarta ýaqytta birde-bir ret qalam tartyp kórmeppin. Ol, árıne, jazý qoldan kelmegendikten emes. Elimizdiń, jerimizdiń búgingi tutastyǵyna shyn máninde temirqazyq bolǵan osy bir kıeli oqıǵanyń mán-maǵynasyn ashyp, qasıetti ulaǵatyn ult sanasyna salıqaly sapada sińdire alamyn ba degen azamattyq jaýapkershilik toqtamy edi...

Iá, 1979-dyń 16 maýsymy! Shyraıly jazdyń araıly kúni kókjıekten arqan boıy kóterilip, shýaqty nuryn jomarttana tógip tur. Senbi kúngi zańdy demalysyna damyldaǵan qala ádettegi qarbalasyna áli kirise qoımaǵan. Osy mamyrajaı tirshilikke maýjyrap, tańmen talasa Lenın atyndaǵy Ortalyq alańǵa aıaq bas­tym. Jyldaǵy dástúr boıynsha búgin munda oblystyq kásiptik-tehnıkalyq bilim berý basqarmasynyń oqý bitirýshi túlekterge saltanatty jaǵdaıda kýálik tapsyrýǵa arnalǵan merekelik rásimderi ótkizilmek. Redaksııanyń bergen tapsyrmasy bo­ıynsha oblystyq gazettiń seısenbi kúni shyǵatyn sanyna osy merekelik sharadan reportaj jazýǵa tıis edim. Ol kezde meniń Selınograd oblystyq «Kommýnızm nury» gazetinde kishi ádebı qyzmetker retinde eńbek jolymdy bastaǵanyma bir jyl tolǵan bolatyn.

Ortalyq alań merekelik saltanatqa saı túrlenipti. Alańnyń bir shetine qyzyl matamen kómkerilgen minber turǵyzylyp, jan-jaǵyna daýys kúsheıtkishter ornatylypty. Saǵat áli tańerteńgi toǵyzdar shamasynda bolǵandyqtan, alańdaǵy adamdar qarasy tym sırek. Biren-saran qyzmetkerler ǵana uıymdastyrýshylyq jumystarymen aınalysyp júr. Merekelik saltanat saǵat 10.00-de bastalýǵa tıis. Áli ýaqyt bar...

Kenet Lenın jáne Beıbitshilik kóshe­le­riniń boıymen alańǵa tártippen sherý tartqan eki top únsiz kelip kirdi. Bastapqyda men olardy kásiptik-tehnıkalyq ýchılıshe túlek­teri eken dep qaldym. Merekelik shara bir saǵattaı buryn bastalsa, erterek bitetin bolady-aý degen jaǵymdy oıdyń da jylt etkenin jasyrýǵa bolmas. Biraq alańǵa kelgender ýchılıshe túlekterine esh uqsamaıtyn edi. Jastary eresek, túrleri de susty kóringen sııaqty. Alańǵa kirisimen olar shıyrshyqtap oralǵan transparanttaryn jazyp, kótere bastady. Meniń kózime eki qyz eki shetinen ustap kótergen, úlken aq vatman qaǵazǵa jazylǵan «Biz avtonomııaǵa qarsymyz!» degen aıshyqty jazý ottaı basyldy. Odan árirek qalyń toptyń ortasynan qarýly jigitter bastarynan asyra kótergen, uzyn qyzyl mataǵa aıshyqty áriptermen jazylǵan, «Velıka Respýblıka Kazahstan, no ona dlıa vseh odna!», «Sovettik Qazaqstan bólinbeıdi!» degen aıbyndy urandar Arqanyń tańǵy samalymen asqaq terbeldi.

Sálden keıin tastúıin bolyp kelgen toptyń ortasynan úsh-tórt adam bólinip, aldyn ala qurylyp qoıǵan minberge kóterildi. Suńǵaq boıly, qııaq murtty, kelbetti kelgen jas jigit qolyna dybys kúsheıtkishti alyp, jınalǵandarǵa mán-jaıdy baıandap berdi. Onyń aıtýyn­sha, Keńes Odaǵy Kommýnıstik partııasy Saıası bıýrosynyń uıǵarymy bo­ıynsha, Qazaq KSR-iniń terrıtorııasynda ortalyǵy Ereımentaý qalasy bolatyn nemis avtonomııalyq oblysy qurylmaq. Jaqynda Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń ekinshi hatshysy A.Korkın bastaǵan mınıstrler Ereımentaý qala­syn­da bolyp, uıymdastyrýshylyq sharalaryn belgilepti. Sodan keıin ol halyqtyń atynan jazylǵan «Qarsylyq úndeýin» oqydy.

