«El erligi – birligi»

Juma, 8 aqpan 2013 7:33

Joldaý jurtshylyq úshin kútpegen jańalyq boldy. Joldaýdyń atalýy jańalyq. Ol «Qazaqstan-2050» Stra­tegııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» dep atalady. «Qalyptasqan memleket» degen jańa uǵym. Bul – táýelsizdiktiń baıandy bolyp, el irgesi qalanyp, Qazaqstan álemdegi irgeli, myqty memlekettiń biri boldy degen saıası tujyrym. Táýelsizdiktiń qalyptasý kezeńi tabysty aıaqtalǵan soń, Elbasy álemge egemen eldiń 2050 jylǵa deıingi jańa saıa­sı baǵytyn jarııa etti.

Juma, 8 aqpan 2013 7:33

Joldaý jurtshylyq úshin kútpegen jańalyq boldy. Joldaýdyń atalýy jańalyq. Ol «Qazaqstan-2050» Stra­tegııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» dep atalady. «Qalyptasqan memleket» degen jańa uǵym. Bul – táýelsizdiktiń baıandy bolyp, el irgesi qalanyp, Qazaqstan álemdegi irgeli, myqty memlekettiń biri boldy degen saıası tujyrym. Táýelsizdiktiń qalyptasý kezeńi tabysty aıaqtalǵan soń, Elbasy álemge egemen eldiń 2050 jylǵa deıingi jańa saıa­sı baǵytyn jarııa etti.

1997 jyly qabyldanǵan «Qazaqstan-2030» Strategııasynyń jeti baǵyty da oryndaldy, olar: 1. Ulttyq qaýipsizdik. 2. Elde ishki saıası turaqtylyq pen ulttyq birlikti saqtaý, nyǵaıtý. 3. Naryqtyq ekonomıkaǵa negizdelgen ekonomıkalyq ósý. 4. Qazaqstan azamattarynyń densaýlyǵy, bilimi men ál-aýqaty. 5. Energetıkalyq resýrstar. 6. Infraqurylym, ásirese, kólik pen baılanys. 7. Kásibı memleket.Elbasy 2006 jylǵy Qazaqstan halqyna Joldaýynda «Qazaqstannyń álemdegi básekege barynsha qabiletti 50 eldiń qataryna kirý strategııasyn» jarııalady. Álemdik ekonomıkalyq forýmnyń (2012) reıtıngi boıynsha Qazaqstan 51-orynǵa kóterildi. «Sonymen, elý eldiń qata­­­­­­ry­­na enýge bir qadam qaldy», dedi óz sózinde Elbasy.«Qazaqstan-2050» baǵdarlamasynda Qazaq eliniń damyǵan 30 eldiń qatarynda bolý maqsaty baıandalǵan, biraq bul jolda HHI ǵasyrdyń ja­handyq on syn-qaterin eskerýimiz kerek. Son­daı-aq Joldaýda strategııanyń jeti baǵyty anyq­talǵan. Shirkin, osy maqsattar oryndalǵanda qandaı zaman, dáýir bolady deseńizshi. Esepsiz bilim, túpsiz ǵylym, tejeýsiz tehnologııa adamzat sanasyn qandaı bıikterge ári qaterlerge jet­kizbek. Qazaq eli qandaı bolmaq, azamattary she?Joldaýda Elbasy «Olar úsh tilde sóıleıdi», deıdi. Tereń maǵynaly túıin. Úsh til degen – úsh qundylyq, úsh dúnıetanym jáne úsh mádenıet. Búginde olardy tegis meńgerýge qolymyz jetpeı otyrǵany anyq. Sondyqtan, bul máseleni jalań saıasatqa, dereksiz dúnıetanymǵa, jalǵan mádenıetke aınaldyryp alyp júrgenimiz joq pa? Úsh tildi birdeı meńgerý – azamattardyń tulǵalyq qasıetin anyqtaýshy fenomen. Úsh til, úsh aqparat órisi, sondyqtan 2025 jyly latyn álipbıine kóshý de osy máselege qatysty órkenıettik qajettilik. Joldaýda bul másele retinde tuńǵysh ret aıtyldy. Latyn álipbıine ótý keleshek isi bolǵanymen, oǵan daıarlyq jumysy búginnen bastalmaq.Latyn álipbıine ótý aspannan túsetin quby­lys emes, ol