Qazir ekonomıkaǵa arzan aqsha jetpeı jatyr. Bankter bızneske senbeıdi. Halyqqa nesıe berýdi kóbeıtken bankter qarajatynan aırylyp qala jazdady. Ulttyq bankten kóńili qalǵan bankter endi aqsha shyǵarǵysy kelmeıdi.
Jyl basynda bank sektorynyń jıyntyq aktıvteri 25 trln 241 mlrd teńge bolǵan edi. Ulttyq banktiń málimetinshe, 1 tamyzdaǵy kórsetkish boıynsha bank sektorynyń jalpy aktıvi bar bolǵany 6,1 mlrd teńgege artyp, 25 trln 247,1 mlrd teńgege jetti.
«Aktıvterdiń qurylymynda eń kóp úles nesıege – 49,6 paıyz, baǵaly qaǵazdar portfeline – 20,1 paıyz, qolma-qol aqsha, affınırlengen baǵaly metaldar men korrespondenttik shottarǵa – 13,3 paıyz tıesili», dep habarlady bas bank. Aıta keterligi, jyl basynda bankterdiń jalpy aktıvindegi nesıeniń úlesi 50,7 paıyz bolǵan edi. Sol sekildi qolma-qol aqsha, affınırlengen baǵaly metaldar men korrespondenttik shottardyń úlesi jyl basynan beri azaısa, baǵaly qaǵazdar portfeliniń úlesi óskeni baıqalady.
Jappaı nesıelendirý tyǵyryqqa tiredi
Bankterdiń aktıvindegi nesıe úlesiniń azaıýy nesıe naryǵynyń tarylýynan da kórinis taýyp otyr. Máselen, jyl basynda bankter ekonomıkany 13 trln 91,8 mlrd teńgege nesıelendirse, tamyzdaǵy jaǵdaı boıynsha kórsetkish shamamen 38,2 mlrd teńgege azaıyp, 13 trln 53,6 mlrd teńgeni qurady.
Sonyń ishinde bıznestiń alǵan qaryzy jyl basynda 7 trln 789 mlrd teńge bolsa, jazdyń sońynda kórsetkish 7 trln teńgeden sál ǵana asty. Al qarapaıym halyqtyń qaryzy kerisinshe jyl basyndaǵy 5,3 trln teńgeden 6 trln teńgege jetti. Bul – qarjy ınstıtýttarynyń nesıe túrinde bergen qarajaty ekonomıkany yntalandyrýdyń ornyna, elde áleýmettik máselelerdi týyndatýǵa yqpal etedi degen sóz.
Bankter nesıesiniń negizgi tutynýshysy halyq desek, olardyń qaryzdy negizinen teńgemen alatyny belgili. Osy oraıda ulttyq valıýtamen berilgen qaryz jyl basynda shamamen 10 trln teńge bolsa, qazir 10,7 trln teńgege jetti. Esesine, shetel valıýtasymen berilgen nesıe shamamen 3 trln teńgeden 2,4 trln teńgege azaıdy.
Bankterdiń bıznesti qarjylandyrýǵa qulyqsyzdyǵy men tutynýshylyq nesıege basymdyq berýi áleýmettik problema ǵana emes, sonymen qatar bank sektorynyń ózine zııanyn tıgizbeı qoımady. Qarapaıym halyqqa jappaı nesıe berý «nashar nesıelerdiń» úlesin arttyryp jiberdi. Jyl basynda merzimi 90 kúnnen asyp ketken qaryz kólemi nesıe naryǵynyń 7,4 paıyzyn qurap, 1 trln teńge bolǵan edi. Qazir bul kórsetkish 1,3 trln teńgeden asty. Bul nesıe naryǵynyń 9,9 paıyzy. Sala mamandary «nashar nesıe» úlesi 10 paıyzdan asqanda naryqta daǵdarys bolady deıtinin eskersek, bank sektory ózin-ózi toqyratýǵa sál qaldy. Abyroı bolǵanda, Prezıdenttiń áleýmettik osal toptyń boryshtyq júktemelerin azaıtý týraly Jarlyǵy shyǵyp, kóptegen qarjy ınstıtýty qaıtpaı qalýy múmkin qaryzdaryn qaıtaryp aldy.
