Beısenbi, 3 qańtar 2013 0:05
Alpysynshy jyldardyń aıaǵy. “Mádenıet jáne turmys” jýrnalynyń redaksııasy. Jumystyń bir saıabyr tapqan kezinde Jeken Jumahanov aǵamyz tómendegi áńgimeni bastady.
* * *
…Qamyt-doǵany tastap, kerýen bala degen attan qutylyp, rabfaktyń daıyndyq kýrsynda oqyp júrgenime biraz ýaqyt ótken. Semeı men Vernyıdyń arasynda qý tamaq úshin at aıdap, kerýenshilerdiń áńgimesin estip, qıssa, dastandardy jattap alǵanymnyń septigi tıip, zerek oqýshy atanyp, atym da dúrkirep tur.
Beısenbi, 3 qańtar 2013 0:05
Alpysynshy jyldardyń aıaǵy. “Mádenıet jáne turmys” jýrnalynyń redaksııasy. Jumystyń bir saıabyr tapqan kezinde Jeken Jumahanov aǵamyz tómendegi áńgimeni bastady.
* * *
…Qamyt-doǵany tastap, kerýen bala degen attan qutylyp, rabfaktyń daıyndyq kýrsynda oqyp júrgenime biraz ýaqyt ótken. Semeı men Vernyıdyń arasynda qý tamaq úshin at aıdap, kerýenshilerdiń áńgimesin estip, qıssa, dastandardy jattap alǵanymnyń septigi tıip, zerek oqýshy atanyp, atym da dúrkirep tur. Shólde qalyp, aıdalada qudyqty kezdestirip, bas almaı qomaǵaılana sý jutqan jandaı, bilim degen qasıetti bulaqqa toıar emespin. Umytpasam, aıshylyq alys jerden oqıtyn jalǵyz oqýshy men ǵana bolsam kerek. Qalǵandary osy qala mańynan, áke-shesheleriniń demeýimen súıretilip oqyp júrgender. Qyz degen neken-saıaq. Aty alty alashqa jaıylǵan Sáken, Ilııas, Beıimbetterdiń qylshyldaǵan jigit shaǵy. Kórgen de, kórmegen de bar. Sáken aǵamyz biz oqyǵan oqý ordasyna jıi keletin qonaqtardyń biri.
Jazǵy kúnniń keshki shaǵy. Oıda-joqta “Sáken Seıfýllın shaqyryp jatyr” degen habar jetti. Degbirim qashyp, oı túbine jete almaı, oqý úıine qaraı ushtym. Júregimdi toqtatyp, batylsyzdaý ishke kirsem, bólmede úsh adam otyr eken. Ilııas pen Sákendi kórip júrmin ǵoı, al jyly júzdi, qaratory kisini tanı almadym.
Jeken aǵa eldiń aıtqan áńgimesine qyzyǵýshylyǵyn baıqaǵysy keldi me, sózin úzip, sál únsiz qaldy. Bul qalamgerdiń ádettegideı tyńdarmannyń pikirin kútetin sáti. Bólme ishi tynyshtyq.
Iá, Sáken aǵamyz qazaq tabıǵatyna bergen er pishindi, asa sulý bolsa, Ilııas taý qyranyndaı susty adam edi.
– Iá, Jeken bala, kel, – dedi sálemimdi alǵan Sáken aǵa qara murtyn sıpap. Shetteý oryndyqqa jaqyndaı bergenim sol edi:
– Ana otyrǵan aǵańa durystap sálem ber, – dedi ol kúlimsireı. Qulaǵyma deıin qyzaryp ketken shyǵarmyn. Keshirim ótingen keıippen keri buryldym.
– Tý, Sáke-aı! Jigitti uıalttyń-aý, – dedi ornynan lyp etip kóterilgen beıtanys adam usynǵan qolymdy alyp.