daıarlyqty, bilimdilikti, ǵylymı sáıkestilikti, mádenı qa­­jettilikti, tipten órke­nıettilikti qajet etetin jaǵdaı. Osy tus­ta aıtarym, Akademııalyq til bilimi ınstıtýty osy má­­­selemen tolyǵymen aınalysyp, qoǵamdy tegis latyn álipbıine kóshirý isinde jetekshi bolýy tabıǵı jaıt. Bul – órkenıettik úrdis. Latyn álipbıine kóshý úshin qoǵamda rýhanı kelisim qajet. Latyn álipbıine qoǵamdyq qajettilikti týǵyzý da oryndy is bolmaq. Bul iste Bilim jáne ǵylym, Mádenıet jáne aqparat mınıstrlikterine negizgi júk túspek. Bul tarıhı jobany iske asyrýdan qoǵamdyq ınstıtýttar da tys qalmaýlary kerek.Joldaý – shyǵarmashylyq izdenis nátıjesi.Joldaý Qazaqstannyń 2050 jylǵa deıingi damý aralyǵyn qamtıtyndyqtan, keleshek urpaq-býyndarǵa ósıet, olardyń úmit fılosofııasy.Úmit – adamnyń asyl qasıeti, Bolashaq nury.Sondyqtan Elbasynyń: «Biz bolashaqqa kóz tigip, táýelsiz elimizdi «Máńgilik El» etýdi murat qyldyq», degeni ár qazaqtyń armany emes pe?Elbasy bul ıdeıasyn naqtylap, «Men HHI ǵa­syr Qazaqstannyń «altyn ǵasyry» bolaryna senemin», degen júrekjardy sózine qosyla se­netinimizdi qalaısha aıtpasqa, qalaısha maqtan tutpasqa!Joldaýda mynandaı tuńǵysh ret aıtylǵan oı-tujyrymdar bar, olar: «Bárimiz bir atanyń – qazaq halqynyń ulymyz», «Bá­­­ri­mizdiń de týǵan jerimiz bireý – ol qasıetti qazaq dalasy», «Bul dúnıede bizdiń bir ǵana Otanymyz bar, ol – Táýelsiz Qazaqstan».Qazaqtyń qanynyń birligi týraly Joldaýda tuńǵysh ret aıtyldy. Qazaq qany bir halyqpyz, demek, bizge ótken tarıhymyz, búgingi kórikti kúnimiz jáne úmitti bolashaǵymyz – bári ortaq.Otandyq ǵylymda jańa túsinikter, uǵymdar paıda boldy. Olar: «qany bir qazaq», «qazaqtyń altyn ǵasyry», «qazaq memleketi» (onyń qazaqtyń demografııasy ári tiline qatystylyǵy), «máńgilik el», «qasıetti qazaq dalsy», «qazaq halqy uly tarıh ıesi», «ulttyń genetıkalyq kody», «el birligi», «qazaqtyń birligi – shejire birligi».Joldaýda qazaq bolý ıdeıasy boı kórsetip tur. Qazaq degen azamattyq uǵym. Qazaq eliniń azamattary – qazaqtar degen ıdeıa. «Qazaqstan-2050» Stra­tegııasy nátıjesinde osy ıdeıa júzege aspaq. Qazaq eliniń azamattarynyń qazaqtaný úderisi bastalmaq.*      *      *Joldaý tolyǵymen ınnovasııalyq oılaýǵa qurylǵan. Joldaý – kóp jylǵy teorııalyq, táji­­rı­belik, pragmatıkalyq ári tulǵalyq izdenisterdiń nátıjesi.Prezıdent Nursultan Nazarbaev 14 jeltoq­­sanda «Astana operasynda» sóılegen sózinde ınnovasııalyq oılaý degen tyń uǵymdy qoldandy. Joldaýda «Jańa tehnologııalyq tolqyn jolyna jarmasyp, absolıýtti ınnovasııalar jasaý barlyq eldiń qolynan kele bermeıdi. Biz osyny jete túsinýge tıispiz», deı kele Elbasy «Biz – jas urpaqpyz jáne bul bizdiń qolymyzdan keledi», dep oıyn túıedi.Elbasy ınnovasııa degende ony naqtylap, jas urpaqqa absolıýtti ınnovasııa qajet ekenin aıtyp otyr.Sonda absolıýtti ınnovasııa degen ne?Aldymen ınnovasııa degen túsinik mánisine nazar aýdarsaq, ol lat. «novatio» – «jańarý» nemese «ózgerý», lat. «in» – «ba­­­­ǵyt­ta», «Innovatio» – «ózgeris