Seısenbi, 12 naýryz 2013 6:57
Sońǵy ýaqytta et jeýden aldyna jan salmaıtyn qazaqtar soǵym soıýdy azaıtyp, etti túsinde kórýge úırenip te qaldy. Buryn kúzdikke bir sıyr, ne taıynsha, qysqy soǵymǵa jylqy jyǵyp alatyn aýyl turǵyndarynyń ózi endi iri qarany eki-úsh shańyraq bólip soıýǵa daǵdylanǵan. О́ıtkeni, et qymbat.
Seısenbi, 12 naýryz 2013 6:57
Sońǵy ýaqytta et jeýden aldyna jan salmaıtyn qazaqtar soǵym soıýdy azaıtyp, etti túsinde kórýge úırenip te qaldy. Buryn kúzdikke bir sıyr, ne taıynsha, qysqy soǵymǵa jylqy jyǵyp alatyn aýyl turǵyndarynyń ózi endi iri qarany eki-úsh shańyraq bólip soıýǵa daǵdylanǵan. О́ıtkeni, et qymbat.
Suraq. Qarapaıym aýyl turǵyny da azyn-aýlaq malyn soıyp soǵym qylǵannan góri, satyp pul qylǵandy jón sanaıdy. О́zi ósirgen malyn ózi jemeı ózgeniń qaltasyna salyp beredi. О́zegi talǵan qala halqy da bazardaǵy baǵaǵa betteı almaı, soǵym soıǵandy bylaı qoıyp, kelilep satyp alýǵa da mursha bolmaı teris aınalady. «Et degende, bet bar ma» degen zaman kelmeske kete me, osylaı.
Qys ta aıaqtalyp keledi. Qyzyl kórmeı qystan shyǵýǵa da bolady eken. Qalaǵa kelgeli soǵym satyp almaıtyn boldyq, degen Saılaý Baıtoǵanov aqsaqal da «soǵym qymbat, etti kelilep satyp alýǵa úırene almaı júrmiz», deıdi.
Statıstıka agenttiginiń derekterine qaraǵanda, elimiz boıynsha bıylǵy qysqy soǵym, ıaǵnı jylqy 250-350 myń teńge, sıyr 150-200 myń teńge aralyǵynda baǵalanǵan. Alaıda beınetin arqalap, qysy-jazy maldyń kúıin kúıttep, baǵyp-kútken malshy qoldaǵy az ǵana tuıaǵyn bazar baǵasyna saı sata ala ma? Deldaldyń suraǵan baǵasyna berip, etken eńbek, tókken ter esh ketip utylyp qalmaı ma degen suraqtyń da týyndaıtyny zańdy.
Utatyn deldal ma? Aqmola oblysy halal standarty boıynsha et óndirýshi «Baqara» sharýashylyǵynyń qojasy Baýyrjan Omarov aýyl turǵyny qoldaǵy malyn arzanǵa ótkizip utylyp jatyr degenge kelispeımin. О́ıtkeni, baǵany rettep otyrǵan rynok. Qazir árbir shopan nemese jylqyshy men sıyr qaıyryp júrgen adam aldyndaǵy malynyń paıdasy men zııanynyń arajigin ajyrata biledi. Kózi ashyq, búgingi bazar baǵasynan da habardar. Sondyqtan malyn qanshaǵa baǵalaýdy biledi. Mysaly, ózimiz sapasyna qaraı jylqy etiniń kelisin 1000-1150 teńgeden, sıyr men qoı eti kelisin 800-850 teńgeden baǵalap, satyp alamyz, deıdi. Onyń aıtýynsha, aýyldaǵy adam úshin bir malyn soıyp alyp, qalaǵa ózi ákelip satqannan góri ózderi sekildi deldaldarǵa tapsyrǵan tıimdi. Sebebi, qanshama shaqyrymdy artqa tastap, qalaǵa kelgen soń etti satý ońaıǵa soqpaıdy. Sanıtarlyq talaptarǵa saı qaǵazdar toltyrý, satyp alýshylarmen kelisý, alyp kelgen malynyń barlyq múshesin oılaǵan baǵaǵa tapsyrý úshin de ýaqyt, tózim kerek. Bir maldyń eti úshin aýyl men qala eki arada sandalmaı deldalǵa satqannan sharýa utylady degen bos sóz.
Naryq sharýany shyńdaıdy. Mamandardyń aıtýynsha, ettiń qymbattyǵy sharýany básekeli naryqta shyńdaı túsedi. Básekeli naryq óndirýshini de, ótkizýshini de, tutynýshyny da sapaǵa basa mán berýge úıretedi. Iriktele kele naryqta shyńdalǵan, básekege tótep bere alatyn qabilet qalyptasady. Sóıtip, halyqtyń ómir salty sapaly satyǵa kóterilmek.
«Sondaı-aq qazirgi talaptarǵa sáıkes maldy arnaıy soıý alańdarynda, ıaǵnı arnaıy qasaphanada qasapshy soıýy kerek. Osy turǵydan alǵanda da aýyl turǵyny úshin malyn deldalǵa tapsyrǵan tıimdi», deıdi mamandar.
– Maldy qasaphanalarda soıýdyń artyqshylyqtary óte kóp. Maldyń taza soıylýy men ettiń epıdemıologııalyq-sanıtarlyq talaptarǵa sáıkestigi arnaıy qadaǵalanady. Biraq arnaıy qasaphanalarda soıý máselesi aıtylyp júrgenimen, áli de túbegeıli sheshimin tappaı otyr, – deıdi Baýyrjan Omarov.
Ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor Myrzageldi Kemel de «etti kimge aparamyn, qalaı satamyn degennen» deldalǵa satqan ońaı ekenin aıtyp otyr. «Biz ettiń qymbattaǵanynan utpasaq, utylmaımyz. Nege deseńizder, búginde halyqtyń 50 paıyzy aýyldyq jerde turady, onyń 80 paıyzy ózimizdiń qazaqtar, demek, etti bazarǵa shyǵaratyn da, odan paıda túsiretin de qarapaıym turǵyndar. Men bul pikirimnen bas tartpaımyn», deıdi ǵalym.
Eshki baǵyp ta… Demek, bolashaqta «bárinen de qoı baǵyp, quıryq jegen ozar» degendeı, maly bardyń murty maılanar kún alys emes. О́ıtkeni, biz ettiń tonnasy bıdaıdyń tonnasyna qaraǵanda 5 ese qymbat ekenin túsine bastadyq. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen agroónerkásip kesheniniń básekelestik qabiletin jan-jaqty arttyrýǵa baǵyttalǵan 2013-2020 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlama qabyldandy. Keleshekte aýyl adamy mal baǵyp ta, egin salyp ta sapaly ónim óndirý arqyly ishki syrtqy rynokqa tabıǵı taza azyq shyǵaratyn kúnge de jetpek.
Qorada 50 shaqty eshkim bar. Azyn-aýlaq tóldetip, kúzde azdap pulǵa aınaldyramyn. Eshkilerimdi semizdigine, jas shamasyna qaraı óz tutynýshylaryma 10-20 myńǵa deıin satamyn, deıdi Aqmola oblysy Arshaly aýdany Volgadon aýylynyń turǵyny GúlsaraTurdyhanqyzy. Deldaldarǵa aldanyp qalmaısyz ba degenimizde, Gúlsara apa, deldaldar aldaıdy dep oılamaımyn. Men úshin malymdy qalaǵa tasymaldaǵannan góri, daıyn kúıinde tapsyrǵan paıdaly, deıdi. Sondaı-aq, jýrnalıst ekenimdi estigen Gúlsara apaı memleket tarapynan eshqandaı kómek almaıtynyn, «bes» eshki baqqany úshin balalarǵa tıesili járdemaqydan qaǵylǵanyn da tilge tıek ete ketti. Eshki baǵyp kún kórip otyrǵan Gúlsara Turdyhanqyzy «eshkiniń súti myń san aýrýǵa daýa, eti de sińimdi» ekenin aıtady. Bolashaqta memlekettik qoldaýǵa ıe bolyp jatsa sharýashylyǵyn keńeıtip, eshkiniń jumsaq, ári jyp-jyly túbitin de paıdaǵa asyrǵysy keletinin jasyrmady. Iá, Gúlsara apaıdyń armany arman-aq. Tek, áttegen-aıy, Mal sharýashylyǵy departamentiniń dırektory Qanat Ydyrysov mal sharýashylyǵyn damytýǵa arnalǵanmemlekettikbaǵdarlamalardyń eshqaısysynda eshkige jeńildik eskerilmegen, al memlekettik sýbsıdııa qarastyrylǵan qoı sharýashylyǵynyń ózinde asyl tuqymdy túlik bolmasa, 50 qoıǵa da kómek berilmeıdi, deıdi.
Elde bolsa, eringe tıedi. Statıstıkalyq derek kózderine súıensek, sońǵy jyldary elimizde mal basynyń ósip kele jatqanyna kýá bolamyz. Atap aıtar bolsaq, eldegi qoı sany sońǵy jyldary 18 mln.-ǵa jetse, jylqy 1 mln. 400 myń, al sıyr 6 mıllıonǵa kóbeıgen. Qazir et ónimin jylyna 134 myń tonnaǵa, al aldaǵy 10 jylda, ıaǵnı 2022 jyly 194 myń tonnaǵa deıin kóbeıtip, 60 myń tonna artyq ónimge qol jetkizýge bolatynyna senim bar.
Ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor Myrzageldi Kemel Parlamentte qabyldanbaı qalǵan bir zań bar. Keleshekte bul zań qabyldanady. Sol kezde deldaldar qandaı taýar bolsa da tek 30 paıyzdyq ústememen satýǵa mindetteledi. Al naryqqa birtindep beıimdelgen, talaptanǵan sharýa malyn básekelestik deńgeıge kóteredi. Malynyń etin arzanǵa bermeýge úırenedi. Sóıtip, maldy baqqannyń, satyp alyp, qaıta satqannyń jáne etin qajetine jaratyp otyrǵan tutynýshynyń arasynda tepe-teńdik qalyptasady, deıdi. Iаǵnı, qazaqtyń qazy men qartany, jal men jaıany qyzara bórtip kertip jer kúni kelmeske keter me eken dep baıbalam salý artyqtaý ma? Ol ýaqyt enshisinde.
Ázirshe, toqsan aýyz sózdi tobyqtaı túıindesek, mal ósirip, pulǵa aınaldyratyn qarapaıym aýyl qazaǵy. Qala men aýyldyń arasyn jol qylyp, et satyp deldaldyqqa jarap júrgender de qazaqtyń qara balasy. Al jaıma bazarda «kózdiń qurtyn jep» tóńkerilip jatqan mal etine qyzyǵatyn da, qymbat ekenine qaramastan, qaltasyn qaǵyp satyp alatyn da kóbine-kóp ózimizdiń qarakózder. Ne degenmen, zaman qalaı qubylsa da, nesibesin terip eńbek etken, eshkimge jaltaqtamaı eptep kún kórgen eldiń et túsine emes, tisine kirsin.
Tilekgúl ESDÁÝLET.