 «Qarsylyq úndeýin» oqyǵan qııaq murtty jigittiń sańqyldaǵan daýysy sap tyıyldy. Bir sát adam toly alań siltideı tynyp, teńselip ketkendeı boldy. Mańdaıym tasqa soǵylǵandaı men de eseńgirep kettim. «Bul qalaı, Qazaqstandy bólshekteı bastaǵany ma? Búgin nemis avtonomııasy, erteń, odan arǵy kúni basqalary da qarap qalmas. Tipti syǵandardyń da úles suraýy múmkin-aý?! Sebebi sol kezeńde Selınograd qalasynyń «Lesozavod» aýmaǵynda syǵandardyń úlken dıasporasy kóptegen úı salyp, satyp alyp otyryqshylyqqa kóshe bastaǵan. Men óz oıymnan ózim shoshyp kettim. Erkindigi tusalǵan, týǵan tili toqyraǵan, bodandyq buǵaýynda bulqynǵan qazaq halqy endi qasıetti jerinen aırylsa, ne bolady?!.

Minberge shyqqan stýdentterdiń taǵy biri sóz aldy. «Qazaqstan – keńestik res­pýblıka, ol kóp ultty Keńes Odaǵynyń quramdas bir bólshegi. Munda ondaǵan jyldardan beri qazaq, orys, ýkraın, belorýs, nemis jáne basqa kóptegen ult ókili qoıan-qoltyq eńbek etip, tatý-tátti ómir súrip keledi. Osyndaı uıyǵan respýblıkamyzdyń shyrqyn buzyp, onyń Joǵarǵy Keńesimen, halqymen aqyldaspaı nemis avtonomııasyn qurý múlde túsiniksiz jaǵdaı...»

Kenet toptyń ortasynan: «Maǵan sóz berińizdershi?!» dep sańq etken da­ýys shyqty. Sóıtkenshe bolmaı minberge shashyn «kare» úlgisimen qıǵan, orta boıly, qaratory qazaq qyzy julqyna shyqty: «Ereımentaý – qasıetti de kıeli atamekenimiz. Bul jerden qalmaqtarǵa qarsy soǵysta qol bastaǵan Bógenbaı batyr babamyz shyqqan, qazaq jerin jat­jurttyq basqynshylardan qorǵaǵan bas­qa da ataqty adamdar shyqqan. Bul jer – bizge babalarymyzdan qalǵan kıeli atameken! Qazaq halqy tiri turǵanda, bul jerdi eshkim ala almaıdy. Nemis halqynyń óz respýblıkasyn qalpyna keltirip, Volga boıyndaǵy jerlerin bersin. Eger Ereı­men­taý­da nemis avtonomııalyq oblysyn qurý týraly jarlyq shyǵatyn bolsa, sol kúni men osy ortalyq alańǵa kelip, ózimdi ózim órteımin!?», jas qyzdyń jaryq­shaq­tana shyqqan qatty daýysy kilt úzilip, óksikke tunshyqty.

Ortalyq alań bir sát únsiz egilip turdy. Túnere býlyqqan jastardyń júzinen qarsy turar qaısarlyq jalyny ushqyn atty, qarshadaı qyzdyń janaıqaıyna tebirenbegen et júrekti jan qalmady. Boılaryndaǵy jastyq jiger shıyrshyq atqan jigitter syrtqa bulqynǵan bula kúshte­rin zorǵa tejep, jaqtaryn syndyrardaı shaqyrlatyp tisterin qaıraıdy. Qasıetti babalardyń urpaǵyna ulaǵat etken kıeli atamekenniń ultaraqtaı jeri úshin myna jastar qazir-aq janyn qııýǵa daıyn tur.

