KazGÝ-diń jýrnalıstıka fakýltetin 1981 jyly bitirdik. Qarashańyraqtyń ataǵy jer jaryp, dáýirlep turǵan shaǵynda basqasyn bylaı qoıǵanda, álemdik deńgeıdegi ǵalym О́mirbek Joldasbekov rektor, Temirbek Qojakeev dekanymyz. «Dekandardyń dekany, pahany» Qojakeevtiń temirdeı tártibiniń arqasynda adam bolǵanymyzdy ashyq aıtýymyz kerek. Bul endi Qojakeevtiń «bizge jýrnalıst kerek, aqyn-jazýshy bolamyn degender fılfakqa barsyn», asa zııaly, zıpa kisi Amandosovtyń «qyzdardan jýrnalıst shyqpaıdy» degen sóziniń de aspandap turǵan tusy. Ustaz aıtsa biz sekildi bozókpeler birdeńe túsinsin dep aıtqan shyǵar, bálkim, qaıraýy bolar, bizdiń kýrstan aqyn da, jazýshy da, jýrnalıst ta shyqty. Elge tanylǵandary da barshylyq. Eń bastysy, eki professordyń da qaýpin seıiltip, senimin aqtady. Ásirese qyzdar pysyq edi. Qaldygúl, Saltanat, Baqytkúlder stýdent kezinde birinen soń biri móldiretip áńgime, óleńder jazyp júrdi. Saltanat alǵashqy kýrsta-aq «Jalyn», «Lenınshil jas» sekildi respýblıkalyq basylymdardan jıi kórine bastady. Nesibeli keıingi jyldary áńgimeniń sheberi ekenin baıqatty.
Al jigitter she?! Olardyń ishinde de júırigi az emes edi. Sol tusta Samat Asqarovtyń, Ǵabdýlǵazız Esenbaevtyń aqyndyǵy biraz ortany moıyndatyp tastaǵan bolatyn. Qaıyrjan Jumashev fantastıkaǵa bet bursa, marqum Jumabaı Ábilevtiń synshylyǵy, talantty adamdarǵa qamqor bolyp júretini de bir bólek áńgime. Deı turǵanmen de erte tanylyp, ortamyzdan oza shapqany sóz joq Sábıt Dúısenbıev boldy. Ol ár nárseniń basyn bir shalmaı, habar-oshar, maqala jazýǵa ýaqytyn óltirmeı ádebıetke áńgimelerimen kelip kirdi. Ol tusta KazGÝ-diń jýrnalısteri turatyn 5-shi jataqhana kúndiz-tún ustahanadaı kórigi basylmaı dúrildep turatyn. Tanymal aqyn-jazýshylaryńyz jataǵymyzdyń qutty qonaǵy bolatyn. Kezdesýler dúrkin-dúrkin ótip jatatyn. Sultanǵalı Sadyrbaev basqaratyn M.Seralın atyndaǵy ádebı birlestiktiń sala-qulash qabyrǵa gazeti shyǵatyn. Sol qabyrǵa gazetiniń turaqty avtorlary – Nurǵalı Oraz, Isataı Balmaǵanbetov, osy Sábıt Dúısenbıev tárizdi talantty jigitter edi. Menińshe, olar úshin osy qabyrǵa gazeti ádebı kosmodrom boldy. Qabyrǵa gazetinen bastalǵan soqpaq sátti jalǵasty.
Sábıttiń ekinshi kýrsta «Jalyn» almanaǵyna «Aptap» degen áńgimesi jarııalanyp, kóp uzamaı aıdy aspanǵa bir-aq shyǵaryp, «Tátti alma» atty áńgimeler jınaǵy jaryq kórip, oqyrman súıispenshiligine bólenip, dýaly aýyzǵa ilindi. Qarapaıym oqyrmandy bylaı qoıǵanda, balalar ádebıetiniń atasy Muzafar Álimbaevtyń «Lenınshil jasqa» «Tátti almanyń tátti áseri» atty maqalasy shyqty. Talantty adam kórse balasha qýanatyn abyzymyz shyn qýanyshyn jasyra almaı bylaı dep jazdy:
«Meniń qolyma «Tátti alma» degen kitap tústi. Kitapqa áńgimeler men bir povest engen. Jas jigittiń tyrnaqaldysy bola tura, qolyna jarty ǵasyrdaı qalam ustaǵan kári dóńge – meni álgi povest óziniń názik syrshyldyǵymen, ǵıbrattylyǵymen, qarapaıym balanyń súıkimdiligimen baýrady.
Povestiń aty da ózine laıyqty, bas keıipkerdiń kóńil kúıine sáıkes – «Sýyq jańbyr». Jan-júrekti de muzdatqan jańbyr. Shynshyl shyǵarma shap-shaǵyn, shyp-shymyr. Oqıǵa tartymdy, sıýjet syrshyl, túzilim – kompozısııa berik. Bosteki, bas artyq detaldar joqtyń qasy.
«Sýyq jańbyr» povesi – kórkem qýyrshaqtyń kóılegindeı kóp-kórim!»
Onyń qalamgerlik qabiletin shynaıy moıyndaý osylaı jalǵasa berdi. Tipti aramyzda alǵash Máskeý kórgen de osy Sábıt edi. Ol jyldary Máskeýde bes jylda bir ret jas jazýshylardyń búkilodaqtyq keńesi ótip turatyn. Oǵan árkim bara bermeıtini túsinikti. 1989 jyly bizdiń Sábıt sol keńeske qatysty. KSRO memlekettik syılyǵynyń laýreaty, ataqty Anatolıı Aleksınniń seksııasynda bolyp, shyǵarmalary joǵary baǵalandy. Keıinnen osy bir odaqtaǵy balalar ádebıetiniń dańqty ókiliniń biri de biregeıi «Lıteratýrnaıa gazetaǵa» jazǵan maqalasynda «Balalar jazýshysy bolyp týǵandardyń qatarynda men qazaqstandyq Sábıt Dúısenbıevti de atar edim» dep jazýy mereıimizdi ósirdi. Osydan bastap ol shyǵarmashylyq keńistigine, ádebıet álemine eshkimge uqsaı bermeıtin bolmysymen batyl kirip bara jatty.
Balalar ádebıeti – qıyn ádebıet. Balalar ótirik jazǵanyńdy, sóılegenińdi de birden bilip qoıady. Orys ádebıetiniń kórnekti ókili Vasılıı Shýkshınniń «Eń baıqampaz halyq – balalar, sodan keıin sýretshiler» deýi de tegin emes qoı. Ádette úlkenderge arnalǵan ádebıette jazýshy qalamdy erkin sermep, oı men sezimdi sýretteýde kóp tásilder qoldanyp jatady. Talǵam degen nárse onyń bárin qabyldaı bermegenimen de jazý jaǵy asa qıyndyq týdyra bermeıtini ras. Al balalarǵa arnap jazýda mundaı kósilýge bara berý múmkin emes. Menińshe, bul salanyń qalamgeri eń aldymen jazýshy retinde emes, adam retinde de talantty bolýy kerek. Biz bilgende Sábıt ótirik aıtý, adam aldaý degennen ada adamzat. Demek, onyń eń basty jetistigi shynaıy ómirdi sýretteýi, ótirik aıtpaýy. Iаǵnı onyń ózi de áý basta ádepti, tártipti bala bolǵany anyq. Kúni búginge deıin toıǵan qozydaı bolyp júretin Sábıtti ádebıettegi bir ádepti baladaı boldy dep biletinimiz de sodan. Onyń kishkentaı bolǵanymen júregi úlken keıipkerleri de únemi qamqor, jamandyq oılamaıtyn, aramdyqtan alys bolyp keletini osy oıymyzdy odan ári rastaı túsedi. Keıde bir jaǵdaıǵa onyń toqtamaı kúletini bar. Ádette, sonsha kúletindeı nárse emes qoı dep qalasyń. Sóıtsek ol sonyń ózine sýretkerdiń kózimen qaraıdy eken ǵoı. Artynan oılap qarasaq, shynynda da kúletin-aq nárse eken ǵoı dep oılaısyń. Mine, onyń shyǵarmalaryna da osyndaı shynaıy kúlki, shynaıy oılaý tán. О́mirdiń ózindeı bolyp esińnen shyqpaıtyny da sodan. Qysqasy balalar ádebıeti úshin týǵan qalamgerdiń júregi sábıdeı taza, kishipeıil, meıirban, adamdarǵa jany ashyp turatyn bolýy kerek dep bilemiz. Bizdiń Sábıt búginde alpystyń asýyna at shaldyrsa da sol qasıetimen qalǵanyn atap aıtýymyz kerek.