baǵytynda» degen maǵynada aı­ty­­latyn sóz. Innovasııalyq oılaý, demek, jańasha oılaýdyń ba­­ǵytyn bildiretin uǵym. Másele tek jańalyqta ǵana emes, onyń baǵytynda. Jańalyq – qozǵalystyń baǵytyn anyqtaıtyn tú­­sinik. Qandaı bolsyn ilgerilegen, ıaǵnı alǵa qadam basqan qoz­ǵa­lys – jańalyq. Onyń úsh ólshemi bar: jańa oı (ıdeıa), jańa is, qareket jáne jańa nátıje. Elbasy absolıýtti ınnovasııa de­­gende tez arada qabyldanyp, iske asatyn jańalyqty aıtyp otyr. Jańalyqtyń jyldamdyǵy degen aıtýly problema. Ja­­­ńa­­lyqtyń jyldamdyǵynyń ındıkatoryn belgileý búgingi aq­­­­pa­­rattyq zamanda basty másele. Qandaı jańalyqty bolsyn qa­­­­byldap alyp, zaman shapshańdyǵyna saı iske asyryp, nátıje alý.Jańalyq jyldamdyǵy degende taǵy eki istiń mánisi aı­­qyndalmaq. Álemdegi (ilgeri órkenıetti elderdegi) bar jańa­­­­lyq­ty shapshańdyqpen qabyl­daı bilý. Jańalyqty taný, sóıtip, ony bilim, ǵylym, eń bastysy, tehnologııaǵa aınaldyrý. Eger, bul úrdiste jyldamdyq bolmasa, biz únemi eski tehnologııa qursaýynda qalmaqpyz. Ol jańalyqtyń bizge eskirip jetýi degen sóz, sondyqtan tehnologııalyq, ǵylym parkteri osy má­selemen aınalysýy zaman qajettiligi. Eski tehnologııadan ınnovasııalyq oılaý shyqpaıdy. О́tken keńes zamanynda jaǵdaı únemi osylaı bolyp kelgen, sonyń zardabyn búgingi urpaq shegýde.Ekinshi mánis, absolıýtti ınnovasııany ózimiz jasaı alatyn halge jetý kerek. Ol úshin bilim salasy, ǵylym arnasy tegis, túgelimen ózgerýi qajet. Qazirgi bilim berý standarttary konservatıvti, ıkemsiz, bıýrokratııalyq júıege negizdelgen, mundaı halden tez arada arylmasaq, absolıýtti ınnovasııa sóz ǵana bolyp qalmaq.Osy tusta grek oıshyly Zenonnyń aporııasy (gr. «απορία» – qıyndyq) esime túsip otyr. Ahılles tasbaqadan on ese jyldam júgiredi delik jáne ol tasbaqanyń artynda myń qadamdyq qashyqtyqta ornalasqan. Osy qashyqtyqty Ahılles júgirip ótken ýaqytta, tasbaqa taǵy da júz qadam alǵa jyljıdy. Ahılles júz qadamdy júgirip ótkende, tasbaqa taǵy on qadamǵa jyljıdy jáne taǵy solaı. Bul úrdis sheksiz jalǵasa beredi, al Ahılles tasbaqany eshqashan qýyp jete almaıdy.Budan shyǵatyn qorytyndy, biz 2050 jyly álemdegi ozyq otyz eldiń qataryna ótý úshin olardyń (oǵan deıingi ózge elderdiń qazir biz shamamen elý eldiń qataryndamyz) sońynan júrip otyrsaq, eshqaısysyna jete almaımyz, biz olardyń sońynan ermeı, aınalyp ótip baryp aldaryna túsýimiz kerek. Elbasynyń absolıýttik ınnovasııa degende qoıyp otyrǵan máselesi osy.Jańalyqtyń jyldamdyǵyn qazirgi zamanda oı jyldam­­dy­ǵymen ólsheý qajet, basqa amal joq. Aqparattyq, bıik teh­nologııa zamany bizge tek qana osy ólshemdi, ıaǵnı oılaý jyl­damdyǵyn usynyp otyr. Atam qazaq aıtýshy edi: «Kóńil júırik pe, kók dónen júırik pe», dep. Kóńil degendi sana dep esepteı berińiz, bul – birinshiden.Ekinshiden, jańalyqtyń jyldamdyǵynyń máni – onyń tehnologııalyq proseske enýi nemese jańalyqtyń óziniń teh­nologııaǵa aınalýy. Bul – ınnovasııalyq oılaýdyń asa mańyzdy órisi. Jańa bilim, ǵylymnyń tehnologııaǵa aınalý qarqyny jáne onyń qandaı tásildermen aınalýy máseleniń máselesi. Bul – bilim, ǵylym jáne tehnologııanyń birligin qajet etetin jaǵdaı. Bul úsheýi keńes zamanynda jeke-jeke óristerde boldy. Innovasııalyq qazirgi zamanda olardyń jeke-jeke bolýynyń eshqandaı mánisi joq. Másele úsheýiniń birliginde ǵana emes, eń bastysy, olardyń birinen birine qandaı jyldamdyqpen ótýinde. Irkilisterge jol berilmeýi, tejeýshi kúshter bolsa, olardan arylýdyń joldary shuǵyl qarastyrylýy kerek. Bul – ınnovasııalyq oılaýdyń basty talaptarynyń biri.Úshinshiden, tez nátıje kerek. Ýaqyt jaǵynan sozylmaly bolatyn nátıjeler eskirip qalýy ábden yqtımal, sebebi, álemdik keńistiktegi ınnovasııalyq oılaý nátıje alý úshin ýaqyt sozylmalyǵyn kúttirmeıdi. Keshigip alynǵan nátıje nátıje bolmaı qalady, ıaǵnı nátıjeniń sapasy joıylady. Sóıtip, eski tehnologııanyń shyrmaýynda qalý yqtımaldyǵy artady. Bul – ınnovasııaǵa jatpaıtyn konservatıvtik oılaý.Astanadaǵy Táýelsizdik saraıynda 2012 jyl­ǵy 25 jeltoqsanda 2012 jyldyń ekinshi jartyjyldyǵyndaǵy ındýstrııalandyrý kartasynda belgilengen ınvestısııalyq jobalardyń tusaýkeserine arnalǵan jalpyulttyq telekópirde sóılegen sózinde Prezıdent osy máseleni naqtylap berdi.Qazirgi kúni kóptegen aldyńǵy qatarly elderde klaster­­­ler­diń jańa tolqyny – ınnovasııalyq klas­terdi qalyptastyrý isi belsendi túrde bas­talyp ketti. О́simniń negizgi draıverleri óner­­kásiptik kásiporyndar emes, ınnovasııalar men bilim or­talyqtary – ýnıversıtetter, tehnologııalyq jáne ınje­ner­lik uıymdar. Osy arqyly bıznes, ýnıversıtetter men mem­lekettiń ózara baı­la­nysýynyń «úsh sıpatty spırali» qurylady.– Osyndaı spıraldi Qazaqstanda da qurý qajet. Dástúrli ákimshilik júıe bul mindetti júzege asyrýda álsizdik tanytýda. Sondyqtan klasterlik damýdy qalyptastyrýdy jańasha uıymdastyrý talap etiledi, dedi Elbasy. Memleket basshysy osylaı deı kele, eń aldymen, klasterlik damýdyń utymdy modelin tańdaýdy júzege asyryp, jańa zamanǵa saı klasterlerdi iske qosý qajettigin atap kórsetti.Bul jerde «úshinshi ındýstrııalyq revolıýsııa» degen uǵymǵa nazar aýdarý qajet. Joldaýda: «Ol óndiris uǵymynyń ózin óz­gertedi. Tehnologııalyq jańalyqtar álemdik naryqtyń qu­ry­lymy men qajettilikterin túbegeıli ózgertedi», delingen. Osyn­daı jańa tehnologııalyq bolmysqa elimizdegi jaǵdaı qandaı?Tórtinshiden, ınnovasııalyq oılaý tek sapaly nátıjeni ǵana qajet etpek. Sapasyz nátıje ınnovasııalyq oılaý emes. Innovasııalyq oılaý degenimizdiń ózi – sapa, onsyz damyǵan otyz el qataryna ený múmkin emes. Elbasy jańashyldyqqa synı kózqaras qajet ekenin aıtty:«Olardy izdeý, daıyndaý jáne jan-jaqty qoldaý qajet. Men Úkimettiń aldyna 100 absolıýt­­tik ınnovasııany izdeý mindetin qoıǵan bolatynmyn. Bul rette men absolıýttik ınnovasııalar dep álemniń eshbir jerinde qalyptaspaǵan ınno­vasııalardy aıtyp otyrmyn. Bizde de osyndaı sheshimderdi tabý jáne iske qosý áleýeti bar. Bál­kim, biz absolıýttik ınnovasııalardyń bar­lyǵyn birdeı qamtamasyz ete almaıtyn bolar­myz. Sondyqtan men 2020 jylǵa deıin 10 ınnovasııany tabý, sonan keıin taǵy da 10-yn izdeý mindetin qoıý oryndy bolar dep sanaımyn. Bul jumysty júıeli, úzdiksiz negizge qoıýymyz qa­jet. Bul, árıne, jeńil mindet emes. Úkimetke bul máseleni sheshýmen jedel jáne júıeli túrde shu­ǵyldaný kerek», – dep atap kórsetti Memleket basshysy.Besinshiden, aıtpaǵym, ınnovasııalyq oılaýda korrýpsııaǵa oryn joq. Korrýpsııa ınnovasııalyq úrdisterge ense, ol óz mán-maǵynasyn joıa bas­tamaq. Innovasııa jahandyq kreatıvtik resýrs, oǵan asa qurmet qajet, oǵan jol bastaldy, ol – «EKSPO-2017»-ge daıarlyq jumysy.Altynshydan, ınnovasııalyq oılaýdyń gýmanıtarlyq maǵynasy, ıaǵnı qoǵamdyq sanany qaıta qurý máselesi.Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵynda jasaǵan baıandamasynda El­basy: «Innovasııalar. Bul – ekonomıkany ǵana emes, sony­men birge, qoǵamnyń basqa da barlyq salalaryn qamtıtyn ta­rı­hı júıe. Bul – HHI ǵasyrdaǵy álemdik damýdan qalyp qoımaýdyń birden-bir joly», degen edi.Qoǵamnyń totalıtarlyq júıesinen arylýy qajet. Totalıtarlyq oılaý degen keńestik zamanda qalyptasqan, ádet, dástúrge sińgen oı-sana. Olar qandaı deseńiz, túsin tústep bere­ıin. Bolshevıktik sana, proletarlyq sana, kom­mýnıstik sana, sosıalıstik sana, keńestik sana, bir sózben aıtqanda, markstik-lenındik sana. Marksızm-lenınızmniń totalıtarlyq fıloso­fııasy týraly Karl Popper «Ashyq qoǵam» kita­bynda tolyq baıandap bergen, mundaı synı kózqarasty Bertran Rasseldiń «Istorııa zapadnoevropeıskoı fılosofıı» degen kitabynan tabýǵa bolady. Nobel syılyǵynyń laýreaty Albert Shveıserdiń dúnıetanymy laı sýǵa quıǵan taza bulaq.Jańa baǵyttaǵy sana qalyptaspaı, qoǵamda ınnovasııa qalaı bolmaq. Jańasha oılaý júıesiniń alǵashqy úlgilerin Qazaq jerinde nasıhattaýdy kún tártibine qoıǵan, sol iske belsene kirisken Álıhan Bókeıhanovtan bastap Muhtar Áýezovke deıingi Alash qaıratkerleri bolatyn. Demek, ótken tarıhymyzǵa zer salsaq, kreatıvtilik oılaý júıesi bolǵanyna kózimiz jetedi. Amal qansha, ol jemis saıası dúrbeleńderge qatysty úzilip qaldy. Endigi másele sabaqtastyqta. Bul jerde naqtyly aıtatyn jaı, Alash qaıratkerleri kórkemsóz ben saıasatty ajyratpaǵan, halyq mádenıetine sol zamanda ınnovasııa ákelgen tulǵalar bolatyn. Olar kórkemsózdi, ádebıetti, ıaǵnı mádenıetti saıasattan joǵary qoıǵandar. Mundaı oılaý – tabıǵı bolmysy jaǵynan ınnovasııalyq oılaý. Sebebi, kórkemsóz qaı zamanda, qaı elde bolsa da, únemi saıasattyń aldynda júredi. Kórkemsóz – halyqtyń sanasy, kórkemsóz halyqtyń erkindikke, bostandyqqa degen refleksııasy. Bul refleksııa­syz saıası qozǵalystar, saıa­sı partııalar nátıjeli iske bara almaıdy. Bul – qaǵıda. О́tken tarıhta solaı bolǵan, búgin de solaı, erteń de solaı bolmaq. Halyqtyń refleksııasy óner men ádebıette kórinedi. Bul – qazaq mentalıtetinde tipten tereńdep ketken fenomen. Qazaq tarıhyna kóz jiberseńiz, qandaı saıası tulǵany almańyz, bári-bári halyqtyń óneri men kórkem sózinen (ádebıetinen) eshqashan tys ketip, saıası isterge barmaǵan. Buǵan, ásirese, jyraýlar tvorchestvosy aıqyn dálel. Jelmaıaǵa minip alyp, qazaq memleketine jer izdegen, Jeruıyq izdegen Asan-qaıǵy da, Buqar jyraý da osyndaı qyzmetter atqarǵan. О́ner men kórkem sóz – halyq pen saıasattyń arasyndaǵy kópir.Prezıdent: «Eldi birlikke bastaǵan abyzdar men jyraýlar­­dyń qazirgi jalǵasy – zııaly qaýym ókilderi bolyp sanalady. Búgingi qoǵamda táýelsizdik sanasyn ornyqtyrý – osy zııaly qaýymnyń qasterli boryshy», degen edi táýelsizdiktiń jıyrma jyldyǵyna arnalǵan saltanatty jıyndaǵy jasaǵan baıandamasynda. Búgingi másele sol zııaly qaýymda bolyp tur, olardyń bir parasynyń sanasynan sosıalızmniń «týa bitken tańbalary» keter emes.*      *      *Innovasııalyq oı – bilim, ǵylym salalarynyń «taza aýasy». Joldaýda Elbasy «jappaı saýattylyq jetkiliksiz bolyp qalǵaly qashan», deı kele, fýnksııalyq saýattylyqqa zor kóńil bólý qajettigin alǵa tartty. Ásirese, joǵary oqý oryndarynyń akademııalyq avtonomııa kepildigi, zertteý ýnıversıtetterin ashý, olardyń bilim berý baǵdarlamalarynyń standarttaryn óz betinshe jasaýy sııaqty ıgi sharalar ınnovasııaǵa jol ashpaq, bul jóninde qos palataly Parlament qyzý talqylap, 2011 jyly (aqpanda) «Ǵylym týraly» Zań qabyldandy, onyń 10-baby túgel zertteý ýnıversıtetterine arnalǵan. Zańda kórsetilgen sharalardyń tez arada iske asýy kerek-aq!Bilim týraly zań da (2007 jyly qabyldanǵan) qoǵamda qyzý talqyǵa túsip, oǵan 2011 jyly ózgerister men tolyqtyrýlar engizildi. Bul jerde Joldaýda atap kórsetilgendeı, «Eskirgen nemese suranys joq ǵylymı jáne bilim pánderinen arylý» másele bolyp otyr. Oqytý ádistemelerin jańǵyrtýda ınnovasııa qajet, bul másele de kadrlarǵa baryp tireledi.Dúnıeniń qymbaty ýaqyt desek, Elbasy aıt­qandaı, orta, arnaıy, joǵary, tipten ma­gıstr­lik dárejede eskirgen, suranystan shyq­qan pánderge jastar ýaqyttaryn bosqa rásýa etip jatqan qalpy bar. Bul bilim, ǵylym salalaryndaǵy sosıalızm zamanynan qalyptasyp qalǵan konservatızmdi jeńý búgingi kúnde qıynnyń qıyny bolyp turǵanyn qynjylyspen aıtýǵa týra keledi. Kadrlar korpýsynda ınnovasııa bar ma?Astanada ótetin «EKSPO-2017» múldem tyń ınnovasııalyq ólshemderdi qajet etpek. Jalpy saýat kóterý máselesi – keshegi kún. Elimizdegi joǵary oqý oryndarynyń sany – 140, onyń ishinde: ulttyq – 9, memlekettik – 33, azamattyǵy joq – 13, «Nazarbaev Ýnıversıteti» AAQ – 1, Q.A. Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq kazaq-túrik ýnıversıteti – 1, aksıonerlik – 16, jeke menshik – 67. Elimizdegi joǵary oqý oryndaryndaǵy bakalavrıat stýdentteriniń sany – 571 691, onyń ishinde: kúndizgi oqý bóliminde – 362 551 adam, syrtqy oqý bóliminde – 195 520 adam, keshki oqý bóliminde – 13 620 adam.Jarty mıllıonnan astam jas bilim, ǵylym jolyna túskeni qýanyshty, biraq solardyń qanshasy zaman talabyna saı maman bolyp shyqpaq, oılanatyn másele! Bilikti mamandarǵa suranys qalaı ótelýde, qalaı iske asýda?*      *      *Innovasııa qoǵamǵa qajet. Qoǵam týraly áńgime kóp. Biz zamanynda markstik-lenındik ilimge saı mynandaı jikteý jasadyq, olar: alǵashqy qaýymdyq qoǵam, quldyq qoǵam, feodaldyq qoǵam, sosıalıstik qoǵam, kommýnıstik qoǵam, ótpeli qoǵam, damýshy qoǵam. Bertin kele qoǵamdy taptyq turǵydan emes, órkenıettiń ólshemimen anyqtaı bastaǵanda dástúrli qoǵam, azamattyq qoǵam, tranzıtti qoǵam, klerıkaldyq qoǵam, totalıtarlyq qoǵam, demokratııalyq qoǵam, konvergenttik qoǵam, aqparattyq qoǵam, Karl Popperdiń aıtýynsha, «ashyq qoǵam», «jabyq qoǵam» jáne Denıel Belldiń jikteýinshe, ındýstrııaǵa deıingi qoǵam, ındýs­trııaly qoǵam jáne postındýstrııaly qoǵam.Osylardyń bári akme-qoǵam, ıaǵnı «úlgili qoǵam» dárejesine jete almady. Daǵdarys – sonyń kórinisi. Endigi maqsat akme-qoǵam qurý, múmkin sol qoǵam shyn mánindegi kapıtaldyń Nuq kemesi bolar.Akme-qoǵam degen ábden jaýyr bolǵan «ızm»-nen arylý jolyndaǵy izdenisten týǵan. Sosıalızm óziniń tarıhı dármensizdigin dáleldedi, kapıtalızm tereń daǵdarysta. Jurtqa saý aqylǵa syıymdy qoǵam («obshestvo zdravomyslıashıh lıýdeı») kerek.Qazaq eli totalıtarlyq júıeden demokratııa­lyq, zaıyrly qoǵamǵa ótti, munda eńbek erkindigi, dinı senim erkindigi, tulǵa erkindigi, iskerlik erkindigi iske asa bastady. Bular – ashyq qoǵam ólshemderi. Akme-qoǵam – erkin, táýelsiz qoǵam. Árıne, erkindikti ańsaý – adamzattyń ejelgi armany, biraq ony izgilikke paıdalana bilý qıynnyń qıyny. Adamzat tarıhynda qoǵamdyq, saıası qozǵalystar, ártekti revolıýsııalar erkindikti «tý etip kóterip», aqyr sońynda totalıtarızmge uryna bergeni málim, sebebi, erkindikti tolyq meńgerý, sirá, adam balasynyń peshenesine jazylmaǵan ba degen de oıǵa kelesiń.Akme-qoǵam izgi jandar qoǵamy, ınnovasııalyq qoǵam desek, bul qoǵamda jańa sana qalyptasýy kerek. Jetpis jyl ishinde bekip úlgergen sosıalıstik ádetterden, sosıalıstik ıdeıalarǵa negizdelgen ádebıet, óner týyndylarynan tazarý ınnovasııalyq qajettilik.*      *      *Elbasynyń Joldaýdaǵy urpaqtar sabaq­tas­tyǵy týraly oıy da jańa. Joldaýda: «Qa­zaqstan-2050» Strategııasy osynaý máńgilik joldaǵy býyndar birliginiń, urpaqtar sabaq­tas­tyǵynyń kórinisi», degen tolymdy tujyrym bar.Bolashaq bolmaı qoımaıdy. Aqyrzaman eles. Elbasy keleshekte oryn alatyn, iske asatyn naqty is-sharalar júıesin usynyp otyr. Ony búgingi ǵumyr keship otyrǵan ata, aǵa, nemere býyndardyń oılanýy tabıǵı jaǵdaı. Bolashaq basy búgingi kúnnen, alys sapar alǵashqy qadamnan bastalmaq. Búginde úsh urpaq bir otbasynyń basynda ǵumyr keshýdemiz. Árqaısynyń óz býynyna tán kózqarasy, dúnıetanymy, úzdiksiz, turaqsyz ózgeristerge óz ólshemderi bar. Ata urpaq sosıalızmnen ósip-ónip shyqqan, aǵa urpaq ótpeli kezeń azamattary, nemere urpaq bul ómirge nesimen enip keledi, oılaný kerek.Kezinde Shákárim «Qubylǵan álem jarysy, aqyldy jannyń tabysy» dep edi. Búkil álem ǵalamtorǵa syıyp ketkende, taǵy da Shákárimniń «Aqyldy jannyń múlki álem» degeni eske túsedi.