Shyraıly Shyǵys óńirinde tarıhy tereńnen tamyr tartatyn kıeli de tylsym oryndar jeterlik. Sonyń biri de biregeıi – Abaı aýdany aýmaǵynda ornalasqan Qońyr áýlıe úńgiri.
Abylaı hannyń tabany tıgen meken
Qońyr áýlıe úńgiri jaıynda el arasynda ańyzǵa bergisiz áńgime kóp. Onyń ishinde aýyz ádebıetinde saqtalǵan derekterdiń deni jońǵar shapqynshylyǵymen baılanysty. Qońyr áýlıe úńgiri ataýy «Qabanbaı batyr» men Shákir Ábenovtiń «Toqtamys batyr» dastandarynda da kezdesedi. Sonaý 1750 jyldardyń ortasynda bolǵan Shaǵan shaıqasy kezindegi bir aıqasta qazaq jasaqtarynyń sany aıtarlyqtaı oısyrap qalady. Sonda Abylaı han: «Endi jaýǵa óktep shabýǵa bolmaıdy. Qaramyzdyń az ekenin jońǵarlar baıqap qaldy. Qasha urys salamyz», deıdi. Osy kezde top ishindegi jas batyr Toqtamys sýyrylyp shyǵyp, hannyń aldyna kelip dat suraıdy. «Jaý beti qaıtyp turǵanda sanymyz az dep jasqanyp qalǵanymyz jaramas. Attyń quıryǵyna qaraǵan, sheńgel, buta baılap jaýǵa qarsy uran salyp shapsaq, qalyń shańnan jońǵarlar qoldyń sanyn baıqaı almaıdy» deıdi. Sonda Abylaı: «Iаpyr-aı, mynaý Qozyke balanyń sóziniń jany bar eken. Nar táýekel, attyń quıryǵyna baılaıtyn sheńgel, qaraǵan, buta shaýyp ákelińder», dep buıyrady. Aıtqandaı-aq, osy shaıqasta jaý jaǵy qalyń shańnan qazaq qolynyń azdyǵyn bilmeı dúrkireı qashady. Sol qashqannan Shaǵan taýynyń bir tas úńgirine baryp tyǵylsa kerek. Sol úńgir Qońyr áýlıe úńgiri eken. Al bul shaıqas keıinnen «Shańdy joryq» nemese «Qalmaqqyrǵan» degen atpen tarıhta qalypty. Áıgili Qabanbaı batyr «Daraboz» ataǵyn osy jerde alǵan desedi. Bul týraly «Abaı joly» romanynda da jazylǵany belgili. Úńgir mańynda jońǵarlarmen qanshama keskilesken qandy shaıqastardyń ótkenin sol tóńirektegi tas qorymdardyń ózi áıgilep jatqandaı.
Úńgirdiń qaı zamannan beri Qońyr áýlıe atanǵanyn naqty eshkim bilmeıdi. Jergilikti jurt arasynda tylsym mekenge qatysty túrli áńgime aıtylady. «Bala kezimde ákemmen birge Qońyr áýlıeniń ústinen ótetinbiz. Sol kezde úńgir aldy qaptaǵan belgiler bolatyn. Ár qoıylǵan tasta ár rýdyń tańbalary bilinetin. Mysaly, kóz, shoshaq naıza degen sekildi. Ákem «Bul – qazaq rýlarynyń tańbalary» dep aıtatyn. Sol kezdegi qalyń qorymnyń qazir birde-bireýi joq. Jaqynda qazaqtyń úlken aqyny Nesipbek Aıtuly sonaý elordadan qazaq batyrlarynyń esimderi qashalyp jazylǵan tas jasatyp ákelip, Qońyr áýlıeniń basyna qoıdy. Sonda aqyn «Bul jerdi «qazaqtyń Borodınosy» dep ataýǵa bolady» deıdi. О́ıtkeni jońǵar shapqynshylyǵy kezinde Abylaı han bastaǵan, Qabanbaı, Bógenbaı, Toqtamys, Baımurat sekildi qazaqtyń ataqty batyrlary osynda ataqty Shaǵan shaıqasyna qatysyp, qalmaqtarǵa