«Jasyl ekonomıka» – taza ekologııa bastaýy

«Jasyl ekonomıka» – taza ekologııa bastaýy

Sársenbi, 5 maýsym 2013 1:32

Memleketimizdiń altyn kapıtaly sanalatyn adam densaýlyǵyn jaqsartý, ásirese jas urpaqtyń táninde aqaý, janynda kirbiń boldyrmaý máselesi el bolǵaly beri Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń aıtyp kele jatqan tabandy tapsyrmasy. Bul týraly Memleket basshysy «Qazaqstan-2050» strategııasynda: «Biz ekologııalyqqa basa nazar aýdara otyryp, ulttyq básekege qabiletti brendter qurýǵa tıispiz. Nátıjesinde men agroónerkásiptik keshenniń aldyna – ekologııalyq taza óndiris salasyndaǵy jahandyq oıynshy bolý mindetin qoıamyn», dedi. Qorshaǵan ortaǵa zalalyn tıgizetin qurylymdardy birte-birte joıyp, oǵan balama kózderin tabý qazir qolǵa alyný ústinde.

Sársenbi, 5 maýsym 2013 1:32

Memleketimizdiń altyn kapıtaly sanalatyn adam densaýlyǵyn jaqsartý, ásirese jas urpaqtyń táninde aqaý, janynda kirbiń boldyrmaý máselesi el bolǵaly beri Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń aıtyp kele jatqan tabandy tapsyrmasy. Bul týraly Memleket basshysy «Qazaqstan-2050» strategııasynda: «Biz ekologııalyqqa basa nazar aýdara otyryp, ulttyq básekege qabiletti brendter qurýǵa tıispiz. Nátıjesinde men agroónerkásiptik keshenniń aldyna – ekologııalyq taza óndiris salasyndaǵy jahandyq oıynshy bolý mindetin qoıamyn», dedi. Qorshaǵan ortaǵa zalalyn tıgizetin qurylymdardy birte-birte joıyp, oǵan balama kózderin tabý qazir qolǵa alyný ústinde. Oblysymyzda tabıǵatty taza saqtaý boıynsha «jasyl ekonomıka» jobalary jasalyp, irgeli jumystarǵa basymdyq berilýde. Sonyń biri – kún nurynan qýat óndirý bolsa, ekinshisi – jel energetıkasyn zaman talabyna saı qoldanysqa engizý, sol arqyly tabıǵatty taza saqtaý.

Elbasy Joldaýyndaǵy on jahan­dyq syn-qateriniń deni azyq-túlik qaýipsizdigine, sý, tabıǵı resýrstardy, energetıkalyq, taǵy da basqa adam ómirine qajetti dúnıelerdi taza saqtaı otyryp, damytý joldary aıqyndalǵanyn kórip otyrmyz. Sol sekildi, «jasyl kópir» seriktestik baǵdarlamasy aıasynda atqarylatyn sharalarǵa quqyqtyq, ekonomıkalyq, ǵylymı negizder qalaı otyryp, tabıǵatty keregimizge qaraı ıgerý, ıgerilgen baılyqty tıimdi tutyný, ıaǵnı, baıtaq jerimizdiń ár túp jýsanyn saqtaý kózdelgen. Osyndaı eldik isti minsiz atqarýdyń zańnamalyq jol-josyǵyn Prezıdenttiń taıaýda bekitken «Qazaqstan Respýblıkasynyń «jasyl ekonomıkaǵa» kóshý jónindegi tujyrymdama týraly» Jarlyǵynda jan-jaqty dáıektelgen. Mysaly, «El aldynda turǵan «jasyl ekonomıkaǵa» kóshý jónindegi negizgi basym mindetter:

1) resýrstardy (sý, jer, bıologııalyq jáne basqa) paıdalaný men olardy basqarý tıimdiligin arttyrý; 2) qolda bar ınfraqurylymdy jańǵyrtyp, jańalaryn salý; 3) qorshaǵan ortaǵa qysymdy jumsartýdyń rentabeldik joly arqyly halyqtyń ál-aýqaty men qorshaǵan ortanyń sapasyn arttyrý; 4) ulttyq qaýipsizdikti, sonyń ishinde sý qaýipsizdigin arttyrý bolyp tabylady», deı kelip, «Jasyl ekonomıkaǵa» kóshý jónindegi tujyrymdama 3 kezeńde iske asatyny alǵa tartylady. Bul ekologııa salasynda júrgen azamattarǵa úlken mindet júktelip otyrǵany belgili.

Otanymyzdaǵy ekologııalyq máse­lelerdi «jasyl ekonomıka» aıasynda sheshý jaıy VI Astana ekonomıkalyq forýmy kezinde jan-jaqty áńgime arqaýyna aınalǵan edi. Ol Qorshaǵan ortany qorǵaý mınıstrligi men Ekonomıka jáne bıýdjettik josparlaý mınıstrligi uıytqy bolyp «Indýstrııalyq revolıýsııa – «jasyl ekonomıkaǵa» kóshý» degen taqyrypta ótkizgen halyqaralyq sessııa­sy edi. Sessııaǵa qatysýshylar aldynda Qorshaǵan ortany qorǵaý mınıstri Nurlan Qapparov baıandama jasap, Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń biz joǵaryda aıtqan, «jasyl ekonomıkaǵa» ótý Tujyrymdamasyn bekitkenin, sol qundy qujat negizinde jyl saıyn elimizde «jasyl» modernızasııaǵa ulttyq ishki jalpy ónimniń 2 paıyzyn quraıtyn ınvestısııalar salý qarastyrylyp otyrǵanyn tilge tıek etip, Prezıdenttiń: «2050 Strategııasy qazirgi eń basty mindet. Maqsat aıqyn, jaqsy ári tıimdi Úkimet bar. Memleket ekonomıkalyq damýdyń joǵary deń­geıinde tur. Bul «jasyl ekonomıka» boıynsha mindetti oryndaýǵa múmkindik beredi. Aıta ketý kerek, mindetti oryndaý ońaıǵa soqpaıdy. Biraq, biz qýatty ekonomıkalyq ósim arqyly muratymyzǵa jetemiz», degen edi. Ol sonymen qatar, memleketimiz damý qarqyny jaǵynan óńirde kóshbasshy bolyp otyrǵanyn, tabıǵı kapıtaldyń mol ekendigin alǵa tartyp, resýrstardy tıimdi paıdalaný qajettigin jetkizip, bul Otanymyzdaǵy tabıǵı ekojúıeni saqtaýǵa múmkindik beretinin nazarǵa salǵan bolatyn.

Bizdiń topshylaýymyzsha, alda aıtylǵan aýqymdy jumystardy minsiz oryndaý jolynda 3 negizgi máseleni aıqyndaýymyz kerek sekildi. Onyń birinshisi – kún sanap órkendep kele jatqan ekonomıkalyq áleýetti budan da tıimdi etip, alǵa ozdyra berý, ekinshi – áleýmettik máselelerdi tııanaqty oılastyrý, úshinshi – baqýatty ómir sú­rýimizdiń basty kepili bolyp otyrǵan elimizdiń ekologııasyn «jasyl ekono­mıka» Tujyrymdamasy negizinde jetil­dirip, ýaqyt óte kele ony dástúrli saltqa aınaldyrý.

«Jasyl ekonomıkany» qalyp­tastyrýda kóptegen ekologııalyq problemalar aldan shyǵyp otyr. Onyń bastylaryna toqtalar bolsaq, árbir azamat ózi kún keship otyrǵan otbasynan bastap, Otan aýmaǵyn taza saqtap, lastanýdan qorǵaý, aýa men sýdyń búlinýine jol bermeý, jerdiń tozýyna, keıbir ózen-kólderdiń sharasy tarylyp bara jatqanyn jurt bolyp jumylyp, qalpyna keltirý isine úles qosý. Eger biz osy aıtqandardy ýaqytynda atqara almasaq, ata-babamyzdan qalǵan bas­ty baılyǵymyzdy tozdyryp alýymyz múmkin. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Bolashaqtyń energııasy» týraly kópten beri aıtyp, sony dúnıejúzilik deńgeıge kóterip, EXPO-2017 Búkilálemdik kórmesin uıymdastyrýdy Astana tórine ákelýi tegin bolmasa kerek.

Atqarylatyn jumystyń arǵy jaǵynda el turǵyndarynyń turmys-tirshiligin, densaýlyǵyn jaqsartý, tipti, kóńil-kúıin kóterý – bári ómir súrip jatqan qorshaǵan ortaǵa táýeldi ekeni anyq. «Jasyl ekonomıka» baǵytyn tańdaýdyń negizinde osyndaı ǵumyrlyq isterdi ilgeriletip jatyrmyz. Muny júzege asyrý kezinde azamattar eńbek etýmen qatar, neniń tıimdi, neniń zalaldy ekenin tanyp, bilse eken deımiz. Jalpy, «jasyl ekonomıka» 3 prınsıpke súıenýi kerek, onyń birinshisi – halyqqa joǵary deńgeıde, halyqaralyq dárejede qyzmet kórsetý, ár jumysty ýaqyt talabyna saı úılestire damytý, ekinshisi – eldiń órkendeýi úshin qolǵa alynǵan «jasylǵa» jurtty jumyldyryp, jumyspen qamtý saıasatyn ornyqtyrý, úshinshi – osynyń bárin naryq mehanızmine beıimdep, tolyq meńgerip shyǵý. Aýyldyń kórkeıýi, ósip-ónýi arqyly halyqtyń turmysyn ońaltýǵa bolady. Olardyń aınalysyp otyrǵan sharýasyna saı ekologııa talaptarynan maǵlumat berý bizdiń basty mindetimiz sanalady. Ásirese, paıdaǵa aspaı jatqan jerlerdi ıgilikke jaratý, sý kózderin zaıa jibermeý jaǵy da ózekti problemalardyń biri bolyp esepteledi. Al qala, aýyl, eldi mekenderdegi qury­lys jumystaryn júrgizý kezinde ekologııalyq talaptardy saqtaı otyryp, kógaldandyrý isi bıik dárejede bolýyn oılastyrý kerektigi túsinikti. Keıbir eski ǵımarattardy buzyp ornyna jańa turǵyn úı nemese mekeme mekenjaıyn turǵyzý barysynda ekologııalyq talaptar birinshi kezekte eskerilip, kógaldandyrýǵa bólinetin jer aldyn ala josparly túrde sheshilse, utylmasymyz anyq. О́mirdiń nári de, ári de sý ekeni málim. Tipti, keıbir ózen-kólderdiń er­neýinen tómendep bara jatqany qaı-qaısymyzdyń da janymyzǵa batpaı qoımaıdy. Bul turǵydan kelgende, Memleket basshysynyń «Qa­zaqstan-2050» Strategııasynda: «Soń­­­­ǵy 60 jylda Jer sharynda aýyzsýdy paıdalaný 8 ese ósipti, osy júzjyldyqtyń ortasyna qaraı, kóptegen elder sýdy syrttan aldyrýǵa májbúr bolady. Sýmen qamtamasyz etý problemasy bizdiń elimizde de ótkir bolyp otyr. Bizge sapaly aýyzsý jetispeıdi. Birqatar óńirler onyń zardabyn qatty tartýda», dep qadap aıtýy tegin bolmasa kerek. Osy jaǵynan kelgende bizdiń oblysymyzdyń taýly aımaqtaryndaǵy taza sýdy saqtaý, lastamaý jaıyn jurtshylyq ár saǵat saıyn este ustaǵany lázim.

«Jasyl ekonomıka» aıasynda energııa tapshylyǵynan qutylý úshin – jańarý energııasyn qalyptastyrý kerektigi týyndaýda. Muny ár óńir jer jaǵdaıyna qaraı júzege asyrýyna bolady. Aıtalyq, Ispanııa, Danııa memleketteri jel generatorlary barlyq tutynatyn elektr qýatynyń 20 paıyzyn, al Germanııa 10 paıyzyn óndirýge qol jetkizipti. Bul iste sońǵy jyldary kórshimiz Qytaı memleketi kósh bastap keledi. Búkilálemdik jel energııasy assosıasııasynyń (BJEA) málimetine súıensek, 2011 jyly álemdegi barlyq jel energııasynyń jalpy qýaty 237 gıgavatty qurapty. Bul 280 ıadrolyq reaktory qýatynyń kólemine teń keletin kórinedi. Álemde 380 ıadrolyq reaktor jumys istep turǵanyn bilemiz. BJEA boljamy 2020 jylǵa qaraı jel generatorlarynyń jalpy qýaty 4 esege ósip, 1 myń gıgavatt elektr óndiretin bolady. Mine, osyndaı jumystar bizdiń oblysta da qolǵa alynyp, onyń alǵashqy nátıjeleri óz jemisin bere bastady. Sonyń bir dáleli, TMD-da alǵash ret iske qosylǵan Raıymbek aýdanyndaǵy Moınaq sý elektr sý stansasy der edim.

«Jasyl ekonomıka» aıasynda bitiretin bir eleýli jumys ol – týrızm máselesi. Oblysymyzdaǵy kórikti, tunyq sýly, tuǵyrly jerlerden týrızmge jol ashsaq, sol mańda turatyn halyqqa tıimdi bolary sózsiz. Kóptegen azamattarymyz bıznes kózderin ashyp, turmystaryn túzer edi. Qazir Alataýdyń baýraıyna ornalasqan tumadaı tunyp jatqan Kólsaı men Sharyn shatqalynda týrızm qolǵa alyndy. Sol sekildi, bir zamanda tasqynnyń kesirinen joıylyp ketken Esik kólin qalpyna keltirip jatsaq, qyrýar qarjy qazynaǵa túser edi. Taǵy bir úlken problema kóliktiń kóbeıýinde bolyp tur. Onyń arasynda talapqa jaýap bermeıtin eskileri de jetip artylady. Solardan shyǵatyn kómirtek dıoksıdi (SO2) qorshaǵan ortany lastap jatyr. Bizdiń oblysta tórt shekaralyq beket bar. Olar – Qorǵas, Qaljat, Qarqara jáne Dostyq. Osy beketterden bir táýlik ishinde 500-600 avtokólik ótedi. Al olardyń qorshaǵan ortaǵa tıgizetin zııanyn tekseretin bizde ekologııalyq beket joq. Bizden kórshi memleketterge baratyn kólikterdiń ár qadamy, ıaǵnı, janar-jaǵarmaıdyń, zattardyń tazalyǵy qapysyz qadaǵalanyp, talapqa saı bolmasa, qarys qadam bastyrmaıdy. Aldaǵy ýaqytta sondaı ekologııalyq beketter bizdiń elimizde de salynsa, qatań tekserýler bolsa, qorshaǵan ortamyzdyń tazalyǵyna septigi tıer edi.

Biz bul máselelerdi búgin Ota­­­nymyzda atalyp ótip jatqan Qor­shaǵan ortany qorǵaý kúnine qa­raı qozǵap otyrmyz. Shynynda, baı­lyqty tıimdi paıdalaný isinde zor jaýap­kershilik – ekologııa enshisine tıedi. Sózimiz jalań bolmas úshin, myna bir mysaldy alǵa tartsaq deımiz. Ǵalymdardyń zertteýinshe ener­getıkalyq jumystardy júrgizý kezinde atmosferaǵa jyl saıyn 734 mıllıon zııandy zattar men 26 mıllıard tonna kómirsýtek dıoksıdi shyǵarylady eken. Bul tabıǵatty lastaý óz aldyna planetamyzdyń jylynyp ketýine ákelip jatqan jaıy bar. Alysqa barmaı-aq, Ile Alataýy muzdaqtary 50 jylda 45 paıyz erigeni anyqtalǵan. Onyń keıbir mysalyn kezinde burqyrap aqqan bulaqtardyń azaıýynan kórýge bolady. Álemdegi birden-bir 22 taý ózeni bar Almaty oblysynyń ekologııasyn kózdiń qarashyǵyndaı saqtaýdy el bolyp búgin qolǵa alsaq, mundaı jumystar keler urpaqtyń densaýlyǵyna zııan keltirmeı, ómir súrý qabilettiligin arttyra beredi.

Qalıjan MÁLIBEKOV,

Almaty qalasy men Almaty oblysy

boıynsha Balqash-Alakól ekologııa

departamentiniń bastyǵy.

Almaty oblysy.