Jeksenbi, 13 qańtar 2013 0:12
1982 jyldyń 10 marty. QazTAG-tyń qarbalas jumysymen taǵy da oı ústinde otyrǵanmyn. “Kremlevka” zyń ete qaldy. Jalma-jan ala qoıdym. Dımekeńniń qońyrjaı ashyq daýsy.
– Qazybaev, shuǵyl jumysyń kóp pe? Eger saıabyr bolsań maǵan kelip ketshi.
Jeksenbi, 13 qańtar 2013 0:12
1982 jyldyń 10 marty. QazTAG-tyń qarbalas jumysymen taǵy da oı ústinde otyrǵanmyn. “Kremlevka” zyń ete qaldy. Jalma-jan ala qoıdym. Dımekeńniń qońyrjaı ashyq daýsy.
– Qazybaev, shuǵyl jumysyń kóp pe? Eger saıabyr bolsań maǵan kelip ketshi.
Júregim dir ete qaldy. “Qandaı sharýamen?” dep te surap úlgermedim. Neshe túrli oı keldi. Nede bolsa bara kóreıin. Túrli-tústi fotoseh ashý jóninde másele qoıyp júr edim, sonyń qamy ma eken?! Bul shynynda da pisýi jetken is-ti. Qazir jaı – foto ótkenniń isi. Kitaptar, albomdar shyǵararda slaıdaǵa, tústi fotoǵa suranym óte kóp. Baspalar, mekemeler bizdi mazalaıdy. Respýblıkadaǵy eń bir jedel ortalyq, eń bir urymtal mekeme. Osy arada tústi fotony da durystap jolǵa qoısa, bul isten kóp paıda keltirýge bolady.
Dımekeń buǵan deıin úı máselesin (mekemege), jedel baılanys jaıyn (teletaıptardy) sheship bergen. Transport ta jónine keldi. Osy máselelerdiń qaısysy jaıynda bolsyn, bir baıqaǵanym, Dımekeń isti tereń bilgen, onyń múddesin janashyrlyqpen oılaǵan adamdy meılinshe unata ma dep qaldym jáne taban astynda isti tapsyratyn adamǵa tapsyryp, bas aıaǵyńdy tuıyqtap, ózińdi kútkenińnen arman razy etip jiberedi. Qanattanyp, qaırattanyp qaıtqanmyn. Tosynnan qoıatyn suraqtary da bar. Sol máselege baılanysty sen kútpegen qyrdy anyqtap alady. Daıyn bolmasań sastyryp tastaıdy.
Sondaı jaǵdaıǵa dýshar bolmaıyn dep, qansha valıýta kerek, ol seh qansha bólmege sııady, Moskvada bul máseleni sheshýge qatysatyndar kimder – bárin táptishtep ózimshe daıyndap aldym. Bylaı dese – bylaı, bylaı dese – bylaı dep jaýap bermekshimin. Alaıda qansha ózińdi daıyndaǵanmen ol kisiniń kabınetiniń tabaldyryǵyn attaǵanda oıyńdaǵyńnyń bárinen aıyrylyp qalatynyń bolady. Buǵan deıin san ret solaı bolǵan-dy. Ondaıdy ol kisi birden sezedi de ózine tán jarqyndyqpen sóz bastap, seni qalypqa túsirip alady. Qal-jaǵdaıyńdy suraıdy… “Esińdi jıǵan” kezde, “Al kelgen sharýańdy aıt” — deıdi. Jaqsy habardy jany uıyp tyńdaıdy. О́zińdi quptap, jetektep ala jóneledi. Birazdan soń tipti erkinsip ketesiń. Taǵy da bir nárseni surap, bir máseleni sheship qalǵyń kelip turady. Biraq ar jaǵyńnan qanaǵat tizgini tejeńkireıdi.Jaıyńdy tapqan adamnyń qanaǵatsyzdyqpen janyna tıip alma deıdi.