alǵash soqqy bergen. Ańyzdarda qazaq batyrlary jońǵarlardy úńgir ishine tyǵylǵan jerinen qýyp shyqqany jaıynda aıtylady. Berirekte estigen áńgimem, Qońyr áýlıege Abaı atamyzdyń ózi de qyzyǵýshylyq tanytyp, arnaıy kelip kórip, «Bul ne degen sý?» dep úńgir ishine kirip, orys dostarynyń birimen kóldiń biraz jerine deıin qaıyqpen barǵan sekildi. Biraq árirek bara almaǵan deıdi. Orys dosy, meniń oıymsha, Dolgopolov bolýy múmkin. О́ıtkeni ol osy jaqty kóp zerttegen ǵoı. Bala kezimizde úńgirge arqanmen túsip júrgenimizde úńgir ishinde áýlıe degen tas bolatyn. Tastan jasalǵan músin. Qyz ba, ul ma, belgisiz. Kelgen jurt álgi músindi áýlıe tutyp, ártúrli zattar, aqsha, tıyn-teben qaldyryp ketetin. Sol áýlıe tas qazir joq. Ol tas músin ózenge týra ketkende sol jaq qaptaldaǵy úńgirde jatatyn. Sol tas músin sol jerdegi tastardyń biriniń astynda qaldy ma, bireý alyp ketti me, túsiniksiz. Qońyr áýlıe úńgirine kelmegen qazaq joq shyǵar. Keıingi kezde shetelden, ásirese kórshi Reseıden kelip, sýǵa shomylýshylar kóp. Soǵan qaraǵanda belgili bir mólsherde sýynda emdik, dárýmendik qasıeti bolǵany da. Eldiń aıtýynsha, úńgir ishindegi sý ári qaraı Qońyrsháýli, Aqsháýli deıdi, Aıagózge qaraı ketip, solardyń úlken sýlaryna qosylady», deıdi el-jer tarıhyna qanyq, abaılyq belgili aqyn Tólegen Janǵalıev.
Shyńǵys han osynda jerlengen be?
Sonaý 1892 jyly «Vıtebskıe gýbernskıe vedomostı» gazetiniń №63 sanynda Qońyr áýlıe úńgiri jaıynda maqala jaryq kóripti. Onda bul úńgir jaıynda «Qońyr áýlıe – qazaqtardyń Semeı mańyndaǵy áýlıe úńgiri, onda adam boıyndaı áıeldiń músinine táý etýge kóptegen adam kelip jatady. Onyń aınalasynda tastan jasalǵan usaq zattar, monshaq jáne qola músinsheler shashylyp jatady. Áýlıe mańynda qurbandyq shalynady, indet bolǵan jaǵdaıda aýyrǵan mal da osy jerge ákelinedi» dep jazylypty. Keıinnen «Semıpalatınskıe vestı» basylymynda Semeı ólkesin zertteýshi Vıktor Brıýhanovtyń Qońyr áýlıege jasaǵan sapary týraly jazbasy jarııalanady. 1897 jyldan Semeı qalasynda turǵan ol Semeıdegi qalalyq ýchılısheniń 5-klasyn bitirip, 1900-1904 jyldary Semeı oblystyq Statıstıka komıtetinde jumys istepti. 1904 jyly sharýalar bastyǵynyń is-qaǵazdaryn júrgizýshi qyzmetin atqarǵan V.Brıýhanov Abaımen birneshe ret júzdesip, aqynnyń balalary, týǵan-týystarymen, ásirese Turaǵul, Shákárimmen aralasyp turǵan kórinedi. Jalpy, Qońyr áýlıe úńgirine qatysty derekterde osy úńgir qabyrǵalarynyń birinde uly Abaıdyń arabsha jazylǵan qoltańbasy bar ekendigi de aıtylady. Uly Abaı demekshi, aqynnyń ákesi Qunanbaıdyń da kól sýyna túskeni «Qunanbaı» fılminde kórsetilgen.
