Sársenbi, 13 aqpan 2013 7:17
Elimiz aýyl sharýashylyǵy qaı býynynyń da óristeýine shúkir, búkil quramdy alǵysharttar bar. Jer kólemi jetedi. Tóskeıinde ilkimdi isterdi ilgeriletken maqsaty, muraty bıik, mindetine jetik qaýym jáne jetip artylady. Sonyń dástúrli túri – astyq óndirýde Qazaqstan álemde alda kele jatqany málim. Burnaǵy jyly 27 mıllıon tonna altyn dán jınalǵandaı tolaıym tabystar tańsyq bolmaýǵa aınaldy. Táýir-aq jetistik, árıne. Áıtkenmen, osynsha mol baılyqty barynsha berekeli qyla almaýdyń ókinishi de umytylar nárse emes.
Sársenbi, 13 aqpan 2013 7:17
Elimiz aýyl sharýashylyǵy qaı býynynyń da óristeýine shúkir, búkil quramdy alǵysharttar bar. Jer kólemi jetedi. Tóskeıinde ilkimdi isterdi ilgeriletken maqsaty, muraty bıik, mindetine jetik qaýym jáne jetip artylady. Sonyń dástúrli túri – astyq óndirýde Qazaqstan álemde alda kele jatqany málim. Burnaǵy jyly 27 mıllıon tonna altyn dán jınalǵandaı tolaıym tabystar tańsyq bolmaýǵa aınaldy. Táýir-aq jetistik, árıne. Áıtkenmen, osynsha mol baılyqty barynsha berekeli qyla almaýdyń ókinishi de umytylar nárse emes. Osy oraıda, onsyz da bıdaıǵa suranys aýytqymaly, ózgermeli bolyp turar naryqtyq qatań básekede tek bir ónimdi tireý ete berý budan bylaı qaraı jón be degen oı týyndaıdy. Sonda osyndaı olqylyqtardyń ornyn toltyrýdyń joly qandaı? Bul ádette óndiristi óńir retinde elesteıtin Qaraǵandy aımaǵyna da qatysty jaǵdaı, basqa barlyq óńirlerdiń agrarlyq salasyndaǵylardy tolǵandyrar másele desek, artyq aıtqandyq bolmas, sirá.
Sóz joq, bizde astyq óndirisi sonaý tyń ıgerýden beri berik qalyptasqan jetekshi sala ekendigi belgili. Burynǵymen salystyrǵanda asyp túsýimiz de barshylyq. Máselen, 2000 jyly elimizde egistik kólemi 16 mıllıon gektar bolsa, sodan keıingi kezeńde 1,5 esege ulǵaıýy sony ańǵartar derek. Qaraǵandy jerinde de aýmaǵy artqan ústine artyp, qazir 1 mıllıon gektarǵa jýyqtap qaldy. Búginde irili-usaqty 800-den astam sharýashylyq egin egýden bir-birimen jarystas. Buǵan bálkim, qýanyp, qýattaý kerek shyǵar. Biraq osynaý iske ǵana muryn tirep, úırenshikti úrdisten aınymaý birazyn kózdelgen tabysqa onshalyqty jarytpaı júrgeni shyndyq. Bir jaǵy básekelestik qınasa, ekinshiden, qajettilikke suranystyń sáıkessizdigi ishki, syrtqy rynokta baǵanyń qubylyp, laıyqty bolmaýyna áser etse, sondaı-aq, der kezinde sata almaý, saqtaıtyn qoımalardyń tapshylyǵy, tasymaldaýdyń qıyndyǵy, deldaldardyń emin-erkin bassyzdyǵy kóp rette tógilgen terdiń ótelýine kedergi keltiredi. Muny burnaǵy jyldaǵy kól-kósir astyqty birqatar sharýashylyqtardyń mezgilinde jınaýǵa shamasy jetpeýi, jınalǵanyn ótkize almaı qar astynda qalýy kórsetti emes pe. Kóz aldyńda qoldaǵydan aıyrylý kúıinishi osymen ári ketse jaqsy ǵoı, alaıda, dıqandardy taǵy san soqtyrmasyna senim joqtyǵyn aıtpaı qala almaısyz.