Bul joly da tek túrli-tústi fotosehtyń jaıyn aıtýǵa ǵana bekinip kele jatyrmyn. Qas qylǵandaı, tabaldyryqtan attaı bere oıym bytyrady da ketti.
Dımekeń ornynan turyp, salaly saýsaqty qolyn berip, aldymen ózi amandasty. Men de jalma-jan qol berip, nusqaǵan oryndyqqa otyrdym. Aýzyma sóz túspedi.
– Osy sen QazTAG-ta istegenińe qansha jyl boldy?
– Aldymyzdaǵy noıabrde segiz jyl tolady.
– Kóp otyryp qalypsyń ǵoı…
Mynaý kútpegen suraǵym. Mańdaıymnan sýyq ter shyp ete qaldy.
Sosyn Dımekeń áńgimeniń betin kilt basqa jaqqa burdy da, jalpy ıdeologııalyq jumystyń jaıyna aýysty. Ár-ár kadrlar jóninde pikir surady. Men bilgenimdi jasyrmadym. Ár sala jaıly óz túıgenderimdi shamam kelgenshe jetkizýge tyrystym. Mundaı taqyrypqa buryn eshqashan sóılesip kórgen emespiz. Bir jaǵy senim, bir jaǵy synaý da shyǵar dep oıladym. Buryn árkim-árkimnen baıqaý retinde óz tujyrymyn jurt pikirimen salystyryp otyratyn ádeti bar deıtindi estıtinmin. Keń tolǵanyp jatýǵa mende shama bolǵan joq. Júregimde ne tursa, tilimnen sol shyqty. Qýlanýǵa da, saqtanýǵa da qulqym bara qoımady.
– Sen erteńge deıin oılanyp, obkomdarǵa ıdeologııa jóninde sekretarlyqqa jaraıtyn bes adamnyń tizimin ákep bershi. Osy maıdanda talaıdan kele jatyrsyń ǵoı.
– Jaraıdy, Dımeke!
Fotoseh jaıyna qaldy. О́z oıymmen ózim bolyp kete bardym. Osy maıdanda talaıdan kele jatyrsyń dedi, á. Bes adamnyń tizimin ákel. Tapsyrmanyń aty tapsyrma. Izdeýim kerek. Qandaı adamdy usynǵanynan sol adamnyń ózin tanýǵa bolady ǵoı. Bul da syn. Qoıshy, sol kúni keshke deıin, túnimen Dımekeńniń ár sózin, ár qımylyn esime túsirip, bul jumbaqtyń jobalap bolsa da sheshimin tabýǵa tyrystym. Qalaı degenmen de kóńilge toq bir jaı bar. Ekiniń birin shaqyryp alyp, bulaı keńese bermeıtin shyǵar. Munda úlken senimniń tórkini jatqandaı. Dımekeńdeı kisige tipti bir másele boıynsha, bir kandıdatýra jóninde keńesshi bolýdyń ózi mártebe emes pe?! Osy oıym semirtkenmen: “Aparǵan adamdarymnyń biri jaramaı qalsa, onda ne boldym?” – degen oı da júdetetin sııaqty.
Erteńgi saǵat 11. Iаǵnı marttyń 11-i kúngi saǵat 11. Ýádeli ýaqytqa keldim. Qolymda adamdardyń tizimin jazǵan bir bet qaǵazym bar. Amandyqtan soń qaǵazǵa qarap shyqty da, tórde turǵan stolynyń ústine qoıa saldy.
– Men saǵan áńgimeniń týrasyn aıtaıyn. Bizde qazir ıdeologııa jónindegi hatshynyń orny bos. Biraz oılanyp, biz saǵan toqtap otyrmyz. Qalaı qaraısyń?
