Tıimdi menedjment – ýnıversıtet jetistiginiń basty faktory

– Tilektes Isabaıuly, Siz bas­qa­ryp otyrǵan ýnıversıtet Qazaq­standa alǵashqylardyń biri bolyp zertteý ýnıversıtetine transformasııalanýda. Qol jetkizgen nátıjeler týraly aıtyp berseńiz?

– Álemdik deńgeıdegi ýnıversıtet­terdi qurýdyń halyqaralyq tájirıbesi negizinen úsh baǵyttan turady. Ol úzdik­terdi qoldaý, joǵary oqý oryndaryn biriktirý jáne jańadan qurý (Nazarbaev Ýnıversıteti). Bizdiń oqý ornymyz birinshi jolmen damyp keledi jáne osy baǵytta júıeli jumystar júrgizýde.

2001 jyldan bastap dástúrli joǵa­ry oqý orny retinde bilim, ǵylym, ón­di­ris ıntegrasııasy úrdisin bastady. «AgroDamý» agrarlyq ǵylymı-óndiristik konsorsıýmy quryldy, onyń quramyna joǵary oqý oryndary, ǵylymı-zertteý ınstıtýttary, tájirıbelik stan­salar, iri agroqurylymdar kirdi. Ýnıversıtet Qazaqstan-Amerıkalyq «Extension» aqparattyq-konsaltıng orta­lyǵy, Fermerlerdiń joǵary mek­tebi jáne «Agrobıznes jáne quqyq» ha­lyqaralyq ınstıtýty arqyly fermer­lik sharýashylyqtarmen belsendi qa­rym-qatynas jasaı bastady. Bilim alý­shylardyń tájirıbeden ótýi úshin ár aımaqta oqý-ǵylymı-óndiristik orta­lyqtar quryldy.

Agrarlyq bilim berýdiń «mektep (lıseı) – kolledj – ýnıversıtet» úzdiksiz júıesin qamtamasyz etetin «ómir boıy oqytý» qaǵıdasyna negizdelgen «Agro bilim berý» halyqaralyq qaýymdastyǵy jáne kishi akademııa ashyldy. Halyq­aralyq ǵylymı-bilim berý konsor­sıýmy jumys istep tur. Ýnıversıtet 15 halyqaralyq qaýymdastyqtar men uıym­dardyń belsendi múshesi, TMD elderindegi Jetekshi agrarlyq joǵary oqý oryndarynyń rektorlary keńesine tóraǵalyq etedi. «Center of Excellence» akademııalyq utqyrlyqty damytýdyń modeldik ortalyǵy, Halyqaralyq pánaralyq mektep (KIIS) qurylǵan. Agroónerkásip kesheniniń mamandaryn daıyndaýdyń barlyq baǵyttary bo­ıynsha Halyqaralyq qysqy jáne jazǵy mektepter bar. O.Súleımenov atyndaǵy áleýmettik-gýmanıtarlyq bilim berý jáne tárbıe ınstıtýty, «Taza planeta» ortalyǵy jáne «Dostyq» stýdenttik assambleıasy qurylǵan.

2010 jyly ýnıversıtetke ınnova­sııaǵa baǵyttalǵan joǵary oqý oryn mártebesi berildi. Osy jyldan bas­tap elimizdegi ýnıversıtetter ishinde alǵashqy bolyp, jobalyq basqarýdyń halyqaralyq standarttary negizinde ǵylymı ortalyqtar men joǵary oqý oryndarynyń 13 halyqaralyq sarapshysymen birlesip, Ulttyq zertteý ýnı­versıtetine transformasııalaný úrdisin bastady.

Transformasııa nátıjesinde halyq­aralyq standarttarǵa sáıkes 96 bilim berý baǵdarlamasy boıynsha 217 jańa bilim berý traektorııalary ázirlendi. Eýropa, Azııa jáne AQSh-tyń jetekshi seriktes oqý oryndarymen qos dıplom berý boıynsha 12 baǵdarlama engizildi.