Sóz oraıynda biz máseleniń myna jaǵyna nazar aýdarǵymyz keledi. Bul kúnde qandaı da óndiristi jańa ınnovasııalyq jolmen damytý, barynsha ártaraptandyrý baǵyty ustalynyp otyrǵandyǵy aıan. Osy qubylystyń lebi aýyl sharýashylyǵynda da ekpindi esýi qalanady. Nege deseńiz, baıaǵysynsha qaıta-qaıta egiletin bir bıdaıdan ózge daqyldar túri áli sırek. Kezinde Nuranyń aınalasyndaǵy o sheti men bu shetine kóz jetpes egistiktermen jarysa jaıqalatyn kúnbaǵystyń ózi endi, múldem kórinbeıdi.
Ras, dándi-daqyldardy túrlendirýge talpynys joq deýge bolmaıdy. Mysal úshin, byltyr oblys boıynsha 17 myń gektar maıly daqyldar egildi. Oı sarabyna salyp qarasańyz, júzdegen myń gektar bıdaıdyń ishinde qumda izi joqtaı ǵana ǵoı. Al sonyń jolyn salýshylardyń topshylaýyna qaraǵanda bastapqy qadamnan úmit úlken sekildi. Aıtalyq, budan eki jyl buryn alǵash ret 1200 gektar jerge zyǵyr tuqymyn sepken Osakarov aýdanyndaǵy «Naıdarov» JShS soǵan serpilip otyr. Is jemisine jigerlengen seriktestik byltyr buǵan deıingi 15 myń gektar bıdaı alqabynyń 6 myń gektaryn zyǵyr ósirýge aýystyrýǵa qulshynysta. Osylaısha, bıdaıdyń ornyna zyǵyrdy qalaý jaıdan-jaı deı almaısyz. Salystyrýǵa súıensek, daǵdyly daqylǵa qaraǵanda jańa ósimdik kiristi 2-3 ese ósirýge múmkindik bergen. Oǵan mynadaı dálel naqty dáıek. Eger sol jyly bıdaıdyń bir tonnasy 15 myń teńgege baǵalansa, al zyǵyrdyń osynsha tonnasy 45 myń teńge bolǵan. Byltyr bıdaıdyń ár tonnasy 40 myń teńgeden aınalsa, zyǵyrdiki 80 myń teńgege jetti. Kórińiz, baǵa aıyrmashylyǵy qandaı, odan túser paıda qandaı.
Joǵaryda atalǵan sharýashylyq jetekshisi Pavel Lýshaktyń aıtýynsha, daqyldyń bir túrin ǵana ege berý jalǵyz ónimge táýeldi etip, telmirtip qoımaı, topyraq qunarlylyǵyn tómendetedi, jerdi tozdyrady. Onyń qasıetin jaqsy biletin jannyń paıymy ǵalymdardyń zertteýleri boıynsha rastalady. Anyqtalǵandaı, sońǵy jyldarda topyraq quramyndaǵy qarashiriktiń – 20, azot qorynyń 15 paıyzǵa azaıýynyń jalǵasýy túbinde ne egistikke, ne jaıylymǵa jaramsyz bolyp qalýyna ákelip soǵýǵa qaýiptendiredi. Egistiktiń qurylymdyq tártibin durys saqtap, jańa ósimdikter arqyly organıkalyq quramyn bekitý aldymen ekologııalyq turǵyda paıdaly bolýymen birge yryzdyq kózderin ashýǵa bastaıdy.
Aıtqannan keıin ataı ketelik, ósimdik sharýashylyǵyn ártaraptandyrý baǵytynda izdenýshiler qatarynda Jańaarqa, Nura aýdandaryndaǵy Amanbaı Abıýrov, Georgıı Prokop jetekshilik etetin «Aınabulaq», «Shahter» JShS-ler tanylady. Bular zyǵyr kólemin ázirge 2 myń gektardan bastasa, birtindep ulǵaıta berýge yntaly. Al «Qulanótpes» sharýa qojalyǵy maqsary egýdi oblysta alǵash qolǵa aldy.
– Naryq talabyna saı izdený, daqyldarǵa suranysty taldap, ótimdisin ósirýge beıimdelý, jer ereksheligin eskerý, agrotehnıkalyq erejelerdi buljytpaı oryndaý tártipke aınaldy. Erteńgi isti aldyn ala oılaýshylardyń biri retinde men de bıdaıǵa balama etip zyǵyrdy qosa ósirýge bel býdym. О́tken jyly 2,5 myń gektary jaıqaldy, – deıdi Amanbaı Abıýrov.
Mundaı senimge múmkindikter baryn mynadaı jaılar aıǵaqtaıdy. Eń tıimdisi, ónimdi ótkizýde eshqandaı qıyndyq joq eken. Maqalymyzda atalǵan «Naıdarov» JShS zyǵyryn mine, eki jyldan beri alystan talasyp, berisi Azııadan, árisi Eýropadan tańdap alýshylar az emes kórinedi. О́ıtkeni, onyń paıdasyn erteden tanyp-bilýshiler taǵamǵa qoldanýmen qosa medısınada paıdalanady, tipti, ónerkásipte kádege jaratylýy meńgerilgen, sonyń ishinde lınoleým jasaýda taptyrmaıtyn zat sanalatyndyǵyn bizde bireý bilse, bireý bilmes.
Paıdaly jaqtary munymen shektelmeıdi. Dánindegi maı syǵyp alyný arqyly malǵa asa qunarly azyq daıyndalady. Quramy amın qyshqylyna baı daqyl iri qara men qus úshin biregeı nárli azyq bolyp tabylady.
Elbasy «Qazaqstannyń áleýmettik jańǵyrtylýy: Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamyna qaraı 20 qadam» atty baǵdarlamalyq maqalasynda qolda bar múmkindikterdi paıdalana bilý qajettigin atap kórsetti. Bul rette egin sharýashylyǵyn odan ári damytýda burshaqty, maıly daqyldardyń murty buzylmaǵan rezervteri az emestigin aıtyp óttik. Qulaqqa altyn syrǵa, osy joldaǵy umtylysqa memlekettik kómek-qoldaý úlken arqa súıerlik. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń zyǵyr ósirýshilerge ár gektaryna 3 myń teńge sýbsıdııa berýdi qarastyrýy sonyń bir parasy. Sóıtip, osy baǵytqa basymdyq anyq ańǵartylyp otyr. Bir ǵajaby, bilýimizshe, kóptegen fermerler bul sharadan beıhabar. Ár jerde bastalǵan jańa isti tanystyrý, usynys-keńes berý, maqsatty bolashaǵy zor sharýaǵa burǵyzý sekildi is-áreketter ázirge kópshiligin qamtı qoımaýyn aıtpasqa bolmaıdy.
Munyń bárin túıindeı kelgende, álbette basqa da jaılar jetkilikti. Ret-retimen sheshýge bolatyndyǵy óz aldyna, jan-jaqtaǵy úlken rynoktarǵa jetkizilýin qamtamasyz etý birinshi kezektegi másele der edik. Ony shıkizat esebinde satýdan góri, maıyn syǵyp alyp ótkizý anaǵurlym paıdaly bolar edi. Bul úshin arnaýly óndiris ornyn qurý qajettigi tur. Al onyń jumysynyń jemisti bolýyna jylyna kem degende 30 myń tonna zyǵyr kerek dep esepteledi. Muny ósirýshilerdiń ulǵaıýy oǵan qol jetkizýge úmittendiredi. Sondyqtan zyǵyrdy óńdep, daıyn ónimge aınaldyratyn óndiristi qurýǵa ınvestısııa tartý, tıisti joba jasalyp, iske asyrý kún talaby der edik.
Sonymen, áńgime tek osynaý máseleni oılastyrý ǵana emes. Jer bererin barynsha paıdalanýdaǵy, baılyqtyń jańa kózderin qalyptastyrýdaǵy, ónim túrlerin túrlendirýdegi, jańashyldyqpen jarata bilýdegi, onda damýdyń sony tetikterin qurýdaǵy is-sharalar tamyryn tereńdetý kezek kúttirmes mindet, búginde.
Aıqyn NESIPBAI,
«Egemen Qazaqstan».
QARAǴANDY.