– Aǵańdy tanydyń ba? – dedi osy sát Ilııas qabaǵyn kerip. – Beıimbet aǵań bul… qazaqtyń qara sóziniń jorǵasy…
Ol kezde Bıaǵańnyń ataqty áńgimeleriniń jaryq kórip, oqyrman qaýym tik kóterip áketken shaǵy. Júzim dý-dý etip, basymdy ızeı berippin.
– Al, Jeken bala, oń-solyńdy ańǵaryp qalǵan jigitsiń. Onyń ústine sol jaqtansyń. Seni Bıaǵańa qosshy qyp jibereıik dep otyrmyz. Ertiske, paromǵa deıin shyǵaryp sap, oqýyńa oralasyń, – dedi Sáken sózden iske kóship.
Budan artyq baqyt bar ma? Qazaqtyń ataqty jazýshysynyń janyna erip júrý árkimniń enshisine tıe bermeıdi.
– Al, bala, jolǵa qamdan! Dırektoryńa aıttym. Eki saǵattan soń jolǵa shyǵasyńdar, – dedi ol taǵy. Basymdy ızeı-ızeı esikten qalaı shyqqanymdy bilmeımin. Qýanyshtan júregim dúrs-dúrs soǵady.
Poıyzǵa minip, asaý Ertis qaıdasyń dep tarta jónelgenimizge úshinshi kún degende tań bozynda bir stansaǵa tústik. Pánerden áshekeılep jasalǵan kishkene qara sandyqty kóterip ala jóneldim. Ústine aq kıtel kıgen Bıaǵań bir qalypty minezinen tanǵan joq, jyly kúlimsirep basyn ızeıdi. Jasymnan jalańaıaq ósken pysyqtyǵyma súısinetin sııaqty.
Álginde ǵana stansa basy tym-tyrys edi, kenet ý-shý boldy da ketti. О́zekshege qos dóńgelekti arbalar tizile qalypty.
– Paromǵa kim barady? – dep daýystap, ary-beri qaıshylasqan óńsheń murtty jigitter. Sodan keıin at-arbasyn maqtaı jóneledi. Bir kezde janymyzǵa qoıý murtty, eńgezerdeı adam jaqyndap keldi de, gúr etti:
– Ana arbaǵa otyryńdar, – dedi birden ámirli únmen. –Paromǵa baratyndaryń kórinip tur.
Bıaǵań eriksiz jymyń etti de, maǵan basyn ızep “solaı júreıik” degendeı ym qaqty.
Aspan aınalyp jerge túskendeı aptap. Bıaǵań ádettegideı únsiz. Jan-jaǵyna kóz tigip qoıyp, áldene dep kúbirleıtin sııaqty. Osy bir únsiz tirligimiz arbakesh jigitke unamasa kerek, atyn shyqpyrtyp aıdap keledi. Qımyly ospador. Qabaǵy qatýly. Quddy bir bizge áldenesin ótkizip qoıǵandaı buldanady. Daýkes, urdajyq adamnyń keıpin tanytady. Álsin-álsin qatty jeliske túsip, quıyndatyp jóneletin tory at jaqsy kútimde ekenin baıqatady. Iesiniń burq-sarq minezine úırenip alǵan-aý, jylmań qaǵady. Bıaǵańnan sóz tartyp, áńgimelesýge jasyqtyǵym jar berer emes. Vagon ishinde de aýyzeki sózden aspadyq. Meniń jaıyma qanyq sııaqty.
Bir sát oń betten top aǵash qylań berdi. Bıaǵań arbany toqtatyp:
– Boı jazyp alaıyq, jigitter, – dep usynys jasady.
Arbakesh te ket ári emes eken. Shamasy, onyń da shekesi shylqyp otyrmasa kerek. Bıaǵań keýdesin kere demalyp, boz jýsannyń eki-úsh talyn julyp alyp, ıiskedi. Sonan soń ker dalanyń aýasyn simire aldyǵa qaraı jaı basyp júrip ketti. Bıaǵań uzaı bere arbasyn bir aınalyp shyqqan qara murtty eki-úsh attap janyma jetti.
