Tórteý túgel bolsa…

Sársenbi, 13 aqpan 2013 7:25

Koalısııalyq kúshterdiń Aýǵanstandy 2014 jyly tolyq tastap shyǵýynan keıin aımaqta qandaı ahýal qalyptasady degen másele oılandyrmaı qoımaıdy. Onyń ústine iri sa­ıası yqpaldy elder Aýǵanstandy qoıyp, Ortalyq Azııa elderine kóbirek nazar sala bastaǵany baıqalady. Endi osy máseleni oı eleginen ótkizip kórelik.

Sársenbi, 13 aqpan 2013 7:25

Koalısııalyq kúshterdiń Aýǵanstandy 2014 jyly tolyq tastap shyǵýynan keıin aımaqta qandaı ahýal qalyptasady degen másele oılandyrmaı qoımaıdy. Onyń ústine iri sa­ıası yqpaldy elder Aýǵanstandy qoıyp, Ortalyq Azııa elderine kóbirek nazar sala bastaǵany baıqalady. Endi osy máseleni oı eleginen ótkizip kórelik.

Aımaqtaǵy yqpaldy elderdi aıtqanda eń aldymen aýyzǵa túsetini Reseı men Qytaı. Sońǵy kezde AQSh-tyń kórshiles О́zbekstanǵa erekshe nazar aýdara bas­taýy joǵaryda atalǵan eki eldi beıjaı qaldyra almasy anyq. The Financial Times basylymynyń sholýshysy Gıdeon Rahman júzjyldyqtyń eń geosaıası dramasy AQSh pen Qytaıdyń arasyndaǵy yqpal men bılik úshin kúresi bolady degendi aıtypty. Onyń bul tujyrymy negizsiz de emes sekildi. О́ıtkeni, Japonııa, Úndistan, Avstralııa, Ońtústik Koreıa jáne Eýropalyq Odaq osy eki alyp elmen de iri saý­da áriptestigin ornatqan.

2020 jylǵa qaraı Qytaı eko­no­mı­kasynyń álemde birinshi orynǵa shyǵý yqtımaldyǵy AQSh-tyń mazasyn ketirip-aq turǵandaı. Onyń ústine Qytaı sońǵy jyldary óziniń áskerı áleýetin arttyrýǵa kóshkeni aımaqtaǵy jaǵdaıdy kúrt ózgertip jiberýi múmkin. О́ziniń qýatyna mine bastaǵan Qytaımen qazirgi tańda Japonııa, Vetnam jáne Úndistan arasynda jer máselesi boıynsha keıbir túsinispeýshilikter bar. Árıne, bul elder Aq úıdiń qoldaýyna múddeli, alaıda olar da qarap jatqan joq. Sońǵy kezde Úndistan Reseıden qarý-jaraq satyp alyp, ony barynsha jańǵyrtýǵa kúsh salýda. Kelisim-sharttardyń tolyq quny 4 mıllıard dollardan asady.  Soltústiktegi kórshimizdiń qarý-jaraq satý boıynsha byltyrǵy jyldy da tabyspen aıaqtaǵany belgili.

Jalpy, Reseı aımaqta óziniń yqpalyn júrgizýge tyrysqanymen, onyń bul talpynysy asa alys aýqymdy qamtı  almaı otyr.  AQSh óz kezeginde О́zbekstan, Tájikstan jáne Túrkimenstanǵa barynsha yqpal etýge tyrysýda. Onysy nátıjesiz de emes. AQSh Memlekettik hatshysynyń Ońtústik jáne Ortalyq Azııa jónindegi kómekshisi Robert Bleık óz basshysynyń kótergen «Jańa Jibek joly» jobasyn eki qyrynan kóretindigimen bó­liskeni málim. Atap aıtqanda, birinshisi – saý­da­ny barynsha lıberalızasııalaý, memlekettik she­karadaǵy ashyqtyqty qamtamasyz ete oty­ryp, keden rejimin retteýdi reformalaý. Ekin­shi mańyzdy faktor – energetıka men ın­fraqurylymǵa ınvestısııa tartý. Bul óz ke­zeginde ınvestısııaǵa qolaıly saýda jol­da­ryn keńeıtýge múmkindik berýge tıis. Ázir­ge aımaqtyq saýda aınalymy Ortalyq Azııa­daǵy saýda kóleminiń 15 paıyzyn ǵana qam­typ otyr. Osylaısha, bul el Ortalyq Azııa eko­nomıkasynyń boıyna qan júgirtý arqyly aı­maqta óziniń yqpalyn barynsha kúsheıtýdi kózdeýde.

Byltyr Vashıngton men Tashkent arasyn­da­ǵy kelissózderdiń nátıjesinde О́zbekstan aýmaǵynda Jedel is-qımyl ortalyǵyn qurý týraly ýaǵdalastyqqa qol jetkizilse, Ortalyq Azııa AQSh-tyń áskerı bazasynyń mindetterin atqarary aıtpasa da túsinikti. Esesine kór­shi­lerimizge Aýǵanstannan shyǵarylǵan amerıkalyq áskerı tehnıkanyń basym bóligi tıedi dep kútilýde. Onyń ústine О́zbekstannyń UQShU-daǵy músheligin toqtatýy bul eldiń aýmaǵyna sheteldik bazalardy ornalastyrýǵa múmkindik bermek.

Jalpy, AQSh-tyń aımaqtaǵy yqpaly Reseıge jaqpaıtynyn 2011 jyly Reseı Bas shtab bastyǵy armııa generaly Nıkolaı Makarov bylaısha jetkizgen-di: «KSRO taraǵannan keıin Reseıdi boılaı jergilikti soǵys qaqtyǵystarynyń bolý yqtımaldyǵy artty, al keıbir jaǵdaılarda ol ıadrolyq qarý qoldanýǵa ulasatyn soǵysqa aınalyp ketýi de múmkin». RF Qoǵamdyq palatasyndaǵy onyń bul sózi Aýǵanstannan koalısııa áskerleriniń shyǵarylýynan keıin Ortalyq Azııa aımaǵynda joǵaryda aıtqan jergilikti soǵys qaqtyǵystary bolýy múmkindigi paıymymen ulasqan-dy.   Reseıdiń qazirgi basshysy Vladımır Pýtınniń «Kerek bolsa biz birneshe derjavamen soǵysa alamyz» degen sózin de estigenbiz. Ázirge Kreml azýyn aqsıtýmen ǵana shektelýde. Qazaqstanmen ortaq áýe qorǵanysyn quraıyq degen usynys ta osymen baılanysty bolsa kerek. Al AQSh pen Qytaı aımaqty barynsha ekonomıkalyq qoldaýymen óz jaǵyna tartqysy keletinin baıqatyp otyr.

О́tken jylǵy saparynda Tájikstan prezı­denti Emomalı Rahmon Qytaıdan kezekti ret qaryz alýǵa májbúr boldy. Sapar barysynda energetıka, óndiris salasyndaǵy on kelisimge qol qoıylǵan. Sonyń ishinde sement zaýyty men «Dýshanbe-2» JES-in salý jobalary da bar. Al Túrkimenstannyń osy bir alyp elge kógildir otyn satyp otyrǵandyǵyn bilemiz. Jalpy, jaqyn bolashaqta Qazaqstan men Túrkimenstannan aǵylǵan kógildir otyn ımportynyń jyldyq mólsheri 80-100 mıllıard tekshe metrge jetedi degen boljam bar. Qazirgi kezde Qazaqstanda óndiriletin qara altynnyń 40 paıyzy Qytaıǵa tıesili degen áńgimeler de estilip qalyp júr. Reseı bolsa, elimizdiń ýran óndirisine óziniń yqpalyn júrgizýge múddeli ekendigin baıqatyp keledi.

Soltústiktegi kórshimiz, sonymen qatar, Qyr­ǵyzstanmen de tyǵyz qarym-qatynastar ornatýǵa qyzyǵýshylyq tanytýda. Reseı osy elge birqatar qaryzdaryn keshirýmen qatar, «Qambarata-1» GES-in salý jáne bir­qa­tar kásiporyndarǵa qarjy quıý sııaqty qa­damdarǵa baratyny belgili bolyp otyr. Onyń ústine Bishkek Máskeýge óz aýmaǵynda birik­ken áskerı bazany 15 jylǵa deıingi mer­zimge ornalastyrýǵa mursat berdi. Negizinde Qyr­ǵyz­stannyń, aqshalaı quıylym bolyp jatsa, AQSh-pen de áskerı yntymaqtastyqtan qash­paıtyny anyq.

Sondaı-aq, qyrǵyzdar Qytaıdan óz aýmaǵy arqyly temir jol tartylýyn da qyzý qoldaıdy. Tutastaı alǵanda, Aspan asty eli Ortalyq Azııa aımaǵyna soltústiktegi kórshimizge qaraǵanda aıtarlyqtaı qarjy quıýda. 2011 jyly onyń kólemi 17 mıllıard dollar bolsa, Reseıdiń ınvestısııasy salystyrýǵa da kelmeıdi. Osy oraıda Qytaıdyń aımaq elderimen saýda aınalymy 20 mıllıard dollarǵa jetkendigin jáne onyń basym bóligi Qazaqstanmen aradaǵy saýda-sattyqqa tıesili ekendigin qaperge sala ketken lázim.

Qytaı dostyq qoǵamynyń tóraǵasy Chjan Degýan Ortalyq Azııa elderimen arada eshqandaı problemalardyń joqtyǵyn bylaısha sıpattaıdy: «Sońǵy kezderi Ortalyq Azııa ne jeńetin, ne jeńilis tabatyn úlken derjavalardyń oıyn alańyna aınalyp ketti dep jatady. Biz barlyǵy da utysta bolatyn qatynastar qaǵıdatyn ustanamyz. Qytaı eshqashan da Ortalyq Azııany óziniń ishki aýlasy dep qarastyrmaıdy». Sarapshy qalaı dese de Qytaıdyń elimizdiń munaı óndirý salasyna barynsha kirigýge tyrysyp jatýy, máseleniń ekonomıkalyq jaǵy basym degenimizben, jaǵdaıǵa sál basqasha qyrynan qaraýǵa ıtermeleıdi. Eýrazııa odaǵy ıdeıasynyń júzege asa bastaýy jáne Qytaı usynǵan ShYU aıasynda erkin saýda aımaǵyn qurý jobasyn Ortalyq Azııa elderi men Reseıdiń qabyldamaı tastaýy osy sózimizdiń aıǵaǵy bolsa kerek.

Máskeý memlekettik halyqaralyq qatynastar ınstıtýty Saraptama ortalyǵynyń dırektory Andreı Kazansevtiń paıymynsha, qazir Qytaı Ortalyq Azııa ıntegrasııasy strategııasyn basqa qyrynan qarastyryp jatqan kórinedi. Qytaıdyń eń iri saýda áriptesi bolyp tabylatyn Eýropalyq odaqtaǵy daǵdarysty jaǵdaı aldyńǵysynyń eksportyn aıtarlyqtaı kemitken. Bul óz kezeginde Qytaı ekonomıkasynyń aıtarlyqtaı báseńdeýine alyp kele me degen qaýip te joq emes. Sarapshylar sońǵy kezderi osyndaı joramaldar aıta bastady.

Buǵan qosa, Qytaı men Reseı Jerorta teńizi aımaǵynan yǵystyryla bastaǵan syńaıly. AQSh-tyń burynǵy qarjy mınıstriniń orynbasary Pol Kreıg Roberts bir basylymǵa bergen suhbatynda Lıvııada Kaddafıdi, al Sırııada Asadty ornynan taıdyrýǵa tyrysýymyz Qytaı men Reseıdi Jerorta teńizi aımaǵynan yǵystyryp shyǵarýmen baılanysty depti. О́ıtkeni, Qytaı ınvestısııasy Lıvııanyń shyǵysyna, Angola men Nıgerııaǵa baǵyttalyp kelgendigin eskersek, Lıvııa men Sırııadaǵy qazirgi shıelenisken jaǵdaıdyń qaıda baryp tireletinin kórý qıyn emes.

AQSh-tyń burynǵy qarjy mınıstri orynbasarynyń paıymynsha, munyń arty jaqsylyqqa aparmaıdy. Tipti, iri qaqtyǵysqa ıtermeleýi de múmkin. Bul oıdyń reseılik generaldyń sózimen qabysyp jatqandyǵyn ańǵarý da qıyn emes. Ekonomıkalyq kúsh ala bastaǵan Úndistan Parsy shyǵanaǵynan Iran arqyly Aýǵanstanǵa temir jol jelisin tartýdy qarjylandyrýǵa daıyn ekendigin de bildirip otyr. Bul da Aspan asty eliniń oılastyrǵan jobasyna balama ispetti. О́ıtkeni, osyǵan deıin Qytaı Shyńjań men Aýǵanstan arasyn jal­ǵaıtyn temir jol jelisin tartýǵa ázir ekenin bildirgen-tin.  Munyń barlyǵynyń resýrstar óndirý men kapıtaldardyń tıimdiligin arttyrý úshin jasalyp jatqan qadamdar ekeni túsinikti.

Qoryta aıtqanda, iri derjavalardyń yq­paly jyldan jylǵa kúsheıe beretinin ýaqyt­tyń ózi kórsetip otyr. Ár el óziniń múd­desi turǵysynan qareket etetindikten, iri der­javalardyń yqpalynda ketpeýdiń basty kilti, tórteý túgel bolsa, tóbedegi keledi degendeı, Ortalyq Azııa elderiniń odaǵyn qurýda jatsa kerek. Bul máseleniń sońǵy kezderi jıi qozǵala bastaýynyń bas­ty sebebi osy dep oı túıýge tolyq negiz bar.

Asqar TURAPBAIULY,

«Egemen Qazaqstan».