Osy kezde alańǵa tóbesinde daýys kúsheıtkishi bar radıoavtobýs kelip kirdi. Sol avtobýstyń kelýin kútip turǵandaı, sálden keıin alańǵa úsh-tórt adamdy bastaǵan oblystyq partııa komıtetiniń ekinshi hatshysy Zeınolla Shaıdarov keldi. Ol radıoavtobýstyń daýys kúsheıtkishi arqyly sherýge shyqqan jastarǵa arnap sóz sóıledi. Ol sózin qazaqsha bastap, oryssha jalǵastyrdy. Ekinshi hatshynyń aıtýynsha, oblys basshylaryna avtonomııalyq oblys qurý jóninde eshqandaı nusqaý kelip túsken joq. Tipti bul týraly Almatyda da, Máskeýde de eshqandaı qujat qabyldanǵan joq. Sondyqtan eshbir alańdamaı-aq úıdi-úıge taraý kerek.

Jastardyń Lenın atyndaǵy Orta­lyq alańdaǵy qarsylyq mıtınginiń bas­tal­­­ǵanyna bir saǵatqa jýyq ýaqyt óte shyqty. Men ózimniń ortalyq alańǵa ne úshin kelgenimdi umytyp, qylyshynan qan tamǵan Qyzyl ımperııanyń qysas sheshi­mine qarsy shyqqan qandastarymnyń orta­syna ekpindep kire berdim. Ata-baba­myz­dyń «aq bilektiń kúshimen, aq naızanyń ushymen qorǵap», urpaǵyna amanat etken qasıetti qazaq jeriniń taǵdyry qyl ústine qoıylǵan sátte oılanýǵa ýaqyt ta joq edi.

Qalyń toptyń ortasyna qaraı jyljyp, kekilderin jazǵy samal jelbiretip, susty júzderinen kúlki izi joǵalǵan jastarǵa qarap kelemin. Ereýilge shyqqan top­tyń qaq ortasynda Selınograd aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtynyń zooteh­nı­ka­lyq jáne maldárigerlik fakýl­tet­inde oqıtyn jerlesim, qarqaralylyq Álhan Meıirhanov uzyn qyzyl mataǵa aıshyq­ty áriptermen jazylǵan «Biz avtonomııaǵa qarsymyz!» degen urannyń bir shetin ustap tur. Biz únsiz bas shulǵystyq. Odan árirek S.Seıfýllın atyndaǵy pedagogıkalyq ınstıtýtta oqıtyn qorǵaljyndyq dosym Mámet Sársenov tur eken. Únsiz qol alystyq. Sol qaptaldaǵy bir shoǵyr toptyń ortasynan gazetimizdiń belsendi avtorlarynyń biri, «Selınglavsnab» basqarmasynyń ınjeneri Maıra Kereı­bae­va kózge jyly ushyrady.

Osy sátte top ishinde shuǵyl qozǵalys bastalyp, bizdiń áńgimemiz úzilip qaldy. Qoldaryna daýys kúsheıtkish ustaǵan bir-eki jigit jastardyń qatań tártippen sapqa tu­rýyn talap etti. Sap túzegen jastar kolonnasy alańdy eki aınalyp shyqty. Ár jerden «Jasasyn sovettik Qazaqstan!», «Biz avtonomııaǵa qarsymyz!» degen sııaqty urandar aıtylyp turdy. Ony júzdegen daýystar qoldap, ilip áketip jatty. Sálden keıin sherý tartqan kolonna ekige bólinip, birinshi top Lenın kóshesiniń boıymen «Jastar» saraıyna qaraı bet aldy. Ekinshi top Beıbitshilik kóshesine túsip, temir jol vokzalyna qaraı tartty. Men qarasy mol osy topqa qosylyp, tártipti sap túzegen sherýdiń bel ortasynda kelemin. Keńes Odaǵy men sovettik Qazaqstannyń týlaryn jáne aıshyqty urandaryn kótergen kolonnamyz Beıbitshilik kóshesiniń boıynda ornalasqan oblystyq IIB ǵımaratynyń tusynan óte bergende, qosyla shyqqan birneshe zor daýys «Sovettik mılısııa jasasyn!» dep urandatty. Ony búkil kolonna qoldap, jazǵy aýa taǵy da jańǵyryp ketti.