– Áı, jigit, myna dókeıiń kim-eı? О́zi syzdap sóılespeıdi ǵoı. Qaıdan kele jatyrsyńdar? – dep ústi-ústine suraqty qoısyn kep.
Arbakeshtiń tirligin endi túsindim. Bıaǵańdy tuıyqtyǵy úshin dattap, qarakúıe jaqqanyna shydaı almadym.
– Baıqap sóıleńiz, aǵa. Ol qazaqtyń belgili jazýshysy Beıimbet Maılın, – dedim daýysymdy qatqyl shyǵaryp.
– Ne deısiń? – Qaramurttyń daýysy qatty shyǵyp ketti. – O, qyztalaq, aýzyńa qum quıylyp qaldy ma? Sybyrlaı salmadyń ba? – Qara murtty arbakeshim endi elpektedi de qaldy.
– Áı, bala, sen qospasyz shyn aıtyp tursyń ba? Bıaǵań deısiń, á? – dedi arbakesh meniń júzime taǵy da synaı qarap.
– Iá, Beıimbet Maılın, – deımin endi ústemdigimdi tanytyp.
– Ne istesem eken eken, á? — Qara murt ary-beri teńsele basyp júrgen menen bir eli qalar emes.
– Qaıdan kele jatyrsyńdar? Baǵyttaryń qalaı?– dep álsin-álsin suraqty jaýdyryp álek. – Qap, áttegen-aı! Qarabet boldym-aý…
Sóıtkenshe Bıaǵańnyń da qarasy kórinip qaldy. Qara murtty bir attap aldyǵa jyljydy.
– Assalaýmaǵaleıkým, Bıaǵa. “Aldyna kelse, atańnyń qunyn kesh” degen. Aıyp menen. Albasty basyp, tanymadym. Keshire kórińiz, – dedi ol kishireıe sóılep.
– Ýaǵaleıkýmassalam! Aman barsyń ba, shyraq, – dedi ol.
– Esenbiz. Qalyń jurtyńyzdyń birimiz, keshirińiz.
– Ýaqasy joq.
Ol Bıaǵańdy qoltyǵynan demep, arbaǵa qondyra saldy da “shý” dep jóneldi. Qımyly adýyn. Jan-jaǵyna masattana qaraıdy. Aýyq-aýyq artyna burylyp, Bıaǵaǵa qarap, murtyn edireıte, ebedeısiz jymıyp qoıady.
Anadaıdan parom qarasy kórine arbakesh atty qýzaı aıdap, toptalyp turǵan kóp kóliktiń janyna jaqyndaı bere:
– Qane, qaq jarylyńdar! – dep daýystaıdy.
Alǵashqyda yǵysqanymen, kezekte turǵan jurt sálden soń qarsylyq bildire bastady.
– Mynaý qaıtedi-eı? – dedi shýlasyp. Bir eńgezerdeı dóı qara attyń tizginine jabysty da: – Áı, basbuzar, seniki qaı bassyzdyq, – dep gújildep te úlgerdi. Qara murtty bojyny qaǵyp-qaǵyp jiberip, joldaǵy “bógetti” buzyp ótpek edi, dóıqara da ońaı shaǵylatyn jańǵaq emes eken, miz baqpady. Ekpininen taıyp, jeńiliske ushyraǵan qara murtty lyp etip jerge túsip, dóı qaraǵa umtylǵanda, Bıaǵań:
– Oıpyr-aı, mynaý búldirmese etti, – dep kúńk etti.
Arbakesh eki attap, daýkes jigitke jetti de:
– Túk bilmeıtin torsyldaq. Men kimdi alyp kele jatqanymdy bilesiń be? Bylaı tur joldan! – dep aqyryp qaldy. Anaý da kókbet eken, alǵan betten qaıtpady:
– Ulyq bolsa ózine, – dedi gúr etip. – Meni asyrap júrgen joq.
