Apat aıtyp kelmeıdi
Bıylǵy 24 maýsym kúni 9-00-de Arystaǵy oq-dári saqtaý qoımasy aýmaǵyndaǵy qoımalardyń birinen býdaqtaǵan tútindi baıqaǵan kezekshi baqylaýshy dereý órt týraly dabyl qaqqan. Sol boıda oqıǵadan habardar etilgen arsenal komandıri tıisti nusqamaǵa sáıkes órtke qarsy kúres komandasyn jumyldyryp, órtti sóndirýge kirisken. Biraq qyzyl jalyn órt sóndirýshilerge boı bermeı, japsarlas qoımalarǵa aýyz salyp úlgergen. Sol kezde arsenal komandıri órt sharpyǵan aýmaqtan jeke quram men olardyń otbasyn qaýipsiz jerge kóshirý týraly pármen bergen. Biraq ózi janyndaǵy ofıserlermen birge qoımalardaǵy órtti sóndirý jáne memlekettik múlikti qorǵaý úshin qala bergen...
Sol sátterde áskerı qyzmetshiler men olardyń otbasylaryn, balalaryn qosqanda úsh myńdaı adamdy evakýasııalaý qalypty qaǵıda boıynsha belgilengen ýaqytta júzege asyrylǵan. Olardyń burynǵy osyndaı oqıǵalardan keıin tezirek kóshý daǵdylary saqtalǵan eken.
Táýekeldiń kóp bolýyna, kúnniń ystyqtyǵyna, ıaǵnı aýa temperatýrasy 47 gradýsqa deıin kóterilgenine qaramastan áskerıler men arsenaldyń órt sóndirýshiler komandasy shynjyr tabandy órt sóndirý tehnıkalaryn paıdalanyp, óz kúshterimen táýlik ishinde ekinshi jáne úshinshi qoımalardaǵy órtterdi sóndirip úlgergen. Osy arqyly alapat jarylystyń aldyn alǵan. Máselen, 2001 jyly Toqyraýda (Qaraǵandy oblysy) osyndaı apat kezinde órt sóndirýshiler men saperlar 7 kún ishinde órt oshaǵyna múldem jaqyndaı almaǵan. Bul joly tıisti sharalar á degennen toqtamaǵan.
Alaıda, qym-qýyt ushqan snarıadtardyń bólshekteri jaqyn mańaıdaǵy ǵımarattar men qurylystardy qıratqan. Munan soń órt órshelene túsip, ekinshi saqtaý qoımasyna oıysqan.
Áskerı qyzmetshiler aınalasyndaǵy alapat jarylystarǵa qaramastan basqa qoımalardy kúzetip qala bergen. Oqıǵa aýmaǵyna qosyma ınjenerlik, medısınalyq tehnıkalar, shynjyr tabandy órt sóndirý mashınalary, hımııalyq, bıologııalyq, radıasııalyq qorǵaý áskerleri aparylǵan. Olar aýanyń lastaný deńgeıin, qorshaǵan ortanyń tazalyǵyn teksergen. Bul kórsetkishter abyroı bolǵanda qalypty mólsherlemeden artqan emes.
Keıin tótenshe oqıǵanyń hronologııalyq óristeýin baıandaǵan Qorǵanys mınıstri Nurlan Ermekbaev: «Birneshe jarylys boldy, olardyń kóbi granatalar men atqysh qarý-jaraqtar arsenaldyń aýmaǵynda jaryldy. Biraq keıbir snarıadtar, ásirese reaktıvti snarıadtar ártúrli qashyqtyqtarǵa ushyp, keıbiri 1-3, birqatary 10-15 shaqyrymǵa deıin jetken. Biraq olar jarylǵysh bólshekterinen bólek saqtalǵan. Snarıadtar túsken jerlerdiń eshbirinde jarylys bolmaǵan. Qaladaǵy qıraýlar snarıadtardyń jarylysynan emes, metall bólshekteriniń soqqysynan búlingen bolsa, keı jaǵdaılarda ábden qyzyp balqyǵan bólshekterdiń túsken jerinde órt shyqqan», dedi.
Áskerı qoımalardaǵy baqylaý kúsheıtildi
Arystaǵy oq-dárini saqtaý arsenaly ótken ǵasyrdyń otyzynshy jyldary qurylǵan. Sodan bergi ýaqytta áskerılerdiń paıdalanylýynda bolǵan. Arsenaldy ornalastyrý týraly sheshim memlekettik qaýipsizdik mindetimen aıqyndalǵan.