Qarsylyq sherýi tastúıin bolyp, Beı­bit­shilik kóshesimen alǵa jyljyp kele­di. Bilekterine qyzyl mata baı­la­ǵan birneshe jigit kolonnanyń qos qap­talynan júrip otyryp, qoǵamdyq tár­tip­tiń eshbir buzylmaýyn qadaǵalaýda. Sherýdiń aldyńǵy leginde kele jatqan top bastaýshylar daýys kúsheıtkish rýpormen: «Baýyrlar, eshqandaı tártip buzýshylyq bolmasyn! Saq bolyńdar, aramyzda aran­da­týshylardyń júrýi de múmkin! Tosynnan kıligip, tóbeleske shaqy­ra­tyn­darǵa jaýap bermeńder! Ásirese araq usynatyndardan saq bolyńdar!», dep kezek-kezek, qaıta-qaıta eskertedi.

Osy Beıbitshilik kóshesimen qarsylyq sherýiniń bel ortasynda kele jatqanymda, tý syrtymnan áldekim túıip qaldy. Jalt qarasam, bizden keıingi sapta eki ezýi eki qulaǵyna jetkendeı yrjıyp, on jyl bir synypta oqyǵan dosym Maǵaýııa Kárim­ǵo­jın kele jatyr. Jópeldemede aýzyma sóz túspeı, abdyrap qaldym. Basqa basqa dál búgin osy jerde Maǵaýdy (aýyldastary ony osylaı ataıtyn) kóremin degen oı «úsh uıyqtasam túsime kirmes» edi.

Maǵaý týǵan aýylymyzda halyqqa tur­mystyq qyzmet kórsetý salasynda eńbek etetin. Jumys orny Selınograd qala­sy­na eki aptalyq, qysqa merzimdi kýrsqa jibergen eken. Kópten kórmegen synyptas dosymmen qyzý shúıirkelese bastadyq. Kenet Maǵaý meni ıyǵymnan túrtip, oń qaptaldaǵy bıik úıdiń balkonyn nusqady. Úshinshi qabattaǵy balkonnan fotoapparat ustaǵan bireý kolonnamen kele jatqan jas­tardy ońdy-soldy sýretke túsirip jatyr.

– Iаpyrym-aı, mynaý Kazakov qoı...

Meniń daýysym oqys shyǵyp ketti. Dosym meniń júzime tańdana qarap, ókingendeı basyn shaıqady.

– Sen ony tanısyń ba?

– Árıne, orys gazetiniń fototilshisi Iýrıı Kazakov degen «áriptes» qoı. Qaıda bolsyn timiskilep júrmeıtin jeri joq. Árip­testerimizdiń arasynda «úsh áriptiń» tyńshysy degen de qaýeset bar...

– Qap, beker-aq boldy... Abaılamaı qaldyq, – dep Maǵaý óz-ózinen degbir­siz­de­nip ketti.

– E, jaraıdy, eshteńe etpes.

– Joq, ol fotoapparatyn týra bizge buryp, ádeıi seni túsirip jatqandaı kóri­nedi maǵan. Iаǵnı, tanyǵan eken ǵoı. Aýyl­da júrgen meni qoıshy, saǵan qıyn boldy. Túrimizdi kórsetpeı, buǵyp qalý kerek edi, – dep Maǵaý taǵy da degbirsizdenip, ókine sóıledi.

– Qaıda tyǵylasyń? Qoı endi, «kóppen kórgen uly toı», ne bolsa da bárimiz birge kóremiz, – dep men dosymdy jigerlendirip, aǵysy qatty tasqyn sýdaı alǵa umtylǵan jastardy nusqadym.

Qarsylyq sherýin bastaǵan jastar legi temirjol vokzalynyń aldyndaǵy úlken alańǵa ilikti. Vokzal aldyndaǵy alańda ádet­tegideı adam qarasy kóp kórinedi. Ádeıi uıymdastyrylǵandaı, dál osy sátte Selı­nograd stansasynda uzaq turatyn bir-eki jolaýshylar poıyzy kelip tur eken. Osy ońtaıly jaǵdaılardy paıdalanyp, vokzal aldyndaǵy alańda jedeldetilgen mıtıng bastaldy. Oǵan vokzaldaǵy jáne toqtap turǵan poıyzdardyń jolaýshylary da qatysty. Vokzal ǵımaratynyń aldyn­da­ǵy baspaldaqtar ýaqytsha minberge aınalyp, daýys kúsheıtkish rýpor ustaǵan jastar sóz aldy. Ortalyq alańda halyq atynan qabyldanǵan «Qarsylyq úndeýiniń» máti­ni taǵy da oqyldy. Egde tartqan bir-eki adam, ózin vokzalda toqtap turǵan poıyz jolaýshysymyn dep tanystyrǵan bir adam sóz sóıledi. Jedel mıtıngte sóı­legenderdiń bári Qazaqstanda nemis avto­nomııalyq oblysyn qurýǵa ashyq qar­sylyǵyn bildirip, bul sheshimniń toq­tatylýyn talap etti. Stýdent jas­tar vokzaldaǵy jolaýshylarǵa arnaıy da­ıyndap ákelgen lıstovkalaryn taratty. Jolaýshylar Selınograd qalasyndaǵy qarsylyq sherýi týraly habardy jan-jaqqa taratyp, alyp ketip jatty.