Únim shyqpaı qaldy. Sasqandyǵymnan emes, kútpegendigimnen. Iá, bul… men kútpegen usynys edi. Biraz oılar lyqyp, kómeıge de keldi. Sóılep ketýime de bolar edi. Onyń jóni qalaı? Shúkirshilik, halqymyz ósti ǵoı. Qazir onyń naǵyz kemeldi shaǵy. Osy Dımekeńniń óz qanatynda shyńdalǵan, shynyqqan qanshama kadr bar. Meniń atymnyń atalýy olardan artyqtyǵymnan emes shyǵar. Buǵan deıingi ustanǵan ómirlik prınsıpim: bergen qyzmetti adal atqarý. Adaldyq óz túsinigimde eń ardaqty baılyǵym. Urpaǵymnyń boıyna sol qasıetti molynan ege bilsem, odan asqan baqyt joq men úshin. “Lenınshil jasta”, “Jetisýda” istedim. Artqan júkti adal kóterip kórdim.
Bir oı udaıy qanattandyryp júretin. Ony syrlas dostarǵa ashyp aıtatyn da edim.
– Bizdiń mańdaıymyzdyń baqyty bes eli. Sanaly ómirimiz respýblıkany Dımekeńdeı adamnyń basqarǵan kezine dóp keldi. Biz keremet mektepten dáris alýdamyz. Ol ózimizge úırenshikti bolǵanmen bireýge arman, bireýge qııal. Osy mekteptiń bosaǵasyn berik ustaıyq.
– Oıdy oı jeteleıdi. Osy oıym Dımekeńniń aldyna taǵy bir oıdy sýmań etkizdi. “Men 1972 jyly Ortalyq Komıtette nusqaýshy edim. Mine, 1982 jyl. On jyl. Endi sekretarlyqty usynyp otyr. On jylda nusqaýshylyqtan – sekretarlyqqa! Pisip jete qoıdym ba?
Aıtylmaǵanmen osy oılar ishimde álem tapyraq. Syrtqa shyqsa, surqy qashyp júre me? Únsiz otyryp qalyppyn.
– Senimderińiz solaı bolsa, men úshin ony aqtaýdan artyq ne bar!
Aýzyma túsken sóz osy boldy.
– Onda dymyń ishińde bolsyn. Kelinge de úndeme. Moskvaǵa baryp, pleným ótkenshe aýzyńa qulyp sal.
“Dymyń ishińde bolsyn”, “aýzyńa qulyp sal” degen sózderdi jazýshymyz dep júrgen bizder de kerek jerinde taba qoımaımyz. Buryn da Dımekeńniń qazaq sózderin qadaı aıtyp, jaǵyn aıyra sóıleıtinin baıqaıtynmyn. Bul joly da sonyń taǵy kýási boldym.
10 mart – 30 mart. О́mirimde osy 20 kúndeı taýsylmas kúnder bolmaǵan shyǵar. Ol eki ortada úıden de, ózgeden de jasyrynyp Moskvaǵa, KPSS Ortalyq Komıtetine bekýge baryp qaıttym. Áıelime alǵash ótirik aıtqanym da osy joly. TASS-qa bir qurylystyń daýymen bara jatyrmyn dedim. Ol sene saldy. Biraq san túnde uıqysyz oıaý jatqanymdy baıqap qalyp: “Osy sen bir qalyń oıdyń qamaýyna túsken sııaqtysyń, jaı ma?” – dedi. Aldynda aýrýhanada bolyp shyqqanym bar-dy. “Álde dárigerler birdeńe dep, bizden jasyryp júrsiń be? – dep te taqymdady. Onyń eń qorqatyny osy aýrýhana tóńiregi.
– Sáýegeısimeseńshi, eshteme de joq, – dep qoıam.