Bıznesti qarjylandyrý kólemi aıtarlyqtaı azaıyp ketkenimen, korporatıvti nesıeniń ishinde shaǵyn bıznesti qarjylandyrýy qarqyn alyp kele jatqandaı kórinedi. Jyl basynda bızneske berilgen qaryzdyń 17 paıyzy shaǵyn bıznestiń úlesine tıse, qazir kórsetkish 18 paıyzǵa ósti. Alaıda paıyzdyq úlesi óskenimen, shaǵyn bıznesti qarjylandyrý kólemi de jalpy úrdisten asa almaı, jyl basynan beri azaıǵany anyq.
Bankterdi halyqtyń depozıti qutqaryp tur
Bankterdiń toqyraýy ekonomıkany qarjylandyrý kórsetkishiniń tómendeýimen ǵana shektelip otyrǵan joq. Rezıdentterdiń qarjy ınstıtýttaryna degen senimi azaıyp, ekonomıkadaǵy artyq qarajat ekinshi deńgeıli bankterge emes, ózge depozıttik uıymdarǵa salynyp jatyr. Máselen, jyl basynda bank sektorynyń jıyntyq mindettemeleri 22 trln 223,4 mlrd teńge bolsa, tamyzda bul kórsetkish 22 trln 61,4 mlrd teńgege quldyrady. Bank mindettemeleriniń 76-77 paıyzy zańdy jáne jeke tulǵalardyń salǵan aqshasynan turady desek, salynǵan qarajat azaıyp ketti degen sóz.
Ekinshiden, jyl basynda bankter men ózge de qarjy uıymdaryna salynǵan depozıt kólemi 18 trln 553,2 mlrd teńge bolsa, jazdyń sońǵy aıynda kórsetkish 17 trln 611,7 mlrd teńgege tómendedi. Depozıttiń azaıýynyń eki sebebi bolýy múmkin. Halyq bir kezderi jınaǵan aqshasyn jumsaı bastady ma? Álde bankterge degen senimi azaıyp, aqshasyn «jastyǵynyń astynda» saqtaýǵa kóshti me? Ol jaǵy belgisiz.
Bir anyǵy, nesıe naryǵyndaǵy sekildi, munda da bankterdi negizinen qarapaıym halyq «asyrap» otyr. Bıznes nysandarynyń bankterde saqtaǵan aqshasy jyl basynda 9,9 trln teńge bolsa, jazdyń sońynda 9 trln teńgege tómendegeni anyqtaldy. Esesine qarapaıym halyqtyń jınaǵy jyl basynan beri 8 trln 611,9 mlrd teńgeden 8 trln 656,8 mlrd teńgege ósti.
Elde nesıelik daǵdarys bolyp jatqanda ekinshi deńgeıli bankter tabystaryn qaıtadan naryqqa shyǵaryp, ekonomıkada aınaldyrmaı, kerisinshe birtindep ózderiniń kapıtaldaryn tolyqtyryp jatqanǵa uqsaıdy. О́ıtkeni jyl basynan beri bankterdiń jıyntyq menshikti kapıtaly aıtarlyqtaı ósken. Ekinshi deńgeıli bankterdiń menshikti kapıtaly jyl basynda 1 trln 286,6 mlrd bolsa, jarty jylda kórsetkish eki jarym-úsh esege deıin artyp, 3 trln 184,9 mlrd teńgege jetkeni osyny ańǵartady. Budan shyǵatyn qorytyndy, bankter ekonomıkaǵa uzaq merzimdi qarjy bólýdiń ornyna, ózderi «semirip» jatyr.
Ekonomıkaǵa jany ashymaıdy dep bankterdi de aıyptaýǵa bolmaıtyn shyǵar. О́ıtkeni Ulttyq banktiń sońǵy ýaqyttaǵy bastamalarynyń eshqaısysy bankterdiń paıdasyna sheshilmegeni anyq. Dollarsyzdandyrý saıasaty iri bıznestiń bankterden aqshalaryn alyp, shetelge áketýine túrtki boldy. Prezıdent Q.Toqaevtyń tapsyrmasymen teńgeniń bazalyq mólsherlemesin 9 paıyzǵa deıin túsirip, aqsha-nesıe saıasatyn qysqa merzimge jeńildetken bas bank ótken aıda mólsherlemeni qaıta kóterip tastaǵany belgili. Munyń bári ekinshi deńgeıli bankter úshin arzan aqsha tabýdy qıyndata tústi. Nátıjesinde bankter endi ózderine ǵana senetin boldy.