Bas-aıaǵy jarty saǵatqa sozylǵan ýa­qytta mıtıng aıaqtaldy. Tańerteń orta­lyq alańda qarsylyq mıtıngin ashqan qııaq murtty, suńǵaq boıly jigit taǵy da ortaǵa shyqty. «Joldastar, baýyrlar, osymen jedel mıtıngti jabyq dep jarııa­laı­myn. Búginge belgilengen qarsylyq sherýi de aıaqtaldy. Qazir osy jerge qala baǵyt­tarynda júretin birneshe bos avtobýs keledi. Transparanttaryńdy jınap, sol avtobýstarmen jedel túrde úıdi-úıge taraýlaryńyzdy suraımyn. Alda­ǵy seı­senbige deıin Saıası bıýronyń sheshi­mi ózgermeıtin bolsa, sol kúni taǵy da qar­sy­lyq sherýine shyǵamyz. Baýyrlar, barynsha tózimdi ári saq bolyńdar. Qazir mıtıng aıaqtalǵannan keıin ártúrli arandatý sharalary bolyp qalýy múmkin. Kóshede beısaýat, toptalyp júretin bolsańdar, qasaqana tóbeleske uryndyratyndar tabylady. Sondyqtan eshteńege qaraılamaı, jedel túrde avtobýstarǵa otyryp, tarap ketińder. Elimizdiń, jerimizdiń tutastyǵy jolyndaǵy qasıetti kúresimizdiń bastalmaı jatyp tunshyqpaýy úshin tózimdilik tany­typ, shuǵyl taraýlaryńyzdy suraı­myn», dedi ol ashyq daýysy sál dirildeı tebi­rene sóılep.

Vokzal alańy sapyrylysqan qozǵalysqa aınaldy. Jastar qoldaryndaǵy transparanttary men týlaryn asyǵys jınap, aıaldamalarǵa asyqty. Anda-munda qaraı­lap, tártip buzý birde-bir adamnyń oıyna da kelmedi. Mıtıngten taraǵan jigit­ter aıaldamalarǵa jeter-jetpesten qala­lyq baǵyttarda júretin birneshe bos avtobýs kele qaldy. Jastar japatarmaǵaı avto­býs­tarǵa minip jatty. Lezde adamdarǵa lyq tolyp úlgergen №9 avtobýsqa Maǵaý ekeýmiz de iliktik. Aınalasy onshaqty mınýttyń ishinde alańda bolǵan mıtıngtiń izi de qalmady. Avtobýs ishinde men pedıns­tıtýt­ta oqıtyn Mámet dosymmen taǵy ushy­ra­syp qaldym.

– O, Jylqybaı, kezdeskenimiz qandaı jaqsy boldy. Jańaǵy mıtıngte oqylǵan úndeýdi aýdarý kerek. Transparanttardy da qazaqshaǵa aýdaryp, kóbirek etip jazý kerek bolyp tur. Osy mindetter bizge tapsyryldy. Maman jýrnalıst retinde naqty kómegiń qajet. Qazir birden bizdiń jataqhanaǵa baraıyq, – dep Mámet «eki aıaqty bir etikke tyqqandaı» bastyrmalata sóıledi. Tipti oılanýǵa mursha beretin emes. Ondaı bolatyn bolsa, ekeýmiz de baramyz degendeı, men Maǵaý dosymdy nusqap, basymdy ızedim.