Qońyr áýlıe úńgirindegi eni shamamen 12-15, uzyndyǵy 18-20 metrge sozylatyn, eń tereń jeri 5 metrge deıin baratyn kól sýyna, úńgirdiń ózine qatysty da el arasynda áńgime kóp. Bireý «kól sýynyń dámi Kúshikbaı asýyndaǵy bulaq sýynyń dámimen birdeı» deıdi. Bylaı qarasańyz, Kúshikbaı asýy qaıda, Qońyr áýlıe qaıda?! Taǵy bir qyzyq, tylsym dúnıe, úńgirdegi kól sýynyń temperatýrasy (4 gradýs) qysy-jazy ózgermeıdi eken. Al úńgirdiń ishindegi temperatýra +7. Qysy-jazy. Buryndary jurt úńgir ishine shyraqpen, biriniń qolynan biri ustap kiretin. Úńgir túbindegi kólge jetkende úńgir aýzyndaǵy tesik jalǵyz núkte bolyp qana kórinetin. Ol kezde sýǵa túspek túgili, áýelde «ne bar eken?» dep qyzyǵýshylyqpen qarańǵy úńgirge kirgen jurt aýa jetpeı syrtqa shyǵýǵa asyǵatyn. 2002 jyly mektep bitirip, Qońyr áýlıe úńgirine barǵanda ózimiz de sondaı kúıdi keshkenbiz. Qazir ǵoı, túk bolmaǵandaı úńgirdiń jarqyrap turǵany.
Týrasyn aıtqanda, Qońyr áýlıe úńgirine keletinderdiń bir toby qyzyǵýshylyqpen, ekinshi bir toby ishteı bir senimmen emdelýge keledi. Kól sýy kimge shıpa bolyp, kimge qalaı áser etip jatqany bir Qudaıǵa aıan. Áıtpese úńgir aldynda «kól sýy mynadaı aýrýǵa shıpa» dep taıǵa tańba basqandaı etip jazylǵan nusqaýlyq joq. Iá, bizdiń aıtyp otyrǵanymyz – kelýshiler túsip júretin bergi kól. Onyń ár jaǵyndaǵy kól týraly da ańyzǵa bergisiz áńgime kóp. Keıbir basylymdarda úńgir túbinde kólemi 35h5 metr bolatyn taǵy bir kóldiń bar ekendigi de aıtylyp júr. Tipti, osydan jeti-segiz jyl buryn elimizdiń eńbek sińirgen týrızm qyzmetkeri S.Kıstanov, Týrızm jáne sport ǵylymı-zertteý laboratorııasynyń meńgerýshisi K.Mılıaev jáne «Turan» ýnıversıtetiniń dosenti V.Voloshın bastaǵan top Qońyr áýlıe úńgirindegi kóldiń túbine súńgip, zertteý jumystaryn da júrgizipti. Nátıjesinde, kól sýynyń astynda kólemi 10h10 m bolatyn qara qýystyń bar ekeni, onyń arǵy jaǵynyń tuńǵıyq teńiz ekeni anyqtalypty. El arasynda osy Qońyr áýlıe úńgirinde áıgili Shyńǵys han jerlengen degen de bir boljam bar ekenin aıta keteıik. Osydan biraz jyl buryn Sergeı Afanasev degen tarıhshy da osyndaı toqtamǵa kelip, onysyn «Ekspress K» basylymy arqyly kóptiń talqysyna usynǵany belgili. Ǵalym Shyńǵys han sekildi tarıhı tulǵany qarapaıym adam tárizdi jerge kómip, onyń ústinen jylqy aıdap ótti degenge sený qıyn deıdi.
Úńgir ishindegi tastardan ártúrli túsiniksiz jazýlardy, qashalǵan ártúrli beınelerdi da ańǵarýǵa bolady. Abaı atamyz qaldyrǵan qoltańba sonyń arasynda san jylǵy ystan kórinbeı kózge túspeı qaldy ma eken?! Alaıda buǵan muqııat úńilip, úńgir ishindegi tastardaǵy tańbalardy zerttep-zerdelep jatqan jan joq sekildi ázirge.
