Ekologııa – el erteńi úshin mańyzdy

Kanadalyq rejısser, ssenarıst Alanıs Obomsavın degen azamat bar. Sol azamattyń «Sońǵy aǵash kesilgen kezde, sońǵy balyq aýlanǵan kezde, sońǵy ózen ýlanǵan kezde ǵana siz – banktegi shottyń baılyq bolmaıtynyn, aqshanyń tamaq bolmaıtynyn túsi­ne­siz, biraq ol kezde bári kesh bolady» degen sózi bar. Rasynda da ózender tar­tylyp, quzarlardaǵy muzdar erip bit­se, dala shóleıtke aınalsa, jan-janýar men adam balasyna azyq bolar ózge tirshilik ıeleri quryp bitse, al­tyn-kúmis pen banktegi esepshottyń da qu­ny qalmaǵan bolar edi. Sondyqtan da bolar, álem elderinde qorshaǵan orta­ny qorǵaý máselesine erekshe kóńil bóle­tin­derdiń qarasy artyp keledi. О́ıt­keni olar máseleniń óte kúrdeli eke­nin túsindi. Elimizde qorshaǵan ortany qorǵaýǵa, jer qoınaýy men tabıǵı resýrstardy tıimdi paıdalanýǵa jaýapty mınıstrliktiń qurylýyn da osynaý úl­ken jaýapkershilikti sezinýdiń úlgisi dep bilemiz.

Árıne «balapandy kúzde sanaıdy», degenmen jańa qurylymnyń aldynda asa kúrdeli birneshe másele turǵan tárizdi. Oǵan Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri Maǵzum Myr­zaǵalıevti qabyldaǵan kezde bergen tapsyrmalary kýá. Qazaqstan Prezıdenti jańa mınıstrlikke qorshaǵan orta men tabıǵı resýrstarǵa qatysty sony sıpat­taǵy mindetter júktedi. 

 Bireýinde – 101, taǵy birinde 25-oryndamyz

Álemde qorshaǵan ortanyń tazalyǵy men lastanýyna qatysty túrli ındekster ja­salady. Biri lastaný deńgeıine qatysty bolsa, kelesi biri tazalyqqa baılanysty. Iel ýnıversıtetiniń ekologııalyq saıasat jáne quqyq ortalyǵynyń eki jylda bir jasaıtyn The Environmental Performance Index reıtınginde Qazaqstan 2018 jyly 101-orynda turaqtapty. Bul reıtıngke álemniń 180 memleketi qatysqan. Bul zertteý 10 kategorııa men 22 kórsetkish negizinde jasalady. Sóıtip álemdegi eń taza hám ekologııalyq saıasatty júıeli júrgizetin elderdiń tizimin jasaıdy. Bul reıtıngtiń kósh basynda Shveısarııa tur. Ondyqty Fınlıandııa túıindeıdi. 

Ekologııalyq taza elderdiń ondyǵyna Azııa, Afrıka, Ońtústik jáne Soltústik Amerıka, Aýstralııa qurlyqtarynan birde-bir memleket kirmegen. Áıgili Japonııanyń ózi 20-orynda tur. Biz sóz basynda aıtqanymyzdaı, 101-oryndamyz. Al antırekordtyq, ıaǵnı qorshaǵan ortanyń lastaný deńgeıine qatysty reıtıngte 25-oryndamyz. Pollution Index for Country dep atalatyn reıtıngke 102 memleket qatysqan. Sońǵy orynda Fınlıandııa tur. Biraq bul ındekste sońǵy oryndarda qalý mártebe sanalady. О́ıtkeni bul degenińiz lastaný kórsetkishi tómen elder degendi bildiredi. 

Jalpy, reıtıngter men túrli ındeks­ter máseleniń mán-jaıyn tolyq ashyp kórsete almaıdy. Degenmen, qorshaǵan ortany qorǵaý isinde olqylyqtarymyz bar. Biz áli kúnge turmystyq qal­dyq­tardy tolyq óńdeýden ótkizýdiń júıe­sin qalyptastyra alǵan joqpyz. Kásip­oryndardyń qorshaǵan ortany qor­ǵaýǵa qatysty kózqarasy túzelmedi. Má­selen, bıylǵy kóktemde Jaıyq óze­ninde balyq qyrylǵan edi. Tergep-tek­serý jumystary kezinde balyqtyń qyrylýyna «Atyraý sý arnasy» kásip­orny kináli ekeni anyqtaldy. Al bir ǵana Pavlodar oblysynda 2019 jyldyń alǵashqy úsh aıynda 344,8 myń tonna zııandy zat aýaǵa shyǵarylypty. Eger ózge óńirlerdi de qosar bolsaq, aýa­ǵa zııandy qaldyqtar shyǵaratyn kásip­oryndar, turmystyq qaldyqtar kólemi mıllıondaǵan tonnaǵa jeter edi. Demek, antırekordtyq reıtıngterdegi derekter aýadan alynbaǵany anyq. 