– Áı, Bıaǵań, Beıimbet Maılın seniń ulyǵyń emes. Qazaqtyń belgili jazýshysy, – dedi ekpininen qaıtpaǵan qara murtty. Osy sát jurt kúptegen tosyn jaı boldy. Dóı qara tizgindi qoıa berip, Bıaǵańa qaraı umtyldy. О́zi de bir taýdaı jigit eken, sálem sońynan-aq gúrildeı jónelsin:
– Áý, halaıyq, myna jerge qazaqtyń ataqty jazýshysy Beıimbet Maılın keldi. Áleýmet, beri jınalyńdar! – dep daýystady ol.
Sol-aq eken, qaraqurym el bizdiń arbany basty da qaldy. Sálem berip, jón surasqan úlkendi-kishi. Bıaǵańnyń tomaǵa-tuıyq qalpy. Tek kúlimsiregen júzinen adamdarǵa degen úlken alǵysy ańǵarylady. Bárinen bedeli asyp turǵan bizdi ákelgen arbakesh. Murtyn shıratyp, qaýmalap alǵan kópke áńgimesin aıtyp taýysar emes. Sálden soń jan-jaǵynan qoshemettep, el sońynan ergen bizdiń arba parom taqtaıyna birinshi bolyp ilindi. Artynsha qoı aıdaǵandaı ý-shý bastalyp, lezde parom qarsy jaǵaǵa jyljydy. Bıaǵany qarsy alýǵa kelgen top arǵy jaǵada qol bulǵasyp kútip tur eken. Osy bir sátte, oıda-joqta “qyzmetimnen” aıyrylyp qaldym. Qara sandyqty qara murtty ıelendi. Parom toqtaǵan soń, ýaqyt tarshylyq eter dep oılady ma. Bıaǵań arbadan túsken soń maǵan buryldy.
– Al, Jeken qaraǵym, kómegińe rahmet! Qoshtasatyn kez keldi. Az da bolsa kópteı kórip, myna aǵańnyń qarapaıym syılyǵyn qabyl al, – dedi ol qońyr daýyspen eljireı sóılep, tós qaltasynan oralǵan bir býma qaǵazdy sýyryp alyp.
– О́zińe arnap alyp shyǵyp em. Jolaı bermegenge renjime…
Men de qyzyqpyn, áldekimnen urlap alǵandaı, álgi býmany qoltyǵyma súńgitip jiberip, asyp-sasyp, aǵaǵa alǵys aıtýdy da umytyp ketippin.
Sálden soń qara murtty aı astynan shyǵa kelgen qaraqshydaı qarsy aldymnan tap bolsyn.
– Bala, aýylǵa qaıtasyń ǵoı, – deıdi gúl-gúl jaınap. – Bıaǵam seni maǵan tapsyrdy. О́zim stansaǵa aparyp, poıyzǵa salyp jiberemin.
Baıqap qarasam, Bıaǵańnyń arqasynda qyzmetshige de jaryppyn. Dál osy mınýtqa deıin qalaǵa oralamyn-aý degen oı men shirkinniń oıyna kirip shyqpapty ǵoı. Doldanǵan Ertistiń qylta jerinen ary-beri júrip, tynym tappaıtyn parom jaǵaǵa jaqyndap kelgende, arbakesh atyn jetekteı jóneldi. Shyndyǵynda qym-qıǵash kezekke talasqan osynshama halyqtyń bir sátke Bıaǵańdy qudiret tutyp, kókke kóterip, jol berip, joralǵy tilegenine tipti sengim keler emes. Bul qalyń eldiń jazýshysyna degen uly mahabbaty eken.
– Al, jolaýshy bala, jolaqyń tólengen. Otyr, – dedi paromnan sál uzaǵan soń murtty qara. – Shyn aıtyp turmyn. Bıaǵańnyń qosshysyn myna turǵan stansaǵa jetkizip salǵanǵa aqy surap, meni qudaı atyp pa?
Tal tús. Aınala múlgip tur.
– Áı, qosshy bala, – dedi qara murtty. – Qaı jurtsyń?
Men Semeı mańaıynan ekenimdi aıttym. Qaramurt arqamnan kósip qalsyn.