Az jazsa da saz jazatyn Sábıttiń «Tátti alma», «Qaqpashy», «Sladkoe ıabloko», «Men ǵashyq emespin» atty kitaptaryn ádebıetimizdiń úlken tabysy dep aıtýǵa bolady. Máskeýdiń «Hýdojestvennaıa lıteratýra» baspasynan jaryq kórgen «Nezavısımyı Kazahstan: antologııa sovremennoı lıteratýry» atty úsh tomdyqqa, Túrkııada jaryq kórgen «Xúzún Kýshaǵy» («Syrlas býyn») atty qazaq jazýshylarynyń tańdaýly áńgimeler jınaǵyna shyǵarmalary engen. Jekelegen áńgimeleri túrik, orys, qyrǵyz, ózbek, uıǵyr tilderine aýdarylǵan. «Arýna» baspasynan jaryq kórgen H.Andersenniń «Eń ádemi ertegiler» jınaǵyn, orys, uıǵyr, armıan, túrikmen jazýshylarynyń áńgimelerin qazaq tilinde sóıletti.
«Kúshikterdi qutqarý qupııasy» áńgimesi men «Almatynyń aporty» ertegisi biri dástúrli «Daraboz» báıgesiniń, ekinshisi Qazaqmystyń «Balaýsa» báıgesiniń úshinshi júldelerin jeńip aldy. Osyndaı shymyr týyndylary Qazaq ádebıeti hrestomatologııalyq oqýlyǵyna engen.
Sirá, biz bilgende qalamger qyryq jasqa deıin qalyptasyp, tópep tastap, ózin ábden moıyndatyp bolady da, sodan soń asyqpaı jazatyn bolýy kerek. Bolmasa et piskenge deıin, tipti shaı qaınaǵanǵa deıin bir áńgime jazyp tastaıyn degenderdi de kórgenbiz ǵoı. Sábıt áý bastan ondaılardyń qatarynan emes edi. Adam balasy túsinbeıtin jazýyn san márte kúzep, túzep, oqyrmandy oılap, aıap baryp usynatyn. Bul da bolsa ónerge degen qurmet, onyń kıesin moıyndaǵandyq. «Tátti almadan» tátti bastalǵan shyǵarmashylyǵynyń dámin ketirip almaý jolyndaǵy tabandy kúres osylaısha araǵa jyldar salyp jalǵasyp otyrdy.
Árıne ádebıetti úlkender, balalar ádebıeti dep shartty túrde bólýge bolatyn shyǵar. Alaıda, shynaıy óner jasaý úshin munyń qaısysy da ońaı jarylatyn jańǵaq emes desek, áýeldegi oıymyzǵa záredeı de qarsylyq bildirgenimiz emes. Balýanǵa oń men soly birdeı degendeı, ol úlken prozada da óz qoltańbasyn aıqyn ańǵartty. Ádebı keńistigi keńip sala berdi. Taǵy bir oı josyǵyn ańdatý úshin ádebıetimizdiń taǵy bir bólekshe tulǵasy, oqyrman esinde máńgilik mahabbat jyrshysy bolyp qalǵan Ázilhan Nurshaıyqovtyń myna bir pikirine qulaq salyp alaıyq. Ázaǵań óz oıyn ádettegi óziniń súıikti janrynyń biri hat tilimen bildiripti.
– Qurmetti redaksııa! Sizdiń gazetten Sábıt Dúısenbıevtiń «Mahabbat mınıatıýralary» degen móltek áńgimelerin oqydym. Qatty qýandym.
Qýanatynym: «Osy kúngi jastar mahabbaty qandaı eken! Bizdikindeı me eken, biz úlgi alǵan baıaǵy ǵashyqtardikindeı me eken? Álde, qazirgi kınolardaǵydaı turaqsyz, turlaýsyz ba eken?» dep oılaýshy edim.
Joq, asyl mahabbat eshqashan ózgermeıdi eken! Máńgi-baqı sol sýymaıtyn ystyq, aıtylmaıtyn adal qalpynda qalady eken! Onyń bir mysaly – osy áńgime. Mundaǵy alǵashqy tanystyq ta, kóshedegi kezdesýler kezindegi kúızelis te, jigit pen qyzdyń qosylardaǵy qyzǵanysh, qýanyshy da, jolaýshy ketken jarǵa degen saǵynysh ta, asyl jardan aıyrylyp qalǵandaǵy muń da – bári ras. Júrek syzdatady.
Biz bastan keship, bizden burynǵylardan mura bop qalǵan asyl mahabbat alystap ketpegen eken. Mahabbat máńgi ómir súredi eken. Móldir mahabbatty laılap, «mahabbat joq» dep júrgenderdiń órisi uzaqqa barmaıdy eken. Avtordyń óz áńgimesinde osyny jetkize bilgenine rıza boldym. Qazirgi jastardyń qulaqtaryna quıatyn mahabbat sabaǵy osy dep uqtym. «Sulýshash» pen «Móldir mahabbatty» jazǵan ataqty Sábıt Muqanov atasymen attas kishi Sábıtke alǵys aıtamyn.
