Bıyl 13-14 maýsym kúnderi Almaty qalasynda Qoja Ahmet Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıtetine qarasty Eýrazııa ǵylymı-zertteý ınstıtýty, «Ǵylym Ordasy» RMK Ortalyq ǵylymı kitaphanasy, Qazaqstan ulttyq kitaphanasy, ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti Jazba jádigerler jáne rýhanı mura ǵylymı-zertteý ortalyǵy jáne Kyrshehır Ahı Evran ýnıversıteti Túrik tili bóliminiń birlesip uıymdastyrýymen ótken «Túrki tilderindegi tarıhı qoljazbalardy zertteý halyqaralyq sımpozıýmy (Qoljazbalardy jarııalaý, katalogyn jasaý jáne sıfrlaý)» otandyq jáne sheteldik ǵalymdar úshin taptyrmas ǵylymı platforma boldy. Sımpozıýmniń ashylý saltanaty «Ǵylym ordasy» RMK Ortalyq ǵylymı kitaphanasynda uıymdastyrylǵan «Qazaqstandaǵy túrki tilderindegi sırek kitaptar men qoljazbalar» atty san ǵasyrlyq tarıhy bar kitaptar men qoljazbalardyń arnaıy kórmesimen bastaldy. Baba tarıhtan syr shertetin, muraǵat qoryndaǵy sırek kezdesetin kitaptar men qoljazba jádigerlerdiń kórmesi qatysýshylardyń tańdanysyn týdyrdy. Sebebi, sımpozıýmǵa kelgen sheteldik túrkitanýshy ǵalymdar atalǵan ǵylymı mekemelerde munshalyqty qundy qoljazba qorynyń bar ekenine senbegen. О́ıtkeni, keıbir ǵalymdar «qazaq jerindegi tarıhı qundy jádigerlerdiń kópshiligi qyzyl ımperııa tusynda joıylyp ketken» degen pikirde bolǵan. Sımpozıým aıasyndaǵy sırek kezdesetin kitaptar men qoljazbalar kórmesi Qazaqstan muraǵattarynda túrki órkenıetinen syr shertetin asa qundy tarıhı qujattardyń mol ekenin pash etti.
Sımpozıýmniń resmı ashylý saltanatyna Túrkııa Respýblıkasynyń Almatydaǵy Bas konsýly Rıza Qaǵan Iylmaz, Q.A. Iаsaýı atyndaǵy HQTÝ О́kilettik keńes tóraǵasy Musa Iyldyz, Q.A. Iаsaýı atyndaǵy HQTÝ О́kilettik keńes múshesi Húseıin Karakým, «Ǵylym Ordasy» RMK dırektorynyń orynbasary Nurlan Seıdin, Q.A. Iаsaýı atyndaǵy HQTÝ rektor ókili Jengız Tomar jáne Eýrazııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory Vakýr Súmer qatarly qurmetti qonaqtarmen qatar, AQSh, Germanııa, Túrkııa, Reseı, Iran, Grýzııa jáne Ortalyq Azııa elderinen kelgen Túrkitaný ǵylymynda esimderi belgili 50-den astam túrkolog maman qatysty.
Sımpozıýmniń ashylý sózin bastaǵan Túrkııa Respýblıkasynyń Almatydaǵy Bas konsýly Rıza Qaǵan Iylmaz mundaı halyqaralyq ǵylymı, rýhanı jıyndardyń kóptep ótýi ortaq tarıhymyzdy tereń bilýge jáne ózara jaqyn yntymaqtastyqta bolýymyzǵa úlken septigin tıgizetinin jetkizdi. Q.A.Iаsaýı atyndaǵy HQTÝ О́kilettik keńes tóraǵasy Musa Iyldyz túrkitildes halyqtardyń Atajurty - Qazaqstanda ótkizilgen mundaı halyqaralyq is-sharany jylda dástúrli túrde ótkizip, ǵylymı baǵyttaǵy birligimizdi nyǵaıta berýge nıetti ekenin bildirdi. Al «Ǵylym Ordasy» RMK dırektorynyń orynbasary Nurlan Seıdin sımpozıým jumysyna sáttilik tilep, alys jáne jaqyn shet elderden kelgen ǵalymdarǵa rızashylyq bildirdi. Eýrazııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory, dosent, doktor Vakýr Súmer sımpozıýmniń negizgi maqsaty Túrki áleminiń aqsaqaly, Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti - Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: Rýhanı jańǵyrý» jáne «Uly Dalanyń jeti qyry» maqalalaryndaǵy ıdeıany qoldaý jáne jandandyrý arqyly túrki birligin nyǵaıtý ekenin aıtty.
Sımpozıýmniń alqalyq májilisine tóraǵalyq etken Kyrykkale ýnıversıtetiniń professory, doktor Bılgehan Atsyz Gókdaǵ sımpozıýmniń búkil túrki halyqtarynyń ortaq tarıhyna negiz bolatyn tarıhı qoljazbalardy zertteý men ǵylymı aınalymǵa engizýge úlken úles qosatynyn atap ótti. Alqalyq májiliste túrkııalyq belgili ǵalym, Gazı ýnıversıtetiniń professory, doktor Ahmet Bıjan Erjılasýn «Arabsha jazylǵan túrikshe tarıhı mátinderdi qalaı oqýǵa bolady?», L.N. Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń professory, doktor Qarjaýbaı Sartqojauly «Eski Donoın-Shıre mátininiń jańa oqylymdary jáne túsindirmesi», L.N. Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń professory, doktor Tursyn Jurtbaı «Qurbanǵalı Halıdı: «Taýarıh-ı hamsa-ı sharqı» eńbeginiń qoljazbasy» jáne Nazarbaev ýnıversıtetiniń professory, doktor Iýlaı Shamılogly «Reseı ımperııasyndaǵy tatarlardyń jazbasha murasy: mátindi jarııalaý, katalogtandyrý jáne sıfrlaý máseleleri týraly keıbir oılar» atty baıandamalar jasap, jınalǵan ǵalymdar men jastarǵa qundy málimetter usynyp, bul sala rýhanı jańǵyrýdyń bastaýy ekenin jetkizdi. Al Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń dırektory Erden Qajybek jahandaný zamanynda Túrki halyqtary úshin birigý men ortaq áreket etýdiń bastaýy rýhanı birlikte ekenin aıta kelip, bul turǵyda tilshi ǵalymdarǵa artylar júk salmaǵynyń aýyr ekenin jetkizdi. Sondaı-aq, túbi bir túrki halyqtarynyń tildik uqsastyǵyn negizge alyp, zamanaýı múmkindikter negizde termındik, dıalektıkalyq jaqyndyq aıasynda birlesip jumys isteýge shaqyrdy.
Sımpozıýmniń seksııalyq jınalysy Eýrazııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynda jalǵasyp, qyzyqty baıandamalar men tereń taldaýlarǵa toly boldy. Osy oraıda, sımpozıýmǵa qatysýshy túrkolog ǵalymdar Túrki tilderindegi tarıhı qoljazbalar men olardyń mátinderin zertteý, tarıhı mátindik zertteýlerde kezdesetin máseleler, sıfrlaý, katalogyn jasaý jáne tarıhı mátinderdi saqtaý, zertteý joldaryn halyqaralyq deńgeıde talqylap, ózara pikir almasty.
О́mirbek QANAI,
Q.A. Iаsaýı atyndaǵy HQTÝ Eýrazııa ǵylymı-zertteý ınstıtýty