Ekologııalyq mádenıetimizben maqtana alsaq jaqsy edi... Prezıdent Q.Toqaev Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrin qabyldaǵan kezde halyqtyń ekologııalyq mádenıetin arttyrýdy tapsyrypty. Al ekologııalyq mádenıet máselesinde biz taǵy da maqtana almaımyz. Jyl basynda tabıǵat qorǵaý ınspektory Erlan Nurǵalıevtiń brakonerler qolynan qaza tapqany eldiń esinde. Kóktemde zańsyz balyq aýlaǵandardyń kóp ustalyp jatqanyn da estigenbiz. Shóp shúıgin shyqsyn dep dalany órtep, onyń sońy orman órtine ulasatyn kezderdi de kórip júrmiz. Káýap úshin sekseýil shaýyp, otyn qylatyndar da aramyzda kezdesip qalady. Kúre joldardyń boıynda shashylyp jatatyn plastıkalyq qutylar men alıýmınıı qalbyrlardy poıyzben nemese kólikpen júretinderdiń talaıy kórgen. Oǵan iri zaýyttardyń ózen-kólderge tóge salatyn las sýlary men aýaǵa shyǵaratyn ýly tútinderin qosyńyz. Al aınalany tazalaý isine tek senbilikterde ǵana shyǵatynymyz da jasyryn emes. Sóıte tura, taza jerge baryp demalǵymyz keletini bar. Sózimiz dáleldi bolý úshin birneshe mysal keltireıik. Ja­qynda Soltústik Qazaqstan oblysy Maǵjan Jumabaev aýda­nynyń bir turǵyny 304 qaıyń­dy kesip tastaǵany belgili bol­dy. SQO polıseıleri bes kún ishinde qorshaǵan ortany qor­ǵaý zańnamasyn buzǵandarǵa qatys­ty 117 oqıǵa tirkegen. Al Qosta­naı oblysynyń Tımırıazev aýda­nynyń bir turǵyny ýyldyryq shashatyn kezde 300 kg shortan, alabuǵa men móńke balyǵyn aýlapty.  Qoǵam ózgerip keledi Bárin joqqa shyǵarýdan aýlaqpyz. Qazaq qoǵamy ózgerip keledi. Qysta tabıǵat qorǵaý ınspektorlaryna brakonerler shabýyl jasaǵanda buqara óre túregeldi. Áleýmettik je­li­ler qaraqshylardyń ádil jaza­lanýyn talap etip, Ishki ister mınıstrligine talap qoıǵa­ny bar. Ekologııalyq aqparat­tar­dy taratatyn sanaýly belsen­di­lerdiń jańalyqtaryna da na­zar aýdaratyndar sany kó­beıip keledi. Bir ǵana Aýyl sharýa­shylyǵy mınıstrligi Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komı­tetiniń baspasóz hatshysy Sáken Dildahmettiń áleýmettik jeli­lerde taratatyn fotolary men aqparattary talaı mass-medıaǵa «azyq» bolyp júr. Qazaqstanda AES salý máselesi kóterilgende de buqara ájeptáýir narazylyq tanytty. Halyq birinshi kezekte atom elektr stansasynyń ekonomıkalyq tıimdiligin emes, odan tónetin qaýip-qater máselesine, ekologııaǵa tıgizýi múmkin zardabyna nazar aýdaryp ketti. Elimizde biryńǵaı ekologııalyq aqparat taratatyn ınternet resýrstar da jumys isteı bastady. Eriktiler de túrli sharalar ótkizip jatyr. Máselen, mamyrdyń sońynda Talas ózenin tazalaý boıynsha aksııa ótse, Aqtóbede eriktiler Sazdy ózeni­niń arnasyn tazalaýǵa kiristi. So­nymen qatar atalǵan oblys­ta «Jas ekolog-2019» aksııasy ótkeni bar. Sáýir aıynda elor­dalyq blogerler jol boıyna sha­shylǵan plastıkalyq quty­lar men alıýmınıı qalbyr­lardy jınaý chellendjin ótkiz­gen bolatyn. Blogerler birne­she saǵat ishinde 95 qap plastı­kalyq bótelke jınaǵany belgili bolǵan. Demek, bizdiń halyq búgingi kúnine emes, keler urpaqtyń salamatty ómirine alańdaýdy bastaǵan tárizdi. Tek buqaranyń tabıǵat qorǵaý isine belsene aralasýyna memlekettiń qoldaýy kerek. Sonda ǵana bılik pen buqaranyń tabıǵat qorǵaý deıtin uly mıssııada birigetini aıqyn. Jańa mınıstrlik osy mıssııany júzege asyrýda myqty úılestirýshi bolar dep úmittenemiz.