О́z betinde osyndaı áńgime jarııalaǵan «Jas Alash» gazetine rızalyq bildiremin.
Zor qurmetpen – qart avtorlaryń Ázilhan Nurshaıyqov. («Jas Alash», № 51. 29 sáýir, 2003 jyl)
Ázaǵań ony Sábıt Muqanov atasymen attas dep beker ataǵan joq. Shynynda da onyń atyn osy atasyndaı jazýshy bolsyn dep yrymdap qoıǵan. Keńes Odaǵy kezinde eń kóp oqylǵan jazýshynyń atyn Sábıt aqtady.
Endi osy áńgimeniń ári qaraıǵy taǵdyry tipten qyzyq. Astanadaǵy Jastar teatrynyń bas rejısseri, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Nurqanat Jaqypbaevtyń bul áńgimeni alǵash ret Almatydan Máskeýge ketip bara jatyp stýdentterine poıyzda oqytqany bir uzaq hıkaıa. Qysqasy, bul týyndyny bir vagon stýdent jatpaı-turmaı, talasa tarmasa oqyp, T.Júrgenov atyndaǵy О́ner akademııasynyń oqý sahnasyna qoıady. Keıinnen 2007 jyly Astanada Jastar teatry ashylǵan soń sonda qoıylyp, kúni búginge deıin anshlagpen ótip keledi.
* * *
Bárimiz de biletin bir shyndyq bar. Kez kelgen jazýshynyń shyǵarmasynan aldymen óziniń minezi, bolmysy kórinedi. Almanyń aǵashynan alysqa túspeıtini tárizdi, jazýshy da ózinen alystaı qoımaıdy. Balań ózińe qalaı uqsasa, shyǵarmań da solaı. Sábıttiń týyndylarynyń boıyna altyn jeli bolyp tartylǵan kisilik pen kishilik, parasat pen paıym qońyr áýen, jyly jel, syrly sóz arqyly júrekke jumsaq tıip óriledi. Ol aǵystarǵa qarsy júzbeıdi. О́mirdiń ózin jazady. Onyń shyǵarmalaryn oqyǵan sotqar balanyń ózi áp-sátte jýasyp qalatyn tárizdi bolyp kórinedi de turady. О́ıtkeni ol sondaı keıipkeriniń ózine jany ashyp otyryp jazyp, odan oılamaǵan jerden jaǵymdy keıipker de jasap jiberedi. Bul endi sheberliktiń áńgimesi, ol týraly aıtsaq, uzap ketemiz, bir maqalanyń júgi emes.
Búginde bireýler batystyń bolmysymen, onyń ishinde ádebıetimen shekten tys aýyryp, ata-babasy atyn estimegen Kamıý, Kafka sekildi jazýshylardy oqyǵanyn aıtyp jatady. Durys qoı. Deı turǵanmen de dala degen uǵymy, aınalaıyn degen sózi joqqa tán ádebıetti oqyp, óz baǵytynan adasyp, ózin joǵaltyp jatatyndar da bar. «Qazdar qaıtqanda», «Sýyq jańbyr», «Men ǵashyq emespin» atty klassıkalyq deńgeıdegi týyndylar jazǵan Sábıt solardy oqydy ma, oqymady ma bilmeımin, biraq 4-klasta S.Muqanovtyń «Móldir mahabbatyn» oqyǵanyn, 6-klasta M.Áýezovtiń «Abaı jolyn» mektepte birinshi bolyp oqyp taýysqanyn bilemiz. Sol kezden bastalǵan ińkár izdenisterdiń irgeli izdenisterge ulasqanyn jáne bilemiz. Izdenis degende jylda bir kitap shyǵarý, aı saıyn bir áńgime jazý onyń qaperine de kirip-shyqpaıdy. Ol uzaq ýaqyt oı ormanyn aralap júredi, taqyrybyn ábden pysyqtaıdy, pisiredi. Sodan keıin bir kúni burq etkizedi. Osy aralyqta ol bir keremet sátti, sol sáttiń tezirek týǵanyn ańsap júredi. Jazý ústelin saǵynady. Mundaı kól-kósir saǵynyshty serik etken sýretkerdiń jurt tushynyp oqıtyn shyǵarma jazatynyna esh shúbá da qalmaıdy. Demek, oǵan saǵynyp jazý tán ekenin kóziqaraqty oqyrmany da áldeqashan moıyndaǵanyna biz de bek senimdimiz.
Qalı SÁRSENBAI