О́kinishke qaraı, sonyń bári umytyldy, nátıjesi – nólge jýyq. Memlekettik deńgeıdegi kózboıaýshylyqtyń, jaýapsyzdyqtyń, negizsiz ásiresaqtyqtyń keseli, Otan aldyndaǵy, el aldyndaǵy paryzdyń adyra qalýynyń kesiri bizdi sondaı soraqylyqqa dýshar etti. Memlekettik til qajettiligi eshkimnen talap etilmeıtin boldy, oǵan eshkim jaýapty bolmaıtynǵa aınaldy. Mıllıardtaǵan qarjy jelge ushty, qazir de sol soraqylyq jalǵasyn tabýda. Sonyń basty bir sebebi – ıstéblıshmentimizdiń «Qazaqstan – kópultty memleket» degen jalǵandyqty resmı faktor túrinde kórsetýdi ádet qylyp alýynda. Ondaı ádettiń ábden ústem bolyp alǵan betsizdik saıasaty ekenin de, qazaqstandyq kez kelgen dıasporanyń syrtta óz Otany bar ekenin de bárimiz bilemiz, biraq, Qazaqstannan basqa Otany joq qazaqtyń obalyn eshkim oılamaıdy. Bul turǵyda Qazaqstan halqy Assambleıasy da jumǵan aýzyn bir ashqan emes. Ondaı salǵyrttyqpen, ótirikpen, ondaı aıarlyqpen órkenıetke qalaı jetpekpiz?!
Úshtuǵyrly til saıasatyn da oılaný kerek bizge. Tilderdi jastaı úırený durys-aq. Biraq, onyń ǵylymı negizi qaıda? Ony túrli akademııalyq zertteýlerden ótkizip, arnaıy ǵylymı keńesterde barynsha talqylap, sheteldik tájirıbelerdi ábden saraptap-saralap baryp qana jolǵa qoıýymyz kerek edi ǵoı. О́ıtpedik. Elbasymyzdyń tilder týrasynda jasaǵan sol usynysyn biz buıryq túrinde qabyldap, birden oryndaýǵa kirisip kettik. Memlekettiń, ulttyń taǵdyry men bolashaǵy turǵysynan qaraǵanda, súıinishinen ókinishi kóp sharýamyzdyń biri – sol. Ulttyq egosy múlde qalyptaspaǵan úsh jasar balaǵa balabaqshadan bastap shet tili oqytylatyndyqtan, búgingi urpaǵymyzdyń tili barǵan saıyn alashubarlana túsýde. Jyl ótken saıyn ultsyz dúbára urpaq sany ulǵaıyp barady. Qaladaǵy qazaq mektepteriniń oqýshylary da orystanyp bara jatqanyn nege eskermeımiz? Kerisinshe, orys mektepteri oqýshylarynyń qazaq tilinen múlde maqurym ekendigi nege aıtylmaıdy? Ol shyndyqty nege jasyrýymyz kerek?! Teginde, memlekettik tilden ózge tilderdi meńgerý árkimniń óz erkinde emes pe edi? Ony árkimge, ár oqýshyǵa zorlap tańýdyń zańsyz ekenin de oılaýdy qoıdyq. Bárinen buryn, ol oısyzdyq – qazaqtyń ádebıeti men mádenıetine, ónerine jasalyp jatqan qastandyq. О́ıtkeni báriniń altyn ózegi – tilde. Búgingi tańda qazaqtildi buqaranyń, onyń ishinde, ásirese qazaq jastarynyń kóshege shyǵyp, bılikke óz narazylyǵyn bildirip jatýynyń basty bir sebebin memlekettik tilimizdiń solaısha eskerýsiz, suranyssyz qalýynan da izdeý qajet ekenin qashan túsinemiz?! Sol jastar baspana men jumyssyzdyqqa ǵana emes, ýnıtarlyq memleketimizdiń birden-bir qamqor júıesi retindegi qazaqtyń tildik qadiriniń qashqanyna da bek qorlanady. О́z memlekettik tiliniń áleýmettik ár salada bosaǵadan syǵalaǵan jetim baladaı óz Otanynda óksikti kúı keshýi – ultty eresen ashyndyrady árıne. О́ıtkeni ulttyq til – ulttyń ózi, onyń ar-namysy. Bolashaǵy. Endigi bılik eń áýeli sony oılasyn. Qazaq tiliniń Otany – jalǵyz, Qazaqstan ǵana. Sony bir sát te jadymyzdan shyǵarmaýymyz kerek. Memlekettik til onsyz da otyz jyldaı sergeldeńdi bastan keshti. Sondyqtan, aldaǵy bes jyl bola ma, on jyl bola ma, memlekettik tildi barsha turǵyndardyń meńgerýiniń sońǵy merzimin naqty belgileýimiz shart. Adam balasyniki sekildi memlekettiń de barsha tirligi – oı arqyly paıda bolady, oı arqyly sóılenedi, oı arqyly istelinedi, oı arqyly júzege asady. Al oı degenimiz, Abaısha aıtsaq, – «qaripsiz-daýyssyz» sóz. Sóz degenimiz – til, til degenimiz – rýh. Eger biz el rýhynyń myqtylyǵyn – baqyt, el birligin – maqsat, «Máńgilik el» ıdeıasyn murat tutsaq, onda memlekettik tildiń taǵdyry qashanda birinshi orynda turýǵa tıis. Memlekettik tildi bilý – elimizdiń ár azamatynyń da, elge jumys izdep turaqty mekendeýge kelgen ár sheteldiktiń de mindeti men paryzy bolmaǵy abzal. Ata Zańda solaı bekitilýi kerek. «Yrys aldy – yntymaq» deıdi halqymyz, yntymaqqa uıytqy retindegi memlekettik til qundylyǵy negizinde toptasa oılaǵan-sóılegen halyq qana birlikte bolady. Birlik týraly basqa urandardyń bári – baıansyz. Aksıoma.
Tynyshtyqbek ÁBDIKÁKIMULY,
aqyn, Memlekettik syılyqtyń laýreaty
SEMEI