– О́zimizdiń bala ekensiń ǵoı. Báse, júziń jyly, sóziń shıraq eken, – degen ol sózin odan ári jalǵady. – Dúnıeniń kilti oqýda ǵoı. Alǵan jolyńnan taıma. Bizdiń mańdaıymyzǵa oqýdy jazbapty.
Osy bir dańǵoı, tipti ańqaý jigittiń ishinde jatqan muńy baryn myna túrine qarap ajyratý múmkin emes.
– Qosshy bala, sen menen birnárseni jasyryp otyrmysyń, – dedi kenet arbakesh. Eti ósken qońyr kózderiniń túkpirinen ot jyltyraıdy. – Máselen, aǵanyń syılyǵy… “Másele túsinikti” dedim ishimnen. Baǵanadan beri oń-solymdy baqylap, tamyrymdy ustap, arbakesh-mergen meni nysanaǵa alyp otyr eken ǵoı. Báse, neǵyp asty-ústime túsip, óbekteı qaldy desem…
– О́zim de ashyp kórgen joqpyn, – dedim aǵymnan jarylyp.
– Solaı de. Káne, – dedi ol maǵan senińkiremeı.
Arbakesh men tós qaltamdaǵy býma qaǵazdy sýyryp alyp, ishin ashyp úlgergenshe, sabyrsyzdanyp taǵat tappady.
– “Shuǵanyń belgisi”. Hıkaıa “Beıimbet Maılın” – degen taqyrypty oqyp shyqqan sátte qara murtty:
– Áı, qosshy bala. Mynaý bir tamasha ǵoı. Ne jazypty? – Káne, oqyp jiber, baýyrym… – dedi.
Qyzǵylyqty jazylǵan hıkaıa áp-sátte bizdi óziniń ǵajap álemine súırep alyp ketti. Aýyq-aýyq: “Ádemi-aq eken. Qap, áttegen-aı. Mynaý naǵyz jigit eken ǵoı”, – degen qara murttynyń daýysy estiledi…
– Ábishteı azamatty jer soqtyryp, Shuǵadaı arýdy aıamaǵan adam jer betinde tiri júrmeı-aq qoısyn.
Álgindegi aqjarqyn, yndyny quryp áńgimege berilgen arbakesh áp-sátte nazalanyp, tereń oıdyń qushaǵyna berilip ketti. Dóńes murnynyń astyndaǵy qoıý murty jybyrlap, áldene dep mińgirleıdi. Hıkaıa bite “ýh” dep ornynan kóńilsiz kóterilgen ol súlesoq kúıi atyna bettegen. Bir kezde eki attap meniń janyma jetti.
– Áý, baýyrym, buıymtaı kezegi seniki ekenin túsinemin. Biraq bul rette joldy aǵańa ber, – dep tizerleı otyra ketti.
– Aıtyńyz, – dedim. Kókeıimde kúdik te joq emes. Buıymtaı etip, Bıaǵańnyń syılyǵyn surar. Bermesem, bas salyp…
– Bir bes-alty kún aıaldarsyń, – dedi ol. – El ishine keldiń, aýnap-qýnap qaıt. Bıaǵańnyń inisi-aý, ári “Shuǵanyń belgisi” hıkaıasyn oqyp berip, mynaý eldi bir qýanyshqa bólep tastamaısyń ba?
Myna sózden keıin men de kergýdi jón kórmedim.
* * *
Qaramurt ekeýmiz stansaǵa jeter-jetpesten burylyp, jylandaı ıreleńdegen qara jolmen shaı qaınatym ýaqytta otyz shaqty qazaq úıli aýyldyń tóbesinen tústik. Qońyr tirshilikti jataqtar mekeni. Azan-qazan bolyp shýlaǵan maly, kógeni kórinbeıdi.
– Áı, myna jurt túgel qyrylyp qalǵan ba? – dedi qara murt tory atty shyqpyrta aıdap, shetteý úıge bet burǵanda.
– Osy aýyldyń úlken úıi osy. Bári osynda shyǵar. Qarttarǵa sálemińdi durystap ber.