Ýnıversıtet ulttyq joǵary oqý orny retinde Qazaqstannyń 20 ýnıversıtetimen qos dıplom baǵdarlamasy boıynsha agrarlyq beıindegi mamandardy birlesip oqytady, sondaı-aq elimizdiń óńirleri úshin magıstranttar men doktoranttardy maqsatty túrde daıyndaıdy. Barlyq bilim berý baǵdarlamalary halyqaralyq akkredıtteýden ótken. QazUAÝ zertteý ýnıversıtetine transformasııalaný nátıjeleri Úkimette, Aýyl sharýashylyǵy, Bilim jáne ǵylym mınıstrlikterinde birneshe ret baıandaldy.

2015 jyly JOO-nyń transforma­sııasy nátıjesi men táýelsiz sarapshy­lardyń usynysy negizinde Úkimet Qaý­ly­symen Qazaq ulttyq agrarlyq ýnı­versıteti, Jáńgir han atyndaǵy Ba­tys Qazaqstan agrarlyq-tehnıkalyq ýnıversıteti, S.Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq ýnıversıteti Bilim jáne ǵylym mınıstrliginen Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń qara­maǵyna berildi. Atalǵan joǵary oqý oryndarynyń jáne Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń Ǵylymı-zertteý ınstı­týttarynyń tıim­di qyzmet atqarýy úshin «Ulttyq agrar­lyq ǵylymı-bilim berý ortalyǵy» kom­mersııalyq emes aksıonerlik qoǵamy quryldy. Onyń quramyna úsh oqý ornynan basqa 23 ǴZI, 14 tájirıbelik stansa, bilimdi taratý jáne kommersııalandyrý ortalyqtary endi.

2016 jyly Úkimet Qaýlysymen Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıteti sharýashylyq júrgizý quqyǵyndaǵy res­pýblıkalyq memlekettik kásip­orynnan kommersııalyq emes aksıonerlik qoǵam bolyp qaıta quryldy. Bul ýnıversıtetke akademııalyq erkindik alýǵa, avtonomııaǵa kóshýge jáne memlekettik-jeke menshik áriptestik tetikterin paıdalana otyryp, ózin-ózi qarjylandyrý qaǵıdalaryn iske asyrýǵa múmkindik berdi.

– Aldymyzdaǵy jańa oqý jylynda respýblıkamyzdyń joǵary oqý oryndary kommersııalyq emes aksıonerlik qoǵam (KeAQ) mártebesine ótedi. О́zińiz basqaryp otyrǵan Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıteti bul mártebege 2015 jyly ıe bolyp, túr­li baǵyttarda júıeli jumystardy bastap ta ketti. Osy oraıda, óz tájirı­be­lerińizben bólisip, atalǵan qury­lymdyq ózgerister jóninde keńirek aıtyp berseńiz.

– Jarǵylyq kapıtalynda 100% memlekettiń qatysýy bar kommersııalyq emes aksıonerlik qoǵamy mártebesin alý erejeleri elimizdiń «Kommersııalyq emes uıymdar týraly», «Aksıonerlik qoǵamdar týraly» zańdarynda belgilen­gen. Bul jerde memleket jalǵyz aksıoner bolyp tabylady.

KeAQ qurǵanda ýnıversıtette dırektorlar keńesi, basqarma, korporatıvtik hatshy sııaqty basqarý organdary jasaq­talyp, jańa Jarǵy men joǵary oqý ornynyń damý jospary jáne basqarýdyń uıymdastyrýshylyq qurylymy bekiti­ledi. Dırektorlar keńesi ýnıversıtet strategııasyn, damý josparyn, qarjylyq esebin jáne basqa da mańyzdy qujattardy bekitedi jáne barlyq qurylymdyq bólimsheler oǵan esep beredi. Aksıonerlik qoǵam óz qyzmetin tıimdi júrgizý maqsatynda qarjy tartyp, óz aksııalaryn shyǵarady. Eń basty másele – KeAQ qyzmetinen túsken taza kiris aksıonerler arasynda bólinbeıdi, tek ýnıversıtettiń damýy úshin paıdalanylady. Taǵy bir artyqshylyq: KeAQ kez kelgen qarjylandyrý kózderinen ınvestısııa tartyp, sonymen qatar basqa da bilim berý uıymdary sııaqty memlekettik tapsyryspen oqıtyndarǵa arnalǵan stıpendııaǵa, akademııalyq utqyrlyqqa, sheteldik ǵalymdar men top-menedjerlerdi shaqyrýǵa memle­kettik bıýdjetten qarjy ala alady. Ýnıversıtet bekitilgen Jarǵysyna saı kásipkerlik qyzmetpen aınalysa alady.

Osy oraıda Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıteti elimizdegi barlyq joǵary oqý oryndarymen áriptestik baıla­nys ornatyp, transformasııalaý men kom­mersııalyq emes aksıonerlik qo­ǵam­ǵa ótý barysynda jınaqtalǵan tá­jirıbelerimen bólisýge daıyn ekenin aıtqym keledi.

– Ýnıversıtetke kommersııalyq emes aksıonerlik qoǵam mártebesi be­ril­gennen keıin ǵylym-bilim be­rý ınfra­qurylymynda qandaı ózge­rister boldy?

– 2015 jyly ýnıversıtet­te Agro­teh­nologııalyq hab – Agroóner­kásip­tik keshenindegi ınnovasııalyq tehno­logııalardyń Halyqaralyq zertteý ıns­tıtýty ashyldy. Onyń maqsaty otandyq agrarlyq sektorǵa jańa bilim men tehnologııalardy izdestirý, tartý jáne transfertteý bolyp tabylady. Agrohabtyń qyzmeti álemniń je­tek­shi joǵary oqý oryndarymen já­ne ǵylymı ortalyqtarymen tyǵyz ynty­maqtastyqty damytýǵa yqpal etedi. Agrohab quramyna 6 ǵylymı-zertteý ıns­tıtýty, 6 halyqaralyq ınnovasııalyq ortalyq jáne 31 zertteý zerthanasy kiredi. Olar: Qazaqstan-Japon ınno­vasııalyq ortalyǵy, Qazaqstan-Koreı ınnovasııalyq ortalyǵy, Turaqty damý ortalyǵy, «Taǵam ónimderiniń tehno­logııasy men sapasy» ortalyǵy, Qazaqstan-Belarýs agroınjenerlik ınnovasııalyq ortalyǵy, Innovasııalyq jylyjaı, Agrotehnopark (bıznes-ınkýbator, startap – jobalar jáne t.b.). Osyndaı damyǵan ınfraqurylym sońǵy tórt jylda ýnıversıtet ǵalym­daryna AShM, BjǴM, BUU Damý baǵ­dar­lamasy boıynsha 2 mlrd teńgege jýyq somaǵa 300 ǵylymı jobany oryn­daýǵa, seriktestermen birlesip 3 mlrd teńgeden astam somaǵa 50 ǵylymı jobany kommersııalandyrýǵa múmkindik berdi. Ǵylymı-zertteý jumystarynyń nátıjelerin óndiriske engizý 48%-dy qurady. Ýnıversıtet 116 mln teńge kóleminde BǴM kommersııalandyrý keńsesin qarjylandyrý baıqaýynyń jeńimpazy atandy.

IIDMB aıasynda 1,1 mlrd teńgege 4 ınnovasııalyq ǵylymı-bilim berý zerthanasy quryldy. 2019 jyly 1,9 mlrd teńge somaǵa ósimdikterdiń mıkro­klonaldyq kóbeıý zerthanalary, sút boıynsha referenttik zerthana qurylady, sonymen qatar Digital ortalyǵy men Qazaqstan-Belarýs agro­ınjenerlik ınnovasııalyq ortalyǵy tolyq jabdyqtalady. Zerthanalar men ortalyqtar elimizdiń AО́K ózekti máselelerin sheshýge baǵyttalady. My­saly, qazirgi ýaqytta Qazaqstanda mal basynyń 50-den 69%-ǵa deıingi úlesi úı sharýashylyqtarynda shoǵyrlanǵan. Jyl saıyn Qazaqstanǵa basqa elderden 600 myń tonnadan astam sút jáne sút ónim­deri, onyń ishinde halyq tutynatyn qoıýlandyrylǵan tátti súttiń 80%-y eksporttalady. Jańadan ashylatyn sút ónimderi sapasynyń referenttik zerthanasy sút jáne sút ónimderi sapa­synyń ondaǵan kórsetkishterin jyldam anyqtaýǵa múmkindik beredi. Bul baǵytta Vagenıngen (Nıderlandy) ýnı­versıtetimen birlesken jumystar atqarylýda.

Digital ortalyǵyn damytý aýyl sharýashylyǵynyń qazirgi jaǵdaıy týraly barlyq derekterdi shoǵyrlandyrýǵa, GIS tehnologııalarynyń kómegimen kóptegen kólemdi derekterdi taldaýdyń jumystaryn jeńildetýge jáne jaqsar­týǵa múmkindik beredi.

Aýdany 845 ga quraıtyn «Agro­ýnı­versıtet» oqý-tájirıbe sharýashylyǵy negizinde Agrotehnoparkti damytý bo­ıynsha jumystar jalǵasýda.

Azııa damý bankiniń qoldaýymen sý sharýashylyǵy salasynda mamandar daıarlaý ortalyǵy bolyp tabylatyn Sý haby quryldy. AQSh Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń aýyl sharýashylyǵyn zertteý qyzmetimen jáne Mıchıgan shtatynyń ýnıversıtetimen Jer jáne Klımattyq habtar ashý bo­ıynsha jumystar júrgizilýde. Olardyń maqsaty – Qazaqstan men Ortalyq Azııa elderi úshin jer jáne sý resýrstaryn tıimdi basqarý jónindegi máselelerdi sheshý. Júrgizilgen júıeli jumys ýnı­versıtettiń 9 halyqaralyq jáne Ulttyq reıtıngte bedeldi oryn alýyna jáne 2023 jylǵa qaraı QS-300 reıtıngisinde álemdik deńgeıdegi ýnıversıtet bolýyna múmkindik beredi.

– Ýnıversıtetti basqarýdaǵy tıim­di menedjment modeliniń negizgi maqsaty nege baǵyttalǵan?

– Joǵary oqý ornyn ǵylymı-zert­teý ýnıversıteti retinde damy­týda jiberilgen qatelikter men qıyn­dyqtardy taldaý, baǵalaý barysynda tabys faktorlary – ǵylymı talanttardy shoǵyrlandyrý, resýrstarmen qamtamasyz etý jáne tıimdi menedj­ment júrgizý kerektigin túsindik.Ýnı­versıtette korporatıvtik bas­qa­rýdy damytý – adamdar-úrdister-tehnologııalar sııaqty tıimdi jáne ıkemdi model qu­rýǵa baǵyttalǵan.

Birinshi aspekt – adamdar. Byltyrdan beri ýnıversıtette adam resýrstaryn damytý basqarmasy (HR) jumys jasaıdy. Qyzmetkerlerdiń quzirettilik krıterııleri men qyzmetiniń nátıje­sin baǵalaý tásilderi qaıta qaraldy. Ǵylymı jobalardy oryndaýshy, agro­qurylymdarda konsaltıngtik qyzmet kórsetýshi qyzmetteri engizildi. Sheteldik ǵalymdar, ǴZI jáne óndiris ókilderi ýnıversıtettiń oqytýshy-professorlar quramy shtatynyń 20%-yn quraıdy. Kafedra meńgerýshileriniń 57%-y – jas PhD doktorlar.

Sıfrly transformasııalaý sheńbe­rinde ýnıversıtet eki negizgi baǵytyn anyqtady. Birinshi – basqarýdyń biryńǵaı ekojúıesin qalyptastyrý. Osyndaǵy basty maqsat – memlekettik jáne jergilikti atqarýshy basqarý organdarymen, joǵary oqý oryndarymen, kolledjdermen ashyq jáne úzdiksiz ózara qarym-qatynas ornatý. Táýekelge beıimdelgen avtomattandyrylǵan bas­qarý júıesin qurý. Ýnıversıtettiń ishki bıznes-úrdisin úzdiksiz jetildirý máde­nıetin damytý.

Ekinshi – zamanaýı oqý úrdisin qu­rý: jańa ınteraktıvti ádister men qu­raldardy paıdalaný, memlekettik kásip­oryndarmen ǵana emes, jeke bıznesterdi tartý arqyly teorııadan tájirıbege kóshýdi qamtamasyz etý.

Sonymen qatar logıka, tehnıka jáne zamanaýı aqparattyq tehnologııalar quraldaryn shoǵyrlandyrý arqyly bilim baǵdarlamalaryn tolyqtyrý. Oqý or­nynyń jaqyn aradaǵy iske asyratyn sheshimderi – bıznes-úrdisterdi avtomattandyrý jáne menedjmenttiń tıimdi jańa deńgeıine kóterilý.

Búginde ýnıversıtet álemniń jetekshi joǵary oqý oryndarymen jáne ǵylymı ortalyqtarymen birlesip, jańa bilim men tehnologııalardy, ozyq tájirıbelerdi shoǵyrlandyrýda. Ýnıversıtet óziniń ınnovasııalyq damýynda agrarlyq jáne orman resýrstary baǵytynda mamandar daıyndaıtyn álemdegi joǵary oqý oryndarynyń ishinde QS reıtınginde birinshi orynda turǵan Vagenıngen ýnıversıtetiniń (Nıderlandy) ozyq tájirıbesine súıenedi.

Qazirgi ýaqytta QazUAÝ Vagenıngen ýnıversıtetimen «О́simdikter týraly ǵylym» jáne «Azyq-túlik tehnologııasy» oqý baǵdarlamalary boıynsha bakalavr stýdentterin daıyndaýda ortaq kelisimge keldi. Bul kelisim boıynsha ýnıversıtetimizde ár baǵdarlamaǵa 50 stýdentten qabyldap, óz elimizden syrtqa shyqpaı-aq sapaly bilim berý josparlanýda. Osy baǵytta birlesip jasaǵan jumystar jyl saıyn 100 stýdentti halyqaralyq standartqa jáne eńbek naryǵyndaǵy suranysqa saı bilikti maman etip daıyndaýǵa múmkindik beredi. Osyndaı jumystar Ogaıo shtaty (AQSh) ýnıversıtetimen de júrgiziledi.

Búgingi kúni oqý oryndarynda barlyq «pýl» jobalar stýdentterge baǵyttalǵan. Ýnıversıtet olardyń bilim sapasyn joǵarylatýdaǵy usynys-pikirlerin tolyq eskeredi jáne bos ýaqyttaryn tıimdi paıdalanýyn uıymdastyryp, shyǵarmashylyqtaryn damytý úshin barynsha jaǵdaı jasaıdy.

Ýnıversıtet búginde Qazaqstannyń ozyq JOO-laryn biriktiretin Akade­mııa­lyq adaldyq Lıgasy quramynyń múshesi. Memlekettik qyzmet isteri jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qı­myl agenttigimen tyǵyz jumys júr­gizý nátıjesinde oqý ornymyzda jem­qorlyqqa qarsy tehnologııalar men sybaılas jemqorlyqqa qarsy mádenıetti qalyptastyrý alańy ashylýda. Sondyqtan ýnıversıtet tıimdi menedjment qoldaný arqyly qysqa merzim ishinde óziniń barlyq resýrs­taryn shoǵyrlandyra otyryp, bilim, ǵylym jáne ınnovasııalyq qyzmet kórsetýde, agrarlyq sektordy jedel damytýda elimizdiń osy salanyń básekege qabilettiliginiń artýynyń ózegi bolyp tabylady.