Byltyr 5 myń týrıst keldi
Qońyr áýlıe úńgiri 2017 jyly «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda «Qazaqstannyń kıeli oryndar kartasyna» engizilip, memleket qamqorlyǵyna alynǵan bolatyn. Qazir qasıetti meken Abaı aýdandyq Mádenıet úıiniń qaraýynda. «Úsh qyzmetkerimiz bar. Biri ekskýrsovod, ekinshisi sharýashylyq jumystaryna jaýapty, úshinshisi tazalyqshy. Úńgirdiń ınfraqurylymy jyldan-jylǵa jaqsaryp keledi. Qazirgi ýaqytta oblys ákiminiń tapsyrmasymen jeke kásipker Oraz Ábdildın 25 oryndyq qonaqúı salyp jatyr. Qurylys jyl sońyna deıin aıaqtalyp qalatyn shyǵar. Týrıster sany da jyldan-jylǵa kóbeıip keledi. Máselen, 2018 jyly 5 myńdaı adam keldi. Bıylǵysyn áli eseptep úlgermedik. Munda týrıster negizinen maýsym, shilde, tamyz, qyrkúıek aılarynda keledi. Ásirese Alakól sekildi shilde men tamyzda kelýshiler qatary kóbeıedi. Qońyr áýlıege shetelderden de týrıster kelip jatyr. Bıyl Germanııa, Aýstrııa men Chehııadan keldi. Reseıden kóp keledi. Biri úńgirdi kórýge, biri emdelýge keledi. Úńgir ishindegi sýǵa árkim óz qalaýynsha túsedi. Bolashaqta týrıster sany artatyn bolsa, bálkim shaǵyn medısınalyq beket ashyp, medbıke qoıýǵa da bolatyn shyǵar. Úńgirge «Semeı-Qaraýyl» trassasy arqyly barsańyz – 35 shaqyrym, al «Semeı-Qaınar» trassasy arqyly jolǵa shyqsańyz, 23 shaqyrym dala jolymen júresiz. Bizdegi bir másele – úńgirge jaryq tartylmaǵan. Jaryq tartý jumystary bastalady degen. Osy jumys qolǵa alynsa jaqsy-aq bolar edi», deıdi Abaı aýdandyq Mádenıet úıiniń dırektory Saılaý Nurpeıisov.
Qońyr áýlıe úńgirine qatysty máselelerdiń anyq-qanyǵyn bileıik dep oblystyq týrızm basqarmasynyń basshysy Marat Qabaqovqa habarlasqanymyzda mynadaı jaǵymdy jańalyqtardy jetkizdi. «Bul jer 2017 jyldan beri oblys ákimi Danıal Ahmetovtiń tikeleı qoldaýymen júıeli túrde damytylyp jatyr. Sol jyly úńgir ishin abattandyrýǵa, san jylǵy ys-kúıeni tazartýǵa, kirip-shyǵatyn baspaldaqtardy salýǵa oblystyq bıýdjetten 50 mıllıon teńge qarjy bólindi. «Semeı-Qaraýyl» tas joly 2 jarym mıllıard teńgege jóndeýden ótkizildi. Uly aqyn Abaıdyń 175 jyldyǵy qarsańynda Qońyr áýlıege elektr jelisin tartýdy josparlap otyrmyz. Buǵan jalpy somasy 171 mıllıon teńge qarjy qarastyrylǵan. Onyń 48 mıllıony bólindi. Jaryq tartý jumystary 2020 jyly aıaqtalýy kerek. Sonymen qatar Qońyr áýlıege aparatyn dala joly (25 shaqyrym, 120 mıllıon teńge) jóndeledi, ıaǵnı kóterme jol salynady. Bul jumys kelesi jyly bastalyp, aıaqtalýy tıis» deıdi ol.
Shyǵys Qazaqstan oblysy,
Abaı aýdany