Shyndyǵynda qara murt qatelespepti.
– Assalaýmaǵaleıkým, – dep kirip barsa, tór toly saqaly sapsıǵan óńsheń qarııa. Aldarynda jaıylǵan dastarhan. Qyzylqońyr baýyrsaq. Sapyrǵan qymyz.
– Ýaǵaleıkýmassalam. Sálemshi bolsań, joǵary shyq! – Sálem sońynan shetteý baryp jaıǵasqanym sol edi, murtty qara súırep ala jóneldi. – Aý, Bıaǵańnyń inisi. Tór seniki. Aǵa ornynda ini bar. Bylaı taman yǵysyńyz, – deıdi gúr-gúr etip. – Qymyzdy sapyr, jeńeshe. Shaqyryp sapyr, jeńeshe. Shaqyryp keltire almaıtyn qonaq bul.
– Áı, Baqtııar! Arsy-gúrsi mineziń bar. Qonaq erttim dep qoqańdap barasyń. Aldymen jónińdi aıtsańshy. Bıaǵań degeniń kim? – dedi shamdanǵan qarttardyń biri.
– Bıaǵańdy bilmegenderiń be? Beıimbet Maılyuly, qazaqtyń ataqty jazýshysy. Myna jigit sonyń inisi, – dedi murtty qara keýdemsoqtanyp.
– Solaı de. Kádimgi Beıimbet pe?
– Endi kim dep edińder. Tańerteń paromǵa aparyp saldym, – dedi Baqtııar masattanyp. – Bizdiń aýylǵa burylyńyz dep qıylyp edim, ýaqyty joq eken. Áıteýir, inisin qalap aldym.
Arbakesh tym artyq sóılep jibergenin de baıqamaıtyn sııaqty.
– Áı, qaıdam, Baqtııardyń sózi birde ras, birde ótirik bolýshy edi, – dep jaqtyrmaǵan bireý kúńk etip edi, arbakesh ornynan órshelene kóterildi.
– Sen qý jaq jezde, toqtaı tur. Áı, baýyrym, oqyshy, mynalarǵa Bıaǵańnyń hıkaıasyn, – dedi maǵan burylyp.
Qoljazbanyń alǵashqy paraǵyn ashyp jiberdim de, oqyp berdim. Jurt siltideı tyndy.
– Endi de senbeısiń be? – dep kijińdep jatqan Baqtııardyń daýysy estiledi.
Qoıshy, sonymen jaǵalaı qonǵan kóp aýyldyń qalyń jurty bizdi kóterip áketti. Baqtııar jumysyn ysyryp tastap, meniń janyma erdi. Erteńgisin oıanǵanda: “Baýyrym, búgin pálensheniń aýylyna baramyz. Álginde shaqyryp ketti”, – deıdi ol.
Baqtııar ýádesinde turdy. Jetinshi kúni keshkilik meni poıyzǵa ákep saldy. Arqalaǵan qomaqty júgim bar. Almasyma qoımaı qaltama tyǵyndaǵan tıyn-tebeni bir bólek.
– Aǵa, alyńyz, – dedim Baqtııarǵa keterimde Bıaǵań bergen qoljazbany usynyp.
– Maǵan Bıaǵań syılasa, ol elge syılaǵany. Men de solardyń birimin. Alyńyz.
Baqtııardyń qýanǵany sonsha, qos betimnen shólpildetip súıe bastady.
* * *
Jeken aǵa áńgimesin aıaqtaǵanda, bárimiz tym-tyrys qaldyq.
– Qazir, – dedi ol bir sát, — “Shuǵanyń belgisin” kórsem, sol bir aıaýly da, qyzyqty kúnder esime túsedi. Ǵajap, edi-aý, Bıaǵań!
Osyny bizge jetkizgen Jeken aǵa Jumahanov ta ǵajap áńgimeshi edi…
Sháken KÚMISBAIULY,jazýshy.
ALMATY.
29 qyrkúıek, 2004 jyl.