Al qalyń oıdyń qamaýynda qalǵanym ras edi. Kóp bolmasa da buǵan deıin qyzmetten qyzmetke aýysqanda munsha tolǵanǵan emespin. Tolǵanbaıtyn jaı ma?! Buryn QazTAG sekildi bir ǵana naqty ýchastokke jaýap berseń, endi sondaı kemi elýge tarta salanyń taǵdyry seniń qolyńda bolady. Salanyń taǵdyry ǵana ma? Eń aldymen ondaǵy adamdardyń taǵdyry she?! Jazýshy, artıst, ǵalym degen qaýymdardyń qat-qabat syrynyń ózi ne turady? Ideologııa atty uǵymdy quraıtyn taǵy basqa salalar kóz aldymnan ótkende júregim loblyp qoıa berdi. Sonyń árqaısysyn tereń bilseń ǵana til tabasyń, jón tabasyń, bilgir basshylyq jasaısyń. Zamanynda Volterge tustastary mynadaı suraq qoıǵan eken.
– Halyq aldyndaǵy bedelińiz kúshti. Sizden dańqty ázirge eshkim bolmaı tur. Adam dańq salmaǵyn qalaı kóteredi eken?!
Sonda Volter bylaı dep jaýap beripti:
– Bıiktegen saıyn jel kúshti bolady. Shyń basynda ol seni tipti qatty shaıqaıdy.
Bul da sondaı jeli qatty shyń ǵoı. Shaıqaýyna tótep bere alarmysyń. “Kreslonyń kúshine senbe, ózińniń isińe sen”,– degen qanatty sózderdi kezinde bloknotyma túrtip qoıǵanym bar-dy. Sol sózder mine, aldymnan shyǵyp otyr.
Bárinen de aldy-artymdy shyrmap, aýyr salmaǵyn ásire sezinetinim Dımekeńdeı adamnyń kórsetip otyrǵan senimi. Saıası Bıýro múshesiniń qasynda seriktes bolýǵa jetetin kúsh, qabilet bar ma? Bul senimniń búgingi júginen erteńgi júgi aýyr emes pe. Qoıaryn qoıar, saılaýyn saılar. Sol júkti kótere almaı qaıqańdaı bastasam she?! Qaıaý salý degen sol emes pe. Osy kúnge deıin kókeıimnen ketpeıtin tujyrym: “Dımekeńdeı adamnyń kóńiline qaıaý salýdan artyq qylmys joq” – degen tujyrym edi. Tún uıqyny shaıdaı ashatyn da osy oılar. Shynymdy aıtsam, Pleným bolatyn kúnge qýanysh kernep emes, birinen-biri salmaqty túpsiz oılar qamap, áreń jettim.
Sol eki ortada Dımekeń bir-eki ret telefon soqty.
– Ázirge alypqashpa sóz joq. Aýzyńa berik bolǵansyń-aý deımin.
– Aýyzǵa beriktik bizdiń tuqymymyzǵa daryǵan qasıet, Dımeke.
– Syrǵa beriktik – synǵa beriktik.
Osy bir utqyr maqalmen Dımekeń taǵy bir qyrynan tań qaldyrdy.
Synǵa beriktik syrǵa beriktikten aýyrlaý bolar. San syn aldymnan shyǵar da san qyspaqqa salar. Sonda shyńdala bersem, shymyr bola tússem bir sári. Mort úzilip, bolmas jasyq temirdeı ıim bosaı berse, onda ne boldy?
О́z múmkindigimdi qaıta-qaıta óz bezbenime salǵan mazasyz kúnder, túnder birin-biri qýalap ótip jatty. Kúshińe sengen de jaqsy, biraq qabiletińdi asyra baǵalaý da jaman. Plenýmǵa jetpeı-aq aldaǵy shyǵar bıiktiń ókpek jeli osylaı shaıqaı bastaǵan edi. Kóńil shirkinniń bir ǵana úlken medeýi bar. Ol – Dımekeńniń ózi, onyń at jalyn tartyp mingeli kórsetip kele jatqan úlgi-ónegesi, onyń árbir áreket, aǵysty qımyl arnasy, bıik parasaty, azamattyq asqak tulǵasy. Qıyn asýlar bolar. Qıyn shaqtar da týar, qınalatyn jaılar da kezdeser. Dımekeń aman bolsyn.
22 naýryz 2001 jyl.