Qazaq balasyn úsh-aq aýyz sózben tárbıelegen. Bul – uıat bolady, jaman bolady, obal bolady. Uıat bolady degeni – ólimnen uıat kúshti, uıatty isti isteme, «janym – arymnyń sadaǵasy» degeni. Jaman bolady degeni – «jaqsy sóz – jarym yrys», jamandyqtan aýlaq júr degeni, jaqsynyń sharapaty, jamannyń kesapaty tıedi dep baǵamdaǵany. Obal bolady degeni – ár nárseniń suraýy bar, saǵan túkke turǵysyz bolǵan bir nárse basqa bireýge óte qymbat bolýy múmkin degeni, eshkimge kóleńkeń túspesin dep eskertkeni. Iá, bala kúnimizden mundaı eskertýdiń talaıyn estip óstik. Odan bólek «ysyrap bolmasyn», «ysyrap qylmańdar» deıtin qarııalardyń qatań qaǵıdalary áli kúnge jadymyzda jańǵyryp tur.
Jyldar jyljyp, aılar aýysqan saıyn aqsaqaldardyń aqyly aqıqatqa aınala beretinin kóz kóredi, ýaqyt dáleldeıdi. Qundylyqqa qurmetpen qaraıtyn dáýir danalarynyń tárbıege toly tálimdi tirkesteri áli kúnge qunyn joıǵan joq. Ysyrap degen kezde oıymyzǵa eń áýeli shashylyp-tógilip jatqan tamaq ónimderi kelýi múmkin. Sonda ysyrap degenimiz as-aýqatqa baılanysty uǵymdy ǵana bildire me? Álde basqa da maǵynalary bar ma?
Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy Nursultan Nazarbaev «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasynda únemshildik pen oryndy paıdalaný kórgendilikti kórsetetinin atap ótken bolatyn.
«Pragmatızm – ózińniń ulttyq jáne jeke baılyǵyńdy naqty bilý, ony únemdi paıdalanyp, soǵan sáıkes bolashaǵyńdy josparlaı alý, ysyrapshyldyq pen astamshylyqqa, dańǵoılyq pen kerdeńdikke jol bermeý degen sóz. Qazirgi qoǵamda shynaıy mádenıettiń belgisi – orynsyz sán-saltanat emes. Kerisinshe, ustamdylyq, qanaǵatshyldyq pen qarapaıymdylyq, únemshildik pen oryndy paıdalaný kórgendilikti kórsetedi», dedi Elbasy. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev bıýdjettik josparlaý máseleleri jóninde keńes ótkizgende Elbasynyń sózin qýattap, bıýdjetti josparlaýdyń barlyq kezeńderinde shyǵystardy ońtaılandyrýǵa, Esep komıtetimen ózara tyǵyz yqpaldastyq ornatýǵa, sondaı-aq negizsiz ımıdjdik jáne konsaltıngtik shyǵyndardy qysqartýǵa shaqyrǵan edi.
Búgingi tańda turmysymyzda kezdesetin ysyraptyń túrlerine mynalardy jatqyzýǵa bolady. Bul zattaı ysyrap – sýdy, elektr energııasyn shekten tys paıdalaný, tyıym salynǵan nárselerge shashylý, onyń ishinde ishimdik, qumar oıyndary jáne t.s.s bar, sondaı-aq kıimge ysyrapty, múlikke qalaı bolsa solaı qaraý, tez tozdyrý, qonaqqa tym artyq taǵam daıyndaý, bir taýardy, zatty satyp alǵanda artyq, óz baǵasynan asyra aqsha tóleý, rýhanı ysyrap nemese jan ysyrabyn jatqyzýǵa bolady.
Osy rette Áziret Sultan meshitiniń naıb ımamy Baqytjan Múptiádilulyn áńgimege tartyp, ysyraptyń sharıǵat sheńberindegi mán-mańyzyn bilgen edik.
«Súleımen paıǵambar (ǵ.s.) jaıly ańyzda, paıǵambar (ǵ.s.) bir qumyrsqadan beliniń nege sonsha jińishke ekenin suraıdy. Sonda qumyrsqa: «Bul meniń qanaǵatshyl, únemshildigimniń belgisi» dep jaýap beredi. Ony qalaı dáleldeısiń degende: «Bıdaıdyń bir dánin bir jyl azyq etem», deıdi. Súleımen paıǵambar álgi qumyrsqany bir túıir bıdaı dáni salynǵan qysh qumyranyń ishine qamap qoıady. Bir jyldan keıin qumyranyń aýzyn ashsa, qumyrsqa dