Tozyǵy jetken tehnıka – aýyl sharýashylyǵyn damytýǵa qolbaılaý

Dástúrli tehnıka men sıfrly tehnologııanyń jemisi

Tek qajetti qarajat bólinbeı, tıisti mamandar daıyndalmaı, sıfrly tehnologııanyń «jiligin shaǵyp, maıyn ishetin» IT mamandarǵa múmkindik berilmeı otyrǵany tusaý» bolýda. Dymy quryp, dińkelep júrgen sharýalardyń ekken eginin shashaý shyǵarmaı oryp alý úshin zamanǵa saı, kópfýnksıonaldy tehnıkalar kerek-aq. Biraq ókinishtisi sol, elimizde bul salaǵa bólinetin qarajat kóleminiń azdyǵynan esepten shyǵarylýy tıis eski tehnıkalardyń qoldanysy respýblıka boıynsha 60 paıyzdy qurap otyr.

Keıingi jyldary dúnıe júzinde halyq sanynyń kúrt ósýi jahandyq problemaǵa aınalyp, ǵalymdar azyq-túlikpen qamtamasyz etý máselesiniń ýaqyt ótken saıyn kúrdelene bastaǵanyn aıtady. Suranysty qamtý maqsatynda astyq ónim­derin alýdyń tıimdi tásilderi zaman talabyna saı ózgerip, sıfrly tehnologııalar týdyrǵan tańǵajaıyptar ónim kólemin eselep arttyrýda.

Buǵan deıin Market Re­search Future sarap­tamalyq or­ta­lyǵy traktor, kom­baın, jerdi tegisteýshi syn­dy aýyl­sharýashylyq tehnı­kalarynyń jańa dáýiri bastalǵanyn, bir-birimen ózara baılanysta bolatyn, ortaq júıege qosylǵan quryl­ǵy­lar­dyń qurastyrylyp jatqanyn málimdegen bolatyn. Dástúrli tehnıka men sıfrly tehnologııany toqaılastyra bilgen damyǵan elderde Google Earth jáne robot­tandyrylǵan júıeler astyq ónimderin arttyrý úshin bir ar­naǵa shoǵyrlandyrylǵan.

Bola­shaqta aýylsharýashylyq sala­synda tyń jańalyqtar oryn alýy bek múmkin. Sebebi AgTech úrdisteri, ıaǵnı sıntetıkalyq bıo­logııa men myńjyldyq fermerler, jylyna birneshe márte ónim beretin egin alqaptarynyń jańa dáýiri bastalmaq. Oǵan dálel, osydan 4 jyl buryn aýyl­sha­rýashylyq tehnologııalary­na salynǵan ınvestısııa kólemi 4,6 mlrd dollardy qurady. Sodan beri bul salaǵa salynǵan qarajat artpasa, kemigen joq.

Sońǵy zertteýlerge súıensek, 2030 jylǵa qaraı saladaǵy ón­diris kólemi 60%-ǵa artýy múmkin. Jelilik tehnologııalar sala­syndaǵy álemdik kóshbasshy sanalatyn Cisco kompanııasy taratqan málimet boıynsha azyq-túlik sektorynda ınternet zattaryn paıdalanýdyń áleýeti zor. Jabdyqtar men materıaldardaǵy datchıkterdi paıdalana otyryp aýylsharýashylyq resýrstaryn jınaýdy, tekserýdi jeńildetetin IoT júıesi paıda bolysymen oǵan 14,4 trln dollar shamasynda qarajat salyndy.

Onda IoT datchıkteri arqyly fermerlerdiń álemniń kez kelgen buryshynda otyryp ónimin kórýge, baqylaýǵa, naqty ýaqyt rejiminde qajetti aqparattardy alýǵa múmkindigi bar. Eger egin alqabynyń bir buryshyna sý jetpese, ıá bolmasa qajetti mıne­ral­dar kerek bolsa, IoT datchık­teri júıe arqyly bul týraly sharýaǵa aqparat beredi. Mun­daı júıeni qoldanysqa erte engizgen AQSh-taǵy fermer­ler drondardyń kómegimen qur­ǵaqshylyqqa jáne qorshaǵan ortanyń basqa da zııandy faktorlaryna qatysty málimetterdi esh qıyndyqsyz alyp otyr. Tipti «aqyldy drondar» tuqym sebý syzbalaryn taldaý jáne josparlaý arqyly topyraqtyń sapasyn boljaý úshin de paıdalanylady.

Búginde agrohımıkattarsyz egin alqap­taryn elestetý múl­de múmkin emes. Jańa teh­no­lo­gııalardyń bul salaǵa etene enýi hı­mııalyq qospalardyń da ornyn almastyrýǵa ábden qabiletti bolyp otyr. Mysaly, John Deere shyǵarǵan búrký jáne julýǵa arnalǵan robottar arqyly agrohımııa qospalaryn qoldaný kólemi 90 paıyzǵa kemigen.

Bul aýylsharýashylyq salasyna engen sıfrly tehnologııalar aǵynynyń bir parasy ǵana. Etene engen jańa úderistiń paıdasy men parqyn túsingen elder bul salaǵa erekshe yqylas tanytyp otyr. MRFR taratqan aqparatqa súıensek, Qytaı men Úndistanda aldaǵy úsh jylda azyq-túlik ónimderine suranystyń artýyna baılanys­ty aýylsharýashylyq tehnologııalaryna qajettilik te artpaq. Ony óteý úshin atalǵan merzim aralyǵynda AQSh jáne Kanada sııaqty elder aýyl sharýashylyǵyndaǵy tehnıka naryǵyna óz ónimderin usynýdy arttyrýǵa nıet tanytýda. Eýropada shyǵarylǵan birneshe qyzmetti qatar atqara alatyn traktorlarǵa da suranys asa joǵary. Onyń ózgeden artyq­shylyǵy qaýipsizdikti qamta­masyz etýinde bolyp otyr. Taıaýda Eýropada aýyl sharýashy­lyǵy ónimdiligin arttyrý jáne fermalardaǵy qaýipsiz­dikti qamtamasyz etý úshin avtomat­tan­dyrylǵan tirkeý júıesi ázir­lendi. Bul júıe arqyly trak­tor júrgizýshisi agregatty, tir­kemeni jáne traktordy qolmen jalǵaýdyń, ıá bolmasa aǵytýdyń ornyna bul jumysty óz ornynda otyryp atqara beredi.

Fermerler úshin sıfrly-vırtýaldy álem qalyptasyp keledi desek artyq aıtpaǵan bo­lar edik. Álbette, tehnıka damyp, ónim artqan saıyn sapa­nyń syn kótermeıtinin bilemiz. Dál qazirgi ýaqytta aýylsha­rýashylyq tehnologııasy kósh ilgeri damyǵan elderdiń jandy jeri de osy sapaly ónimge qol jetkizý bolyp otyr. Al bizde sapaly ónim bar bolǵanymen, ony oryp alýǵa jetkilikti jaǵdaı jasalmaı keledi.

Basty sebep – qarajat az

Bir kezderi Parlament Má­jili­si­niń depýtaty Shaımar­dan Nurymov elimizdegi aýyl­sha­rýashylyq tehnıkalyq parki es­kirgenin aıtyp másele kótergen edi. Ol óziniń depýtattyq saýa­lynda Elbasynyń aýylsharýa­shylyq óndirisindegi eńbek ónimdi­ligin keminde 2 jarym esege arttyrýdy tapsyrǵanyn, ony oryndaý úshin aýyl­sha­rýashylyq taýarlaryn óndirýshilerdi zamanaýı tehnıkamen tez arada qaıta jaraqtandyrý qajettigin aıtqan-dy. Negizinen paıdalaný men jóndeýdiń tehnıkalyq sharttary bo­ıynsha traktorlar, kombaındar men basqa da tehnıkalar 15 jyldan keıin esepten shyǵarylýy tıis. Qazir bizde qoldanylǵan tehnıkanyń 60%-ǵa jýyǵynyń merzimi ótse de, qoldanystan shyǵarylmaǵan. Onyń ústine eskirgen tehnıkanyń qýaty 40 attyń kúshin quraıdy. Salystyrý úshin aıtar bolsaq, AQSh-ta 300, Germanııada 500 attyń kúshin quraıtyn tehnıkalar jumys isteıdi. Tozyǵy jetken tehnıkanyń saldarynan óndiris shyǵyndarynyń úlesi 20%-ǵa jetip otyr.

− Aýyl sharýashylyǵyna mashınalar men jabdyqtar parkin ýaqytynda jańartý úshin otandyq agrosektorǵa arnalǵan mashınalardy shyǵarý isin jandandyrý qajet, – degen depýtat sharýalardyń Belarýsten qosalqy bólshekterdi satyp alýǵa májbúr ekenin, onyń quny tym qymbatqa túsetinin de aıtqan edi. Elimizdegi aýyl sharýashylyǵy ónerkásiptik kesheninde zamanaýı tehnıkalardyń úlesi aýyz toltyryp aıtarlyqtaı deńgeıde emes. Mysaly, byltyrǵy resmı derekke sáıkes, elimizde 152,6 myń jańa traktor bolsa, onyń qoldanysta júrgenine 10 jyl tolmaǵandarynyń úlesi 15 paıyzdy ǵana quraıdy. Al esepten shyǵýǵa tıis traktorlardyń úlesi – 65 paıyz. Respýblıka boıynsha 41,5 myń birlik kombaınnyń 40 paıyzynyń jyly jańa, ıaǵnı paıdalaný merzimi 10 jylǵa deıingi aralyqty qamtıdy. Esepten shyǵarylýǵa tıistisi – 46 paıyz. Mal azyǵyn daıyndaý tehnıkasy 66,7 myń birlik, onyń ishinde jańa mashınalar sany 11 paıyz, esepten shyǵarýǵa jatatyn mashınalar 67 paıyzdy quraıdy. Topyraq óńdeýge arnalǵan tehnıkanyń kórsetkishi tipten tómen. 381,3 myń birliktiń tek 2 paıyzy ǵana jańa bolsa, esepten shyǵarýǵa jatatyny – 84 paıyz.

Álbette, eski tehnıkany óń­dep esi shyq­qan jeke sharýashy­lyq­tardyń agrarlyq sektorǵa eselep úles qosýy ekitalaı. Máse­leniń oń sheshim tappaýynyń sebebi – aýyl­sharýashylyq tehnıkalaryn jańartýǵa bólingen qarajattyń azdyǵy. Máselen, úsh jyl buryn elimizde atalǵan salaǵa 105 mlrd teńge bólinse, sol kezeńde álemdik normaǵa sáıkes sharýashylyq tehnı­kalaryna bólinýi tıis soma kólemi bes ese artyq bolǵan. Jasyratyny joq, iri sharýa qojalyqtarynyń ózi tehnıka parkin tutastaı jańartýǵa qaýqarsyz. Sondyqtan mem­le­ket­tiń qoldaýymen otandyq tehnıka­lardy satyp alýǵa yntalan­dyrý jáne lızıng túrinde memlekettik qoldaý kórsetý arqyly tehnıka jańartýdyń múmkindikteri qarastyrylyp otyr. Onyń ústine Qazaqstanda qurasty­ryl­ǵan tehnıkalardyń baǵasy shetel­dik­termen salystyrǵanda 2-3 esege arzanǵa túspek.

Atqarylyp jatqan sharýalar nátıjesiz emes

Taıaýda Aýyl sharýashylyǵy birinshi vıse-mınıstri Aıdarbek Saparov elimiz­de otandyq mashına jasaý salasyna kó­ńil bólinip, bıyl aýylsharýashylyq tehnıkasyn satyp alýǵa bıýdjetten 65 mlrd teńge bólingenin málimdedi. Onyń aı­týyn­sha, Qazaqstan men Reseıdiń Úkimet basshylarynyń kelisimine sáıkes elimizde K-744 kombaınyn qurastyrý boıynsha ýaǵdalastyq bar. Qostanaıda – kombaın, Kókshetaýda – Kamaz qurastyramyz. Bizde qurastyrylatyn tehnıkaǵa 25% sýbsıdııa beriledi. Qosymsha taǵy 10% jergilikti bıýdjetten berilýi múmkin ekenin aıtqan birinshi vıse-mınıstr memleket tarapynan tehnıkalardy ja­ńartýǵa qoldaý kórsetý úshin ınvestısııalyq sýbsıdııalaý jáne tehnıka lızıngi boıynsha syıaqy mólsherlemelerin sýbsıdııalaý sııaqty sharalar qarastyrylǵanyn da jet­kizdi. «QazAgro» UBH AQ Bas­qa­rýshy dırektory Asylhan Jýva­shevtyń aıtýynsha, endi jyl saıyn tehnıkany 6%-ǵa jańartyp otyrý mejesi bekitilgen. Buǵan deıin bul kórsetkish bar bolǵany 1,5-2%-dy qurady.

– Qazir Aýyl sharýashylyǵy mınıstr­liginiń syıaqy mólsher­lemesin sýbsıdııalaý baǵdar­lamasyn engizýiniń nátıjesinde syıaqy mólsherlemesin jyldyq 4-6%-ǵa deıin tıimdi tómendetý múmkindigi bar. Nátıjesinde ótken jyly ótinim kólemi 1,5 esege artty, – dedi A.Jývashev.

Aıta keterligi, 2018-2019 jyl­dary Agrobıznes baǵdar­la­masy sheńberinde 1690 aýyl­­sha­rýashylyq tehnıkasyn sa­typ alý úshin 25 mlrd teńgeni quraı­tyn 940 nesıe berilgen. Jyldan-jylǵa nesıe arqyly tehnıkasyn jańartýǵa nıetti sharýalar sany artyp otyrǵanyn kórýge bolady.

Otandyq óndiristiń keleshegi zor

Taıaýda ǵana Úkimet basshysy Asqar Mamın Qostanaı qala­syndaǵy Indýstrııalyq aımaq­ta bolyp, «Belarýs» jáne «Kı­roves» traktorlary óndi­risin iske qosty. Eldegi aýyl­sha­rýa­shy­lyq tehnıkalaryna sura­­nys­ty óteý úshin qolǵa alynǵan bas­tamanyń nátıjeli bolýyna bar­lyq múmkindik qarasty­rylǵan.

Sarapshylar qazaqstandyq aýylsha­rýa­shylyq mashınalaryn jasaýdyń qansha­lyqty tıimdi ekenin buǵan deıin de san márte aıtqan bolatyn. Osyǵan baıla­nysty «AgromashHoldıng KZ» AQ aýylsharýashylyq tehnıkalaryn shyǵarýdy jandandyrý maqsatynda ilkimdi jobalardy iske qosyp otyr. Bul kompanııa Essil astyq jáne jemshóp jınaıtyn kombaındardy jáne Lovol traktoryn, tyrma, destelegish, sepkish jáne basqa da ónimder men qosalqy bólshekter, sondaı-aq olardyń bólshekterin shyǵarýmen aınalysady. Aǵymdaǵy jyldyń sońyna deıin Essil markaly 400-den astam astyq jınaıtyn kombaın, 300-den astam tirkeme jáne aspaly tehnıka, 250-ge jýyq orta tartqysh synypty traktor shyǵarý josparlanýda. Byltyr Qazaqstanda shyǵarylǵan kombaındardyń 80%-y atalǵan kásiporynǵa tıesili. Jospar boıynsha óndiris kólemin jylyna 1000 kombaınǵa deıin ulǵaıtý kózdelgen. Qazir Essil 760, 740, 750 jáne 730 modelderi satylymǵa shyqty. О́tken jyly bul kombaındar tolyqtaı synaqtan ótkizilipti. Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy «Saıabaq» sharýa qojalyǵynyń dırektory Erlan Mustafınniń «Agromashholdıng KZ» AQ zaýytynan nesıege alǵan birneshe kombaıny bar.

– Sheteldik kombaındardan esh kem emes. Sapasy syn kóteredi. Byltyr jańa tehnıkamen 600 gektar kúnbaǵys, bıyl 200 gektardaı bıdaı ordym. Negizi tehnıkany «QazAgro­Qarjy» arqyly nesıege aldym. Sharýashylyqtyń qaryzy bolmasa tıisti qujattary túgel bolsa nesıe alýda eshqandaı qıyndyq týyndamaıdy. Meniń alǵanym – quny 38 mln teńgeni quraıtyn Essil 740 kombaıny. Bul somanyń 9 jarym mln teńgesin memleket sýbsıdııa retinde qaıtaryp berdi. Byltyr alǵan tehnıkany 7 jyl tóleımin. Bıyl taǵy bireýin alý úshin ótinish berip qoıdym. Buǵan deıin de «Agromashholdıng KZ» tehnıkasyn nesıege alyp, ony japtym, – deıdi sharýa qojalyǵynyń ıesi. Onyń aıtýynsha, naryqtyq zamanda otandyq sharýalar úshin «AgromashHoldıng KZ» usynǵan múmkindikter qolaıly. Sebebi qazir eshkimniń qolynda birden satyp alatyn daıyn aqsha joq. Sol úshin nesıe shart­tary utymdy bolmaq. Onyń ústine memlekettiń qol­daýy taǵy bar. Qazaqstanda quras­ty­ryl­ǵandyqtan alynǵan tehnıkaǵa bir jyldyq kepildik beriledi. Bu­zylǵan jaǵdaıda aýystyratyn qurylǵylary da ýaqytyly jetedi.

Otandyq tehnıkaǵa suranys jyl mez­giline qaramastan tu­raqty túrde artyp keledi. E.Mus­tafın sııaqty sharýalarǵa tehnıkany «QazAgroQarjy» AQ jáne «QDB-Lızıng» AQ arqyly alý búginde asa tıimdi bolyp otyr. Aıta keterligi, memleket tarapynan jasalatyn mundaı kómek tek elimizde qurastyrylǵan aýyl­sharýashylyq tehnıkalary­na arnalǵan. Qazir «Agromash­hol­dıng KZ» AQ qyzmeti ishki na­ryqpen qatar, О́zbekstan men Reseıge de ónimderin eksporttaý­dy josparlap otyr.