Arqanyń asty-ústi tunǵan tarıh

 – Bul mańda mamandardyń úlken qy­zy­ǵýshylyǵyn týdyratyn baǵzy zaman eskertkishteri men qorymdary molynan shoǵyrlanǵan. Qola dáýiri kezinde boz­qaraǵan men betege ǵana basqan qý me­kıen dalanyń ornynda ózenderi sar­qy­raǵan, shóbi shúıgin, taýlary asqaq­ta­ǵan jazıraly alqap bolǵan. Kóne zaman adamdary úshin mundaı tabıǵaty qo­laı­ly jer taptyrmas meken bolǵany sóz­siz. Tipti bul jerlerde handardyń orda­lary oryn tepken dep te batyl boljam ja­saýǵa bolady, – deıdi tarıhshy.

Iá, Arqa tósi nebir tylsym syr men ta­r­ı­hı turǵydaǵy baǵa jetpes qazy­na­lar qu­pııasyn baýyrynyń astyna ba­syp alyp jatyr. Buǵan sońǵy jyldary ar­heo­log­tardyń sol kezdiń qymbat kıim­deri men baǵaly buıymdaryna ma­lynǵan kóne zaman adamdarynyń súıegi jatqan qo­rym­dardy jıi taba bas­taýy naqty dálel bola alady. Budan bólek, osy aýmaqtan sha­ma­men alǵanda bizdiń dáýi­rimizge deıin­gi HIII-VIII ǵasyr­lar­da boı kótergen dep bol­janǵan pıra­mı­da qurylysy da tabylǵan edi. Aı­ta ketý kerek, qazir atalǵan kóne es­kert­­kish oblys ákimdiginiń qoldaýymen to­lyq­­taı qalpyna keltirilip, ol jerdi tý­rıs­­ter nazaryna uıalmaı usynatyn ny­­sanǵa aınaldyrý boıynsha keshendi ju­­mystar júrgizilip jatyr. Naqtyraq aıt­­qanda, atalǵan pıramıdany qalpyna kel­­tirý jumystary 2018 jyldan bas­tap júr­gizildi. Qaraǵandy oblysynyń áki­mi Erlan Qoshanov munda ashyq aspan as­tyn­­daǵy arheologııalyq saıabaq qurýdy usyn­­ǵan bolatyn. «Tapsyrmaǵa saı, úsh jyl­dyq baǵdarlama ázirlendi. Bıyl munda bes eks­pedısııa jumys isteıdi. Jalpy, bul jer­de 100 shaqyrym radıýsta 200-ge tar­ta ar­heologııalyq es­kert­kish bar», deı­di ob­lystyq máde­nıet, muraǵattar jáne qu­jat­tama basqarma­synyń basshysy Erke­bulan Aǵymbaev.

Taıaýda Shet aýdanyna qarasty Taldy aýylyndaǵy «Qyzyltaý» qorymynan arheo­logtar qola dáýirdiń altyn buıym­daryn tapty.

 – Bes qorǵannan turatyn qorymnyń qazir biz tórtinshisin zerttep jatyrmyz. Biz tapqan zıratta er adam men áıel bir-birine qarata qatar jerlengen. Bular­dyń aqsúıekter áýletinen bolýy áb­den múmkin. Nege deseńiz, zırattyń baı adam­darǵa tıesili ekeni kórinip tur: qy­zdyń qolynda ushtary buratylǵan s­pıralǵa uqsas bilezikter, oıý-órnegi bar dóńgelek solıarlyq aspalar bar. Al eń bastysy, onda altynnan jasalǵan áshekeı buıym boldy, – deıdi arheolog Igor Kýkýshkın.

Er adam men áıel súıekteriniń bas jaǵyna ekeýi úlken, qalǵany kishileý tórt qumyra qoıylǵan. Ydystyń syrtynda qazaqtyń qazirgi kilemderindegige uqsas oıý-órnek bar. Al áıeldiń dıametri bes santımetr bolatyn, bir ushy úshkirlenip kelip ekinshisine kirip turatyn altyn áshekeıi myńdaǵan jyldar ótse de, sol báz-baıaǵy qalpyn saqtap qalǵan. Jalpy, al­tyn syrǵa nemese salpynshaq alqa baıa­ǵ­ydaǵy Qazaqstan aýmaǵynda metal­lýr­gııa isiniń myqty damyǵanyn kór­se­tedi. Tabylǵan jádigerlerdiń ishin­degi qola bilezikter, pyshaqtar, áıel­diń shol­pyǵa uqsas áshekeı buıymy, qola mon­shaq­tar erte­degi adamdardyń zergerlik óner­di te­reń meńgerip, metall ónimderin keńi­nen paıdalanǵanyn aıǵaqtaıdy.

Jalpy, qorymnan tabylǵan qysh ydys­­tardaǵy qazaqtyń oıýyna kelińki­reı­­tin órnekter, qazaq qyzdary taq­qan shol­­pydan aýmaıtyn áshekeı buıym­dary­na qarap turyp, myńdaǵan jyldar bu­ryn osy mańda ómir súrgen kóne zaman adam­dary men arǵy ata-babalarymyzdyń ara­synda áıteýir bir baılanys bolýy múm­kin-aý degen oıdyń sanada úmit otyn jaǵa­tyny da ras. Muny Kýkýshkın sııaq­ty kópti kórgen ǵalymdar da joqqa shy­ǵar­­maıdy. Taldy ózeni tóńiregin meken et­ken ejelgi adamdardyń áldeneshe býy­ny ara­sy­nan sabaqtastyq izder bolsaq, And­ro­nov­tar, saqtar, ǵundar, túrkiler jáne altyn­or­da­lyqtar deı kelip bul tizim­di búgingi qazaq­qa ákelip tireýge áb­den bolady degen jany bar pikir aıtady arheolog-ǵalymdar.

Mamandardyń paıymdaýynsha, Qyzyltaý qorymyndaǵy jerleý qola dáýirine, naqtyraq aıtqanda bizdiń dáýi­rimizge deıingi ekinshi myńjyl­dyqtyń birinshi úshten birine nemese shıregine tıesili bolýy múmkin eken. Juptastyryp jerlengen er adam men áıel jas bolǵan degen boljam aıtady olar. Ony anyqtaý úshin olardyń súıek úlgi­leri jaqyn arada radıokómirtekti sarap­tama jasaýǵa jiberiletin bolady.

– Ortalyq Qazaqstanda Beǵazy-Dán­di­baı mádenıeti eń aýqymdy tarıhı kezeń bolyp sanalady. Munda óte úlken rý­lar men taıpalar mekendegen. Bul – dóń­gelekti arba paıda bolǵan kezdegi batyr­lar dáýiri. Ol kezeń shaıqastar men qaqtyǵystar jıi oryn alyp turǵan beımaza ýaqyt bolǵan, dál sol kezde aldyń­ǵy qatarǵa qos dóńgelekti arba mingen jaýyn­gerler shyqqan, – dep senimdi túrde tujyrym jasaıdy tarıhshy Igor Kýkýshkın.

Aıta ketý kerek, Taldy arheologııalyq parkiniń eskertkishterinde arheologııa­lyq qazba jumystary 2016 jyldan bas­tap júrgizilip keledi. Zertteý ju­mys­­tarymen E.A.Bóketov atyndaǵy Qara­ǵan­dy memlekettik ýnıversıteti­niń ar­heo­logtar toby aınalysyp júr. Qazba jumystaryna stýdentter men Shet aýdanynyń turǵyndary jumyl­dy­ryl­ǵan. Bıyl atalǵan jumystar maýsym aıynan bastalǵan bolatyn.

Mamandardyń aıtýynsha, Qyzyltaý qorymyna 20 nysan enedi eken. Arheo­log­tar ázirge sonyń beseýin ǵana zerttegen. Al qalǵandary topyraqtyń asty­nan arshylyp alynǵanda, qanshama qupııa­nyń, jasyrynǵan jumbaqtyń syry ashylady deseńizshi?!

Taldynyń boıynan tabylǵan olja­lardyń ishinde qola bilezikter, pyshaq­tar, áıelderge arnalǵan japyraq tárizdi salpynshaq, jylqy ábzelderi bar. Buǵan qosa, qorǵandardyń birinen keramıkalyq ydys-aıaqtar da tabylǵan.

– Bul «Qarajartas-2» qorymynyń erekshe kózge túsetin alǵashqy qorǵany. Biz ony bıyldan bastap zertteý­ge kiris­tik. Birinshiden, qorǵan toly­ǵy­­men tas­tan turǵyzylǵan. Onyń dıa­metri 21 metr de, bıiktigi 2 metrge jýyq. Ekin­shi­den, bul qorǵannyń syrtqy qu­ry­lysy kúni búginge deıin jaqsy saqtal­ǵan birneshe qorshaýdan turady. Taǵy bir ereksheligi, tabylǵan zattar qabir shuń­qyrynan shyqqan joq. Zertteý nátı­jesinde keramıkalyq ydystyń qyryqqa jýyq fragmenti, ushtama tas, úsh qyrly qola jebeniń ushy tabyldy. Keramıka erte temir dáýirine jatady. Bul jerden adamnyń súıekteri tabylmady. Iаǵnı, jerleý kerek-jaraqtarsyz jáne adam súıeginsiz bolyp shyqty, – deıdi ob­lys­tyq tarıhı-ólketaný murajaıy dırek­tory­nyń orynbasary Dáýren Júsipov.

Qazaqstannyń keıingi qola dáýirindegi eń iri jáne kúrdeli ǵımarattarynyń birinen sanalatyn tas pıramıda 2017 jyly Qarajartas qorymynan tabyl­ǵan bolatyn. Qorǵandy qaıta qalpyna kel­tirý jumystary bıylǵy kúzde aıaqta­lady dep josparlanǵan.

Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, Arqa tósi arshylmaǵan arheologııalyq qazy­naǵa tunyp tur. Jaqynda ǵana osy Shet aýdanynda ejelgi qalanyń orny tabyldy. «Aqkezeń» dep atalǵan bul qonys qola dáýirdiń Qazaqstan aýmaǵyndaǵy eń iri qonystarynyń birine jatady. Bul jerde tastan qalanǵan ǵımarattar men turǵyn úı úıindileri túrindegi 80-ge jýyq qurylys orny tabylǵan. Qonys­tyń aýmaǵy 10 gektar jerdi quraıdy. Aq­kezeńniń kólemi jáne onyń keıbir qu­ry­lystarynyń erekshelikteri osy arheo­logııa eskertkishiniń protoýrbanıstik sı­pa­ty týraly gıpotezany usynýǵa múm­kin­dik beredi, dep esepteıdi mamandar.

Qazirgi tańda Aqkezeń qonysy orna­las­qan aýmaqta aýqymdy ǵylymı zer­t­teý­­ler júrgizilýde. Qorymdy zert­teý barysynda 306 sharshy metr aýmaqta qazba ju­mys­tary júrgizildi. Nátıjesinde kóle­mi 13h12 metr bolatyn qurylys ala­ńy zertteldi. Bul qurylystyń irge­ta­­sy ár­biriniń salmaǵy jarty ton­naǵa deıin je­tetin tas plıtalarmen qalan­ǵan. Ma­mandar bul ǵımarat qoǵamdyq oryn bolǵan degen boljam aıtady. Ol jergilikti turǵyndardyń jınalatyn, dinı rásimder ótkizetin ǵıbadathana bolýy bek múmkin.

– Qazylǵan kesene kólemi 8,5h8,5 metr bolatyn. Qazba jumystary kezinde kvest oıynyndaǵydaı nebir shytyrmannyń sheshimin tabýǵa týra keldi. Tastardyń astynan biz kesenedegi «qonystanýdyń» júıeli úsh kezeńin anyqtadyq. Mysaly, keıingi qola dáýirinde Beǵazy-Dándibaı mádenıetiniń qaǵıdalaryna saı kele­tin dálme-dál jerleý rásimderi ót­kizil­­gen. Birneshe ǵasyrdan keıin ke­se­ne­niń soltústik-shyǵys bóliginde ejel­gi kóshpendiler jerlengen qorǵan salyn­ǵan. Onyń qurylysyna keseneniń syrt­qy qabyrǵasynyń irgetasy bolǵan tas­tardy paıdalanypty. Taǵy bir myń jyl ótkennen keıin ortalyq qorym qı­ra­ǵan. Onyń ornynda ortaǵasyrlyq jer­­leý júrgizilgen. Sońǵy jerleý orny ońtús­tik-batysqa, Mekke qala­sy orna­lasqan jaqqa qaraı ilespe qural-saı­mansyz salynǵan, ıaǵnı bul musyl­man­dyq jerleý qaǵıdalaryna sáıkes keledi, – deıdi qazba jumystaryn júrgizip jatqan «Arheologııalyq zertteýler» JShS-niń dırektory Erlan Ámirov.

Aqkezeń qonysy – Ortalyq Qazaq­standaǵy Beǵazy-Dándibaı mádenıetiniń baǵa jetpes eskertkishi bolyp sanala­dy. Bul qola dáýiriniń sońǵy mádenıetin (bizdiń dáýirge deıingi XIII-IX ǵǵ.) Qazaq­stan tarıhyndaǵy jarqyn mádenı fenomen dep senimmen aıtýǵa bolady. Osy ýaqyt kezeńinde bizdiń elimiz­diń aýma­ǵynda protomemlekettik qury­lym­dardy qalyptastyrý qolǵa alynyp, qoǵamdy elıtaǵa jáne qarapaıym halyqqa toptastyrý bastalǵan. Atalǵan mádenıettiń ekonomıkalyq bazısi keshendi mal sharýashylyǵy men egin sharýashylyǵy jáne tústi metallýrgııa bolǵanyn ǵa­lym­dar naqty dáleldermen senimdi túr­de aıtady. «Joǵary damyǵan taý-ken isi men me­tal­lýrgııa osydan 3,5 myń jyl bu­ryn Or­talyq Qazaqstandaǵy ál-aýqat­tyń negizi bolǵan», degen tujyrym jasaı­dy olar.

Qazirgi tańda Aqkezeń qonysynan tabylǵan kóne jádigerler temirdiń quramy men jasyn anyqtaý maqsatynda zerthanalarǵa jiberilgen. Jergilikti ǵalymdar bolsa, zertteý nátıjeleriniń Taldy tarıhı-arheologııalyq kesheniniń Eýrazııa qurylyǵyndaǵy baǵa jetpes baǵzy eskertkishter qatarynan oryn alatynyn dáleldeıtin derekter qoryn tolyqtyra túserine bek senimdi.

Qaraǵandy oblysy