Tuńǵysh Prezıdent esimimen atalady
Cheshen Respýblıkasynyń ortalyǵy Groznyı qalasyndaǵy kóshege 2007 jyly Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasynyń esimi berildi. Bul shet memlekettegi Nursultan Nazarbaevtyń atymen atalǵan alǵashqy kóshe. Sondaı aq 2010 jyly Iordanııa astanasy Amman qalasynyń ortalyq dańǵyldarynyń biri N.Nazarbaevtyń atymen ataldy. Al osy jyldyń 24 maýsymynda Túrkııa astanasy Ankarada Elbasy Nursultan Nazarbaevqa «Túrki halyqtaryna sińirgen eńbegi úshin» eskertkishi ornatyldy. Túrkııa elinde shetel prezıdentine turǵyzylǵan tuńǵysh eskertkishti tanymal músinshi Gıýrsel Chataltepe jasaǵan. Ankaradaǵy «Genchlık park» ortalyq jastar saıabaǵyna ornatylǵan bul eskertkishtiń jalpy bıiktigi 5 metrden asady. Al jeke músinniń bıiktigi 2 metr 60 santımetr. Ol taza qoladan jasalǵan, tuǵyry mármár.
Búgingi tańda Túrkııa Respýblıkasynyń tórt dańǵylyna Elbasynyń esimi berilgen. 2011 jyly álemniń túkpir-túkpirinen týrıster kóp keletin Kapadokııa aımaǵyndaǵy Nevshehır qalasynda elimizdiń táýelsizdik alǵanyna 20 jyl tolýyna oraı Nursultan Nazarbaev atyndaǵy tuńǵysh dańǵyl saltanatty túrde ashyldy. Al Kyrshehır qalasyndaǵy N.Nazarbaev atyndaǵy dańǵyldyń ashylý rásimi 2012 jyldyń qazan aıynda ótti. Sondaı-aq 2013 jyly Gebze qalasyndaǵy dańǵylǵa jáne 2015 jyly Adana qalasyndaǵy ortalyq kóshelerdiń birine Elbasy esimi berildi. Adana qalasyndaǵy dańǵyldyń ashylýyna qatysqan qala gýbernatory Mustafa Býıýk «Qazaqstan kóshbasshysy – halyqaralyq aýqymdaǵy áıgili tulǵa. Onyń eliniń jarqyn bolashaǵy úshin qolǵa alǵan strategııasyn Túrkııanyń negizin qalaǵan Mustafa Kemal Atatúriktiń ustanymymen salystyrýǵa bolady. Nursultan Nazarbaevtyń basshylyǵymen Qazaqstan álemniń kóptegen eli úshin damýdyń, beıbitshilik pen turaqtylyqtyń sımvolyna aınaldy», dep atap ótti.
Tatarstan tartýy
Osydan tórt jyl buryn, ıaǵnı 2015 jyldyń 3 shildesinde Tatarstan astanasy Qazan qalasyndaǵy ortalyq kóshelerdiń birine Nursultan Nazarbaev esimi laıyqty dep tanyldy. Naqtylaı aıtqanda, Elbasynyń 75 jasqa tolýyna oraı Tatarstandaǵy qazaq ulttyq-mádenı avtonomııasynyń bastamasymen Qazan qalasyndaǵy «Esperanto» kóshesiniń ataýy Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń esimine aýystyryldy. Elbasy esiminiń dál osy kóshege berilýiniń ózindik sebebi bar. Bul kóshede Tatarstannyń respýblıkalyq halyqtar dostyǵy úıi ornalasqan.
Nursultan Nazarbaev atyndaǵy kósheniń resmı ashylý saltanatyna qatysqan Tatarstannyń burynǵy prezıdenti Mıntımer Shaımıev «Shyn máninde, bizderdiń, baýyrlas eki halyqtyń tarıhı baılanystarynyń arqasynda ár ýaqytta da, tipti tarıhshylar tarıhty jadylaryna jiti túsirip, tyńǵylyqty qarap shyqsa da, eki el arasynda eshqandaı kóńilge kirbiń túsirer jaıt bolǵan emes. Keńes Odaǵy kúıregennen keıin tatar halqyna eń birinshi bolyp dostyq qolyn usynǵan Nursultan Ábishuly bolǵanyn atap ótken oryndy. 1996 jyly TMD elderi arasyndaǵy eń birinshi bolyp Qazaqstan men Tatarstan arasynda saýda ekonomıkalyq jáne saıası kelisimge qol qoıylǵan edi», deı kelip, Qazaqstan men Tatarstan arasyndaǵy dostyq jibi úzilmeı, nyǵaıa berýine tilektes ekenin jetkizgen.
Kanadada – Vıktorııa, Izraılde – Donald Tramp
Qalalar men memleketterge iri tulǵalardyń, saıası qaıratkerlerdiń, kóshbasshylardyń esimin berý úrdisiniń tarıhy tym tereńde jatyr... Búgingi zamanda da osynaý dástúr óz sabaqtastyǵyn tabýda. Desek te, qazirgi tańda bul sabaqtastyq kóp jaǵdaıda negizinen halyqtyń óz kóshbasshysyna degen qurmeti sheńberinde jalǵasyp otyrǵandaı.
Kórnekti tulǵalardyń esiminiń tek qalalarǵa ǵana emes, memleketterge de berilgendigin rastaıtyn mysaldarǵa az-kem toqtalsaq, Bolıvııanyń ataqty qolbasshysy Sımon Bolıvardyń, al Fılıppın Ispanııa koroli II Fılıpptiń esimderimen atalatyny eske túsedi.
Álemniń saıası, ekonomıkalyq, mádenı ortalyqtary sanalatyn birneshe astana prezıdentter esimin ıelengen. Oǵan mysal – Vashıngton. 1791 jyly AQSh astanasyna memlekettiń birinshi prezıdenti Djordj Vashıngtonnyń esimi berildi. Shahar buǵan deıin Djordjtaýn, Aleksandrııý dep atalatyn eki qaladan turǵan. Jalpy, AQSh-taǵy 50 shtattyń 11-i iri tulǵalardyń esimimen atalady. AQSh-ty basqarǵan prezıdentterdiń atyn alǵan qalalar da az emes. Olardyń qatarynda Nebraska shtatyndaǵy Lınkoln, Mınnesotadaǵy Rýzvelt, Mıssýrıdegi Djefferson qalalary bar.
Osy oraıda Sankt-Peterbýrg qalasynyń ataýyna qatysty derekter nazar aýdararlyq. Petr I negizin salǵan shaharǵa patshanyń esimi beriledi, biraq KSRO qurylǵannan keıin qala Lenınniń qurmetine Lenıngrad dep ataldy. Alaıda 70 jyldan keıin qalaǵa tarıhı aty qaıtaryldy.
Kanadadaǵy Vıktorııa, Kongodaǵy Leopoldvıll (qazirgi Kınshasa) qalalary basqa eldiń basshysyna qurmet kórsetý maqsatynda ataýy ózgertilgen qalalar. Kúni keshe Izraıl úkimeti Golan jotasynda AQSh prezıdenti Donald Tramptyń qurmetine Ramat-Tramp aýyly salynatynyn málimdegen-di. Rýmynııada Tomırıs hanshaıymnyń qurmetine qoıylǵan Toma qalasy bar.
Aıta keteıik, KSRO kezinde qalalarǵa, oblystar men aýdandarǵa Kommýnıstik partııa belsendileri, revolıýsıonerler, qolbasshylar men saıasatkerlerdiń atyn berý dástúri boldy. Osylaısha KSRO-da kóptegen qalalarǵa Kırov, Kalınıngrad, Ýlıanovsk jáne t.b. osy ispettes ataýlar berildi. Keńes bıligi qulaǵannan keıin Eýrazııa keńistigindegi birshama qalalarǵa tarıhı ataýlary qaıtaryldy.
Eli súıgen, elin súıgen azamattardyń atyn tarıhta qaldyrýdyń mundaı joly munymen shektele qoımaǵan. Prezıdentterdiń qurmetine qala, kóshe, dańǵyldan bólek túrli ǵımarattar, tipti tehnıkalar da atalyp jatyr. Bul, ásirese AQSh-ta jaqsy dástúrge aınalǵan. Mysaly, CV-42 áýe kemesi Franklın Rýzvelttiń, CVN-79 ushaǵy Kennedıdiń atynda. Halyqaralyq áýejaılarǵa prezıdent atynyń berilýi kóp elde burynnan kele jatqan tájirıbe.
Aqmaral AǴZAMQYZY,
Svetlana ǴALYMJANQYZY,
«Egemen Qazaqstan»