Aýyl sharýasy qaıtse alǵa basady?

Aýyl sharýasy qaıtse alǵa basady?

Senbi, 5 qańtar 2013 7:41

Aýyl sharýashylyǵy salasy, aýyl ómiri, sharýa qojalyqtarynyń  alar orny men keleshegi týraly, sondaı-aq búgingi azyq-túlik problemalaryn sheshý joldaryn izdestirý barysyn ózimizdiń tabıǵatymyzǵa, jer-sýymyzǵa, ata kásibimiz ben salt-sana bolmysymyzǵa baılanysty qalaı reformalaý kerektigi jaıynda jáne  basqa da keıbir oılarymdy «Egemen Qazaqstan» gazeti arqyly qalyń oqyrmanmen bólissem degen nıetpen osy  hatymdy redaksııaǵa joldap otyrmyn.

 

Senbi, 5 qańtar 2013 7:41

Aýyl sharýashylyǵy salasy, aýyl ómiri, sharýa qojalyqtarynyń  alar orny men keleshegi týraly, sondaı-aq búgingi azyq-túlik problemalaryn sheshý joldaryn izdestirý barysyn ózimizdiń tabıǵatymyzǵa, jer-sýymyzǵa, ata kásibimiz ben salt-sana bolmysymyzǵa baılanysty qalaı reformalaý kerektigi jaıynda jáne  basqa da keıbir oılarymdy «Egemen Qazaqstan» gazeti arqyly qalyń oqyrmanmen bólissem degen nıetpen osy  hatymdy redaksııaǵa joldap otyrmyn.

«Egemen Qazaqstannyń» 2012 jyl­ǵy 10 qazandaǵy nómirinde Qostanaı oblysy Jangeldın aýdany Qamysty aýylynan joldaǵan eńbek ardageri K.Kárbozovtyń «Ne isteý kerek?» degen maqala-hatyn oqı otyryp, osy ne isteý kerek degen suraqty taǵy da qaıta­laýdy jón kórip otyrmyn. K.Kárbozov óz maqalasynda qazirgi jastardyń ju­mys istemeı, jatyp isher jalqaýlyqqa ábden boı aldyrǵany týraly, oılanyp ta, áke retinde kúıinip te jazady. «Qazirgi tepse temir úzetin deni saý jas­tar jumystan qashyp, úıde otyryp, óz balasynyń nesibesin jep otyr. Bulardy jatyp isher jalqaýlar demes­ke amalyń bar ma», depti ol. Maqalada munan basqa da aýyldaǵy biraz máse­lelerdi qamtyǵan.

Elbasymyzdyń byltyrǵy «Jal­py­ǵa Ortaq Eńbek Qoǵamyna qaraı 20 qa­dam» degen maqalasy sanaly adamǵa, jalpy qazaq jurtyna oı salǵany haq. Árıne, eńbek adamnyń bul dúnıede atqarǵan ómiriniń ólshemi dese bolǵan­daı. Al sol eńbekti ólsheıtin, baǵalaı­tyn, saralaıtyn, saralap ádilin shyǵa­ratyn ádiletti qoǵam bolýy kerek. Islam dininde «eńbek bar jerde – ıman bar, ıman bar jerde – barlyq jaqsy­lyq, jumaq bar» deıdi. Biraq ókinishke oraı, osy ósıetter búgingi urpaqtyń boıynda kemshin. Áıtpese, jalqaýlyq, aramta­maq­tyq, maskúnemdik, nasha­qor­lyq, birin-biri aldaý, óziniń el-jurtyn tonap, shetel asý sııaqty ımansyzdyq qaıdan shyǵyp jatyr?

K.Kárbozov myrza da aınalyp kelgende osyndaı kertartpa minez­der­diń qazaq boıyn jaýlap bara jat­qanyn aıtyp otyr. Qazir burynǵy qazaq joq. Búgingi qazaq óz malyn ózi baǵýdy qoıdy. Onyń beınetine shydamaıdy, ony ar sanaıdy. Kóbisi azyn-aýlaq maldaryn elden qashqan-pys­qan syrt adam­daryna baqtyryp álek.

Munan buryn da men ózimizdiń jergilikti gazetimiz «Saryarqaǵa» bú­gingi aýyl jaǵdaıy alańdatady, oǵan qosa sý jetpeı jatqan jerlerde Kenenbaı toǵany sol jerdiń turǵyndaryna qaıtarylýy kerek degen maqalalar jarııalaǵan edim. Biraq oǵan tıisti organdardan eshqandaı jaýap bolǵan joq. Al túptep kelgende, K.Kárbozovtyń aıtyp otyrǵandary da, meniń jazyp jat­qan­darym da bizdiń jeke basymyzdyń sharýasy emes, bul – búkil qazaq qoǵa­my­nyń máselesi. Bizdiń janaıqaı­ymyz­dyń bar maqsaty – keshegi Keńes ókimeti ke­zinde búkil Odaqty aýylsharýashy­lyq ónimderimen qamtamasyz etken alyp agrarly el Qazaqstannyń buryn­ǵy jaǵ­daıyn qalpyna keltirýge kish­ken­taı da bolsa aqyl-keńes, úles qosý. Bul rette biz aýyl sharýashy­lyǵy­myz­dy myna kórshi Qytaı memleketi sııaqty óz jer-sý, tabıǵatymyzǵa, adamı qalyp­tasqan bolmysymyzǵa, ádet-ǵurpymyz­ǵa laıyqty reformalaýǵa tıispiz. So­ǵan baılanysty bárimiz birigip, aqyl-oı qosyp, is-tájirıbe almasyp, ǵyly­mı jumystardy paıdalanyp jumys atqarýymyz qajet.