Úsh býyn bir-birimizdi túsinisip, uǵynamyz ba? Úsh urpaqtyń bir-birine bereri ne? Elbasy dóp taýyp aıtqandaı, býyndar birligi urpaqtar sabaqtastyǵy emes pe? Tárbıede, turmysta, kózqarasta osy másele qalaı sheshilýde, oılanatyn jaı. Urpaqtar sabaqtastyǵy altyn ózek, tarıhtan bir mysal keltireıin. Búgingi jıi aıtylyp júrgen maııa órkenıetiniń negizin qalaǵan birde-bir ǵulamanyń, tarıhı tulǵanyń esimderin qazirgi maııalar bilmeıdi, sebebi, áldeqalaı zamandarda urpaqtar sabaqtastyǵy úzilgen. Býyndar birligi sabaqtastyqqa aınalmaǵan. Urpaqtan urpaqtarǵa qundylyqtar aýyspaǵan. Árıne, bul jerde tarıhı-mádenı murany joıyp, tek altynnan ózge qundylyqty kózge ilmegen Ispanııa konkıstadorlarynyń jaýyzdyǵy jáne de bar ekenin aıtqan jón. Sózdiń qysqasy, eldik rýh joıylǵan. Osy maııa órkenıeti kezinde ǵumyr keshken dana Qorqytty biz áli umytqan emespiz. Býyndar birliginiń sabaqtastyqqa aınalýy degen osy. Qazaqtar eldik rýhyn joǵaltpaǵan – halyq. Eldiń máńgilik bolýy rýhanı qundylyqtardyń urpaqtan urpaqqa ulasyp, býyndar birligin saqtaýshy bolatyn sabaqtastyqta. Búgingi atqaryp otyrǵan isterimiz, aıtar sózderimiz, kórsetken ónegemiz, tárbıemiz, bilimimiz, nıetimiz, úmitimiz, armanymyz, qııalymyz elimizdiń máńgilik bolýyna qyzmet etýde.*      *      *Armansyz ómir bola ma? Joldaý – pragmatızm men asyl armannan týǵan ınnovasııalyq izdenis. Táýelsizdik qurdastary 60-qa taqap, ǵasyr basynda dúnıege engen urpaq 50-di toltyrǵanda «Qazaqstan-2050» Strategııasy oryndalyp, keler urpaqqa baǵa jetpes úsh qundylyq mura bolmaq.Birinshi qundylyq – jetilgen 30 eldiń qataryna enýimiz. Ol keler urpaq aldyna tyń mindet qoımaq, sebebi, báseke zamanynda kóshten qalyp qoımaý, jetken jetistigimizdi ári qaraı qarqyndy jetildirý, sebebi, eshbir el bizdi tosyp turmaıdy, ol zaman naǵyz báseke, ınnovasııalar dáýiri bolmaq, sál báseńsý – qaýipti, ókshelep keıingiler keledi. Bul Elbasy aıtqan absolıýtti ınnovasııalar zamany bolmaq. Osyndaı jaǵdaıǵa ıe bolatyn urpaq El taǵdyryna jaýapty.Ekinshi qundylyq – ol elimizdiń Qazaq memleketi dep atanýy. Osy maqsatqa oraı strategııada naqtyly atalǵan is-sharalardyń oryndalýy da urpaqtar paryzy, olardyń tarıhı mıssııasy. Qazaq memleketi atandyratyn negizgi faktorlar onyń demografııasy men tili.Úshinshi qundylyq – el máńgiligi. Bul – Elbasynyń keıin­­­­gi­ler­ge ósıeti. Elbasy «Máńgilik El» uǵymyn Joldaýda ár qy­­­ry­nan tórt ret qaıtalaýy sózimizdiń dáleli. Joldaýdaǵy «Ba­­ba­lardyń erligi, býynnyń eren isteri jáne jas urpaq ja­­sampazdyǵy arasyndaǵy sabaqtastyq bolsa ǵana biz «Máń­gi­­lik El» bolamyz», dep jazylýy árbir azamattyń paryzy, qa­­ny bir qazaqtyń uly tarıhtyń ıesi bolýy jolyndaǵy qaryzy.Elbasynyń sózi:«Údeýdiń syry – birlikte,Júdeýdiń syry – alaýyzdyqta».Jambyl jyraý: «El erligi – birligi», degen edi.Bular – máńgilik el qaǵıdalary.Ǵarıfolla ESIM,akademık, senator.