Atalmysh uıymǵa qatysty 1964 jyly 8 mamyrda Qaraǵandy memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýtynda komsomol aktıvteriniń qatysýymen jabyq jınalys ótedi. Jınalysty tóraǵa retinde V. Melnık basqaryp, V.Gýdzık, V. Tokar, S. Vlasıýk, L. Jýrba t.b. hatshylyq mindet júktelipti.
Kún tártibine, ultshyldyq baǵyt ustaǵan «Jas qazaq» uıymyn qurýshylar: Omarbekov Maqsym, Saýǵabaev Kárim, Ádıkárımov Sovet, Spaın Amanjoldyń máselesi talqylanypty. Jıynda sóz alǵan Qaraǵandy qalalyq komsomol komıtettiń hatshysy M. Dostemesov: «Bul shyn máninde jaǵymsyz oqıǵa. Eger mundaıǵa jeke basqa tabyný kezinde jol berilse, onda bul adamdarmen sóılesip, jınalys jasap jatpaı-aq, birden túrmege jiberer edi. Omarbekov 7-8 synyptarda oqyp júrgen kezinde-aq ultshyldyq sıpatqa boı aldyrǵan...» dep jastardy qaralaı sóılepti.
Osynda aty atalǵan Maqsym Omarbekov 1957 jyly Qaınar aýyldyq orta mektebiniń 9-synybynda oqyp júrgende, 57 oqýshysynyń qolyn qoıdyryp Qazaqstannyń Oqý mınıstrligine petısııa jazyp, keıin maqsatyn oryndaý úshin óz aýylynda «Jas qazaq» uıymyn qurady. Bul uıym partııa nemese qozǵalys bolmaǵanymen, keńestik bıliktiń júrgizip otyrǵan solaqaı saıasatyn áshkereleýge umtylǵan jastardyń kózsiz erligi ekeni shyndyq.
Osylaı qazyǵy Qaınarda qaǵylyp, tomaǵasy Qaraǵandyda sypyrylǵan «Jas qazaq» uıymy jaıly arhıvte: «...Bul uıym jetekshisi – Omarbekov. Bulardyń árqaısysy osy áreketteri boıynsha jazalanýy tıis. Omarbekov «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetine óziniń narazylyǵy týraly maqala joldap, orta mektepte oqyp júrgende Oqý mınıstrligine de hat jazǵan. Al kelesi tulǵa Saýǵabaev bolsa, óziniń qabiletimen erekshelenbeıdi. Ol tilge shorqaq. Onymen qoımaı jyr jazady. Mundaı ultshyldyq ıdeıamen ómir súrýge bolmaıdy. Bul adamdar eshqashan aqyn-jazýshy bolmaıdy. Aqyn-jazýshy degenimiz adal, ıdealdy kommýnıst bolýy tıis..» dep sıpattama bergen eken sol tusta fakýltet dekany Q.Jýasov myrza.
Budan biz «Jas qazaq» uıymynyń negizin Maqsym Omarbekuly qalasa, ony qoldaýshylar qatarynda Kárim Saýǵabaev bastaǵan stýdent jastar bolǵanyn ańǵaramyz. Bul jastar ózderiniń maqsat-múddesin áıgilep Almatydaǵy qazaqtyń ataqty adamdary Muhtar Áýezov, Qanysh Sátbaev, Ermek Serkebaevtarǵa arnap «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetine ashyq hat joldapty.
«Sol kezdegi Qazaqstandaǵy partııanyń bas gazeti «Sosıalıstik Qazaqstanǵa» joldaǵan bul ashyq hatymyzda, biz ulttyq til men dástúr-saltymyzdyń tyǵyryqqa tirelgen aýyr taǵdyryna qatty alańdaýshylyq bildirip, eger bul jaǵdaı osylaısha sozyla berse, ultymyzdyń bolashaǵyna qaýip tóndiretinin eske saldyq» deıdi Maqsym Omarbekov.
Jas jigitter munymen shektelip qalmaı «Jas qazaq» uıymynyń ıdeıasyn taratý úshin únparaq ázirleıdi. Osy oqıǵa jaıly Kárim Saýǵabaev: «Bul 1961 jyldyń 10 qazany bolatyn. Biz taban aýdarmastan 10 kún boıy árqaısymyz 200 lıstovka-únparaq jazyp, 2 qarasha kúni tańerteń saǵat 6.00-de qaladaǵy barlyq ınstıtýttardyń aýdıtorııalaryna, kıim iletin jerlerge taratýdy qolǵa aldyq. Meniń úlesime Lenın dańǵyly boıyndaǵy ózim oqıtyn oqý orny tıdi. Instıtýttyń syrtqy esigi tańǵy 5.00-de ashylady. Úı sypyrýshylar saǵat 9.00-ge deıin barlyq qabattyń edenderin jýyp shyǵady eken. Men №1 lıstovkany qolyma ustap turyp «O, Jasaǵan ıem, óz rýhym úshin ómir boıy kúresýge barmyn» degen sózdi aıtqanymda, kózimnen ystyq jas tógilip turdy. Birinshi lıstovkany oqytýshy otyratyn ústeldiń ústine qoıdym. Qalǵan 9-yn Maqsym aıtqan shenqumarlar otyratyn ústelge tastadym. Sóıtip, bir saǵattyń ishinde 200 lıstovkany taratyp, jataqhanaǵa qaıttym» degen edi.
«Jas qazaq» uıymynyń atynan taratylǵan únparaqtardyń jazylýyna nendeı oqıǵa sebep bolǵany jaıly bizge Kárim Saýǵabaevtyń jary Maıra Aqashqyzy aıtyp berdi. «Sol tusta tyń jáne tyńaıǵan jerlerdi ıgerýmen búkil qazaqtyń jeri jyrtylyp, mal sharýashylyǵyna zor áser etti, qazaq mektepteri men balabaqshalary azaıdy. Osynyń bári halqyn súıgen, janymen túsingen Kárim men Maqsymdaı azamattarǵa áser etti. Lıstovka taratýǵa sol zamannyń ózi ıtermeledi» dedi Maıra apaı.
Rasynda, ol kezde adamdar ózderiniń kóleńkesinen qorqatyn qara bastyń qamyn oılap júrgen zamanda ult taǵdyryn oılaý degenimiz soǵystaǵy erlikpen para-par oqıǵa ekeni anyq. «Jas qazaq» uıymynyń músheleri únparaqtar taratýdan basqa, jastardy ulttyq qundylyqtarmen tárbıeleý maqsatynda Qaraǵandy qalasynda: «Jas qalam» atty ádebıet jáne óner birlestigin qurǵan; Qazaq tilinde aı saıyn «Bolashaqqa jol» atty gazet shyǵaryp turǵan; Mazmundy-mándi ádebı keshter ótkizgen; Instıtýtta qazaq stýdentteriniń úıirmesin uıymdastyrǵan t.b.
Onyń syrtynda M. Omarbekov óziniń stýdenttik ómirden jazǵan «Mazasyz mahabbat» atty eki bólimnen turatyn pesasyn ınstıtýt sahnasynda qoıǵan. Budan biz «Jas qazaq» uıymy músheleriniń qaıratkerlik qyzmetteri qaraǵandylyq stýdent-jastar arasynda ulttyq oıaný, patrıottyq serpiliske alyp kelgenin kóremiz. Biraq bul jastardyń ultshyldyq baǵyttaǵy isin basqalar aıaqsyz qaldyrmady. Oqýyn bitirýge birneshe aı qalǵanda Maqsym men Kárim oqýdan qýyldy.
Ádilet BAÝYRJANULY,
Qazaqstan Respýblıkasy IIM B.Beısenov atyndaǵy Qaraǵandy akademııasynyń aǵa oqytýshysy,
Gúlden AMANKELDIQYZY,
Akademık E.A.Bóketov atyndaǵy Qaraǵandy memlekettik ýnıversıtetiniń magıstranty