Sońǵy jyldarda Qarýly Kúshterdiń basshylyǵy oq-dári qoryn jan-jaqqa ornalastyrý, talap etiletin saqtaý shartyn oryndaý, dıversııaǵa, órtke qarsy qaýipsizdikti qamtamasyz etý sharasyn qabyldaı bastaǵan.
Al Arystaǵy oq-dári qoımalary bir-birinen alshaq ornalastyrylyp, bir mezgilde jarylýdyń aldyn alý úshin, alysqa ushqan snarıadtardyń tumsyqtary medıen dalaǵa qaratylǵany sebepti adamdardy evakýasııa jasaýda ýaqyttan utýǵa múmkindik bergen.
Mınıstrlik basshylyǵynyń málimdeýinshe, tek sońǵy jyly ǵana arsenalda kúzettiń tehnıkalyq jabdyqtary túgel jańartylyp, ashyq saqtaýdyń kúrkeleri salynyp, qorshaýy túzetilip, naızaǵaıdan, kóldeneń soqqydan qorǵaý qamaldary bekitilip, toqtyń jerge ketý júıesi jańalanyp, elektr jelileri aýystyrylǵan. Munyń barlyǵy órt saldarynyń az bolýyna yqpal etken.
Sonymen qatar sońǵy 10 jylda bul arsenaldan shamamen 180 myń tonnadaı oq-dári basqa jerlerge kóshirilgen. Al sońǵy bir jyl ishinde shamamen 30 myń tonnadaı oq dáriler men jarylǵysh zattar tysqary shyǵarylǵan.
– Joǵarǵy Bas qolbasshynyń tapsyrmasyn oryndaý úshin qazirgi ýaqytta arsenaldan jarylmaǵan oq-dárini áketý júrgizilýde. Áskerı qaraýyldar, áskerı polısııa kúshteri oq-dárini alyp júrgendegi kúzetti qamtamasyz etýde. Tótenshe jaǵdaı saldaryn joıýǵa tartylǵan Qarýly Kúshterdiń barlyq bólimshesi qalany qalpyna keltirý jumysyn jalǵastyrýda. Oqıǵanyń sebebin anyqtaý boıynsha ishki qyzmettik tekserý júrgizý úshin Qorǵanys mınıstrligi Bas ınspeksııasynyń komıssııasy jumysqa kiristi, – dedi Qorǵanys mınıstri.
Sonymen qatar Qorǵanys mınıstriniń tapsyrmasy boıynsha arnaıy taǵy bir komıssııa quryldy. Onyń quramyna joǵary bilikti áskerı mamandar, Qarýly Kúshterdiń órtke jáne dıversııaǵa qarsy qaýipsizdik máselesinde tájirıbesi bar ardagerleri kirdi.
– Nege deseńizder, qazir Qazaqstan aýmaǵynda basqa da oq-dári qoımalary bar. Olardyń kólemi Arystaǵydan az bolsa da, bizdiń mindetimiz – osyndaı jaǵdaıdy boldyrmaý. Komıssııa Qarýly Kúshterdiń oq-dári saqtalatyn barlyq nysandaryndaǵy oq-dárini saqtaý jaǵdaıy men tártibin, órt qaýipsizdigi talabynyń saqtalýyn tekseredi, – dedi komıssııa quramy boıynsha túsinik bergen Qorǵanys mınıstri.
Dálirek aıtqanda, komıssııa quramyna oq-dárilerdi saqtaýdy uıymdastyrý salasynda arnaıy tehnıkalyq bilimderi, sondaı-aq órtke jáne dıversııaǵa qarsy qaýipsizdikti qamtamasyz etý máseleleri boıynsha tıisti praktıkalyq tájirıbeleri bar joǵary bilikti, quzyretti áskerı mamandar kirgizilgen. Atalǵan áskerı qyzmetshiler Qazaqstan Qarýly Kúshteriniń bólimderinde, quramalary men bazalarynda oq-dárilerdi, zymyran-artıllerııalyq qarý-jaraqty saqtaýmen baılanysty komandalyq laýazymdarda qyzmet atqarǵan. Jumys barysynda komıssııa oq-dárilerdiń saqtalýy sharttary men tártibin, órt qaýipsizdigi talaptarynyń saqtalýyn tekseredi, tótenshe jaǵdaılardyń yqtımal qaýip-qaterlerine baǵa beriledi, sondaı-aq oryndarda praktıkalyq kómek kórsetiledi jáne oq-dárilerdiń saqtalýy nysandarynyń qaýipsizdik deńgeıin arttyrý jóninde sharalar aıqyndalady.
Jalpy, oqıǵa bolǵan sátten bastap qaýipti aýmaqqa áskerı-transporttyq avıasııa arqyly qosymsha ınjenerlik-saperlik bólimsheler jetkizilip, 42 ınjenerlik-saperlyq top qurylǵan, oq-dárilerdiń bólshekterin izdestirýge 800-deı áskerı qyzmetshi jumyldyrylǵan. Olar qalamen qatar temir jol boıyn tazalaýmen aınalysqan. Táýlik ishinde temir jol qatynasy qalypqa keltirilgen.
Shymkentten, Tarazdan, Merkiden, Otardan barǵan saperlar qalany tazartý jumysyna birden kiristi. Pılotsyz ushatyn apparat iske qosylyp, kún saıyn arsenal aýmaǵyna, irgeles jerge áýeden barlaý, monıtorıng júrgizýde. Qala mańy tikushaqpen de baqylanýda.
– Qazir Arysta mobıldi toptar men saperlar toby turaqty jumys isteýde. О́zderi tekserý júrgizip, qaýipti zattardy alady. Tabylǵan qaldyqtardyń 90 paıyzy qaýipsiz, olar – jaı ǵana metall synyqtary. Biraq keıbir zattardy keskende nemese otqa salǵanda qaýip týdyrýy múmkin. Sondyqtan baǵaly metall dep qunyqpaı, mamandardy shaqyrǵan jón, – deıdi mınıstr.
Qaza tapqandardyń otbasy qamqorlyqqa alynady
Áskerı qoımadaǵy jarylystan qaza tapqan úsh adamnyń ekeýi áskerı qyzmetshi ekeni belgili. Mınıstrdiń aıtýyna qaraǵanda, olardyń otbasylary áskerı qyzmettiń ereksheligine túsinistikpen qarap otyr.
Qoldanystaǵy zańnamaǵa sáıkes, qyzmettik mindetin atqarýda mert bolǵan áskerılerdiń otbasynda birqatar tólemder qarastyrylǵan.
– Máselen, laýazymyna baılanysty 5 jyldyq eńbekaqy kóleminde bir rettik tólem jáne jeke baspana alý úshin bir rettik tólem beriletinin aıtýǵa bolady. О́temaqy kólemi áskerı qyzmetshi jumys istegen óńirge jáne otbasy músheleriniń sanyna baılanysty belgilenedi, – dedi N.Ermekbaev.
Sonymen birge marqumdy jerleý, eskertkish turǵyzý, máıitti jerleý ornyna jetkizý shyǵyndary kóteriledi. О́zge azamattardyń erikti aýdarymdaryna ruqsat beriledi. Oǵan qosa, qalyptasqan tájirıbe boıynsha qaza tapqan áskerılerdiń balalaryn jergilikti áskerı organdar beıresmı qamqorlyqqa alady. Qorǵanys mınıstrligi olardyń oqýynda, jumysqa ornalasýynda nemese ózge de máselelerde kómektesýge daıyn.
– Qazirgi kezde Elbasy jáne elimizdiń Prezıdenti Arystaǵy tótenshe jaǵdaıdyń saldaryn joıý, turǵyndar qaýipsizdigin qamtamasyz etý jáne jarylys sebebin anyqtaý boıynsha shuǵyl qaralar qabyldaý boıynsha tapsyrma berdi. Oqıǵa bolǵan kúni jaǵdaıdy baǵalaý úshin tehnıkalyq aýmaqqa bardym. О́rtti oqshaýlaýǵa jáne birinshi kezektegi sharalardy oryndaýǵa sheshim qabyldandy. Qorǵanys mınıstrliginiń tótenshe jaǵdaı saldaryn joıý komıssııasy dereý qurylyp, jumysqa kiristi. Ol jerde birinshi kúnnen bastap Qorǵanys mınıstrliginiń jedel toby turaqty jumys isteýde, – dedi Qorǵanys mınıstri.
Búginde oqıǵanyń mán-jaıyn anyqtap, jarylystyń sebepterin anyqtaý jumystary júrgizilýde. Tergeýshiler jarylysqa baılanysty adamı faktor, órt qaýipsizdigi talaptarynyń buzylýy nemese elektr symynyń qysqa tuıyqtalýy, hımııalyq reaksııa syndy tehnıkalyq sebeptermen qatar, qasaqana órt qoıylýy múmkin degen boljamdardy da tekserýde.