Avtobýstan túskennen keıin Mámet ózimen birge kele jatqan dostaryn tanys­tyrdy. Aldymen qolyn bergen qońqaq muryn, uzyn boıly qara jigit ózin Ramazan dep tanystyrsa, alasalaý aqquba óńdi, ádemishe kelgen Saılaý degen jigit bolyp shyqty. Biz Mákeńniń bastaýymen №3 jataqhananyń «Krasnyı ýgologyna» keldik. Jigitter bólmedegi shkaftardyń qýys-qýysyna tyǵyp, aldyn ala daıyndap qoı­ǵan birneshe qyzyl mata men aq boıaýla­ryn alyp shyqty.

Kerek-jaraqtyń bárin úlken kenep sóm­ke­ge salǵan jigitter eshteńe bol­ma­­­ǵandaı jaıbaraqat jataqhanadan shyqty. Jolaı ashanadan bálish, toqash jáne birneshe shólmek lımonad alyp, búıirdegi jasyryn esikten jataqhananyń jertólesine tústik. Qarańǵy jertóleniń ishimen qarmanyp, sál júrgennen keıin Saılaý alasalaý bir esikti ashyp, elektr shamyn jaqty. Keń bólmeniń bir bóligi kúrek, aıyr, sypyrǵysh, qolarba sııaqty sharýashylyq zattarynyń qoımasy eken. Bólmeniń qalǵan keńistigin jigitter qarsylyq sherýiniń ortalyq «shtabyna» aınaldyryp alypty.

Ákelgen azyq-túligimizben júrek jal­ǵap, ýaqyt ótkizbeı iske kiristik. Jigit­ter edenge eski gazetter tósep, qyzyl matalaryn jaıyp, urandar jazýǵa kiristi. Urandardyń oryssha mátini mynandaı edi: «Net nemeskoı avtonomıı!» «Da zdravstvýet edı­nyı KazSSR!», «Sovetskıı narod v Kazah­stane býdet jıt bez vnýtrennyh granıs!», «Terrıtorııa soıýznoı respýblıkı ne mojet byt ızmenena bez eıo soglasııa» (Konstıtýsııa SSSR. Statıa 78). Biz bul urandardy qazaq tiline bylaı aýdardyq: «Nemis avtonomııasyna jol joq! Jasasyn birtutas QazKSR!», «Qazaqstandaǵy sovet halqy ishki shekarasyz ómir súretin bolady!», «Odaqtas respýblıkanyń terrıtorııasyn onyń keli­siminsiz ózgertýge bolmaıdy» (SSSR Kon­stı­týsııasy. 78-bap). Jumys barysynda bizdiń topqa jataqhanadan taǵy da birneshe jigit kelip qosyldy.

Saılaý jańadan qosylǵan jigitterdiń arasynan eki-úsheýin iriktep alyp, jer­tó­le­niń esiginiń aldyna, jataqhana jaqqa «shýherge» qoıdy. Keıin bildik, qarsylyq sherýine shyqqan árbir ınstıtýttyń nemese ýchılısheniń stýdentteri otrıadqa toptastyrylyp, otrıad quramyndaǵy árbir jataqhananyń stýdentteri brıgadaǵa bólinip, árbir brıgada birneshe zvenodan quralǵan eken. Saılaý bizdiń zvenonyń jetekshisi bolyp shyqty. Tártip boıynsha, biz ózimizdiń zveno jetekshisin ǵana, zveno jetekshisi óziniń brıgadırin ǵana, al brıgadırler jataqhana komıssarlaryn ǵana tanyp, baǵynýǵa tıis eken.

Jataqhana komıssarlary otrıad basshy­la­ryn tanı ma, otrıad basshylary kimge baǵynady, ol jaǵyn eshqaısymyz bilgenimiz de, bilýge tyrysqanymyz da joq...

Jertóle esigin tarsyldata qaqqan oqys dybystan selk etip, sanany shyrmaǵan qalyń oıdan tez aryldym. Ishten jabylǵan esikti ashysymen, kúzette júrgen jigitterdiń birnesheýi kelip kirdi.

– Boldy! Jumysty dereý toqtatý kerek! Dekanat jataqhanadaǵy árbir ból­me­niń stýdentterin tizimge alyp, tekserip jatyr. Bir saǵattan keıin akt zalynda dekanyń ózi jınalys ótkizedi eken. Qala­lyq partııa komıtetiniń ókilderi kele­di. Jınalysqa qatyspaǵan stýdentter ses­sııa­ǵa jiberilmeıdi eken...

Artyq kúdik týǵyzbas úshin qazirgi jınalysqa túgeldeı qatysýdy Saılaý taǵy da nyǵyrlaı tapsyrdy. Men jigittermen qoshtasyp, jalǵyz ózim aıaldamaǵa tarttym...

Qas qaraıa úıge jerlesterim Maǵaý, Álhan bastaǵan aýyl sharýashylyǵy ın­s­tı­­týtynyń úsh-tórt stýdenti saý ete tústi. Úı-úıdiń poshta jáshikterine, kóshelerge lıstovkalar taratyp júr eken. Biz turatyn kóp qabatty úıdiń de poshta jáshikterine úndeý paraqshalaryn salyp úlgeripti. Zaıybym Qarlyǵash keshki astyń qalǵanyn jylytyp, onnan-munnan tátti-dámdilerin shyǵaryp, ashqursaq stýdentterdi bir toıdyrdy. Ishterine el qonǵan jerlesterim bú­gingi atqarǵan tirlikterin tilge tıek etip, endi qaıda barý kerek ekendigin oılasty.

– Nemis avtonomııalyq oblysyn qurýǵa qarsy uıymdastyrylǵan qarsylyq sherýi týraly qala biraz qulaqtanyp qalǵan sııaqty. Shirkin, alys aýyldardaǵy aǵaıyndarymyzǵa habar tarata alsaq, tamasha bolar edi, – dedi Álhan armanyn ashqandaı aqtaryla sóılep.

– Árıne shalǵaı aýdandardyń qazaqtary qulaqtansa, úlken demeý bolar edi, – dedi Maǵaý onyń sózin qostap.

– Onyń bir joly bar, – dedim men de áńgimege aralasyp. «Ol qandaı jol?» degendeı suraýly pishinmen stýdentterdiń bári maǵan qarady. – Qalany óndiristik aımaqpen jalǵastyratyn «búkir kópirdi» báriń biletin shyǵarsyńdar. Sol kópirdiń janynda «ATP-3» degen avtokólik mekemesi bar. Shalǵaı aýdandarǵa júk tasıtyn «ZIL-130» mashınalarynyń bári osy mekemeniń ıeliginde. Alys aýdandarǵa baratyn mashınalar senbi kúni júkterin tıep qoıyp, jeksenbi kúni erteletip jolǵa shyǵady. Dál qazir «ATP-3»-tiń atshaptyrym aýla­sy júk tıelgen kólikterge tolyp tur. Lıstov­kalardy sol júkterdiń ara-arasyna jasyr­saq, júkpen birge barlyq jerlerge taraıdy. Atshaptyrym aýlanyń qorshaýy ańǵal-sańǵal, kez kelgen jerinen kirýge bolady. Aýlanyń ishin timiskilep, kúzetshiniń ıtteri júredi. Ash ıtterge tamaq tastasań, dybystaryn da shyǵarmaıdy.

– Endeshe ne otyrys? Avtobýstar toqtamaı turǵanda, qalanyq shetine iligip qalaıyq, – dep Álhan bárimizdi dúrliktire ornymyzdan turǵyzdy.

Biz «ATP-3»-tiń atshaptyrym aýla­sy­nyń tý syrtynan ishine kirip, kúzet­shiniń abalaǵan ıtterimen «dos­tas­qansha» tún ortasy da bolyp qaldy. Birshamasy mashınkaǵa basylǵan, birsha­ma­sy qolmen jazylyp kóbeıtilgen ún­deý paraqshalaryn beseýmizge teńdeı bólip, qaz-qatar tizilip turǵan mashınalardy aralap kettik. Biz kómir, aǵash tıelgen mashınalardy aınalyp ótip, jáshikter jáne teń-teń kenep qaptarǵa salynǵan júkter tıelgen kólikterdi tańdap aldyq. Lıstovkalardy jáshik­terdiń syrttan kórinbeıtin jaq­ta­ry­na japsyryp, kenep qaptar býylǵan arqandardyń arasyna jasyrdyq. Qolda bar paraqshalardy túgel taratyp, jaıaýlap-jalpylap úıge jetkende, jazdyń qysqa túni de túrilip bara jatqan edi...

(Jalǵasy bar)