«Egemen Qazaqstan» gazetiniń til­shisi Názıra Járimbetova qarynda­sy­myz ta­ǵy da sol Qostanaı oblysy Klıýchevoı aýylynan jazǵan «Keremet» (2012 jyl, 24 qazan) degen maqalas­yn­da keshegi jú­rip ótken joldan aıny­maǵan, adas­paǵan órkendi sharýa qoja­lyǵy jaıynda jazypty. Maqala ke­ıip­­keri Qusmu­ryn je­rindegi Qozybaı Oma­rov­tar­dyń otbasy sol jerdegi qazaq­tyń aqbas sıy­rynyń tuqy­­myn shyǵara­tyn asyl tuqymdy mal zaýytyn taratpaı, us­tap qalǵan. Al Omarov­tar­dyń qazirgi kúni sol jerdiń turǵyn­daryna, hal­qy­na kórsetip jatqan qyzmetteri rasynda keremet dese – keremet. Nege bas­qa sharýalar osylardan úlgi al­mas­qa? Nege sol je­tistikterimizdi mo­ıyn­damasqa?! Nege shetel, muhıt as­yp, eldiń bıýdjet qa­rajatyn shyǵyn­dap ushaqpen asyl tuqymdy mal tasyp jatyrmyz?! О́zimizdegini úlger­tý­diń ornyna, ózgege aqsha shashyp júrmiz.

Osy Qusmuryn jerindegi asyl tuqymdy mal zaýyty sııaqty kásip­oryn­dar buryn bizdiń oblysta da kóp bolǵan edi. Keshegi Jezqazǵan oblysynda «Batyq» qazaqtyń aqbas asyl tuqy­my, Qaraǵandy oblysynda «Qyrdyń qyzyl sıyry», Q.Myńbaev atyndaǵy sútti «Prostorenskıı» asyl tuqymy, etti, sútti múıizsiz toqal saryala sıyr­lardyń tuqymdary da keremet edi ǵoı. Sol ýaqyttarda eshkim jana­shy­mastyq tanytyp, asyl tuqymdy atalyq buqa­lar­dy soıyp, etterin bazarǵa shyǵardy. Bul oblysta sıyrmen qosa qoı sharýa­shylyǵy, «Jeńis», «Sarysý» asyl tuqym­dy qoı zaýyttary jumys istep edi. Olar búginde joq. Bulardyń bári shetelden ákelgenderdeı emes, óziniń jerine, aýa raıyna, mańaıyndaǵy adam­darǵa, ustaý ádis-tásilderi men jem-sýyna úırengen maldar. Qazirgi shetelge jumsalyp jatqan aqshalardy osy óz ishimizdegi zaýyttardy qalpyna keltirý­ge jumsaǵanda, endigi óz ónimderin bere bastaıtyn edi. Bular da óz kezinde talaı synaqtan ótken, jetilgen, ónimde­rin josparly túrde bergen maldar bolatyn.

Bizdiń aýdanymyz keshegi Jezqazǵan oblysynyń kólemindegi eki Jezdi jáne Ulytaý aýdandarynan birigip, búginde Ulytaý aýdany bolyp otyr. Bul aýdan shól, shóleıt aımaqtarǵa jatady. Bu­ryn bul eki aýdan kóleminde 15 keńshar jáne olarǵa kómekshi qosalqy jıyr­ma shaqty memlekettik mekeme bolǵan. Keshegi úlken agrarly eki aýdannan quralǵan qazirgi Ulytaý aýdanyn búgin­de agrarly aýdan dep ataý­dyń ózi qıyn. Qazir ońaı ádispen týrızmdi damytý kerek degendi taýyp aldyq. Bizdiń qysy­myz qatty, jazymyz qysqa. Basqa elderdegideı, basqa jer­ler­degideı shal­qyp jatqan kólimiz, jyl boıy sar­qyrap aǵyp jatqan ózen-sýymyz, jaı­qa­lyp turǵan shyrsha, qaraǵaıy­myz, kól betinde júzgen aqqý-qazymyz joq. Áıteýir árbir tasymyzda tarıh bar deý­men maqtanamyz. Syrttan kisi kelse bar kórsetkenimiz – Alasha han, Joshy han mazarlary. Al aıta bersek, bular­dyń ózi mońǵoldar, Shyń­ǵys hannyń tuqymdary. Bizge azattyq alyp bergen, búgingideı egemendikke qol jetkizgen óz tulǵalarymyz bolsa bir sári. Bul mazarlardy ustap turý úshin de qanshama qarajat jumsalyp jatyr. Al keshegi soǵys jyldarynda jaýǵa qalqan bolǵan marganes rýdasyn óndirip, tank, soǵys tehnıkalaryn shyǵarýǵa shıkizat taýyp bergen Jezdi qalashyǵy búgin­deri bos tur. Mine, osy jerge myna mańaıda shashylyp jatqan sharýa qojalyqtarynyń jún-terisin óńdeıtin sehtar salýyn suraǵanda oǵan qulaq asqan ákim bolǵan joq. Qazir osy aýdan kóleminde bytyrap jatqan 856 sharýa qojalyǵy bar. Al olarda óndiris kesheni, ne úlken aýylsharýashylyq salasynyń sút óndirý, saýyn kesheni, et óńdeý sehtary, kókónis jylyjaılary, eń quryǵanda, malǵa jemazyq daıyndaý sehtary joqtyń qasy.

Bul aýdanda jazda sý, qysta shóp tapshy. Jyldan-jylǵa sý kózderi de azaıyp, shabyndyq jerlerdiń órisi tarylyp keledi. О́tken qarasha aıynda bir baılam shóp 500-600 teńgege kóte­rilip ketti. Jezdidegi bazarda azyq-túliktiń baǵalary ettiń kelisi – 1500 teńge, 1 lıtr sút – 200-250, kartop – 80, bir bólke nan 65 teńge. Al 1 tonna kómir – 9 myń teńge, bul ótken jyly 7 myń edi. Mine, osylaısha jyldan-jyl­ǵa qymbattaýda. Malǵa beretin jem, kebektiń 20 kelisi 750 teńge. Mal azyǵy qymbattaǵan saıyn qazir qala, aýyl turǵyndary, keıbir sharýa qoja­lyq­tary mal basyn azaıtyp, qysqartýda.

Qazir aýyldarǵa degen kózqaras bu­rynǵydaı emes, qamqorlyq bar. Qan­shama qarajat bólinip jatyr. Biraq osy azyq-túlik baǵasy nege tómendemeıdi, nege turaqtanbaıdy? Nege ónim kóbeı­meıdi? Mine, osy suraqqa kelgende bárimiz de aınalyp ótip, túlki bulańǵa salynamyz. Qazir, qudaıǵa shúkir, basqa salalar elimizde ósip, órkendep jatyr. Biraz jetistikterge qol jetkizdik. Biraq dál osy aýyl sharýashylyǵy salasynda soltústik oblystardan basqa jerlerde alǵa jyljý joq. Keıbir aýdandarda dala bos qaldy. Aýyl áli kóship jatyr. Nege bulaı? Osy máselelerdi sheshýdiń jolyn kim izdep, toqtaý salady?

Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda abdyrap qalǵan aýyldar kim-kórin­genniń qolynda ketip, tý-talapaı boldy. Buzdyq, qırattyq, tarattyq. Osy­nyń bárin kózben kórip, bastan ótkizdik. О́mir degen spıral sııaqty damıdy deıdi eken kónekózder. Endeshe, ótkenge kóz júgirtip, keshe ne istedik, endi ne isteýimiz kerek, ıaǵnı keshegiden ne alamyz, oǵan búgingiden ne qosamyz degen aqyl-toqtamǵa kelý kerek. Bul taqy­rypta respýblıka kóle­minde úlken ǵylymı-tájirıbelik konferensııa ót­kizip, bul iske úlken taldaý jasalý kerek dep oılaımyn. Aýyl sharýa­shy­ly­ǵy salasyna búgingi ǵylym men bilim­niń jetistikterin paıdalanyp, burynǵy óz tájirıbemizge súıene otyryp, máse­leni sheshýdiń durys jolyn búkil el bolyp, jurt bolyp qarasty­rýǵa tıispiz. Búginderi ár jerden aıtylyp jatqan osy salanyń jańalyq­taryn, patrıot­tardyń oılaryn ǵyly­mı is-tájirıbelik saraptamalardan ót­kiz­ip, olarmen sanasý qajet. Qazir elimizde jumys istep jatqan ken, qazba salasyndaǵy munaı, gaz alpaýyttaryn osy salaǵa qatys­ty­­ryp, memleket tarapynan irilendi­ril­gen úlken aýylsharýa­shylyq keshen­de­rin, osy salanyń ǵylymı oryndaryn, mal zaýyttaryn jetildirip, elimiz­di ag­rar­ly derjavaǵa qaıta aınal­dy­rý­ǵa tıispiz. Oǵan bizde barlyq múmkindik bar.

Qadyr QULAHMET,

eńbek ardageri, Búkilodaqtyq

aýyl sharýashylyǵy kórmesiniń

eki dúrkin jeńimpazy.

Qaraǵandy oblysy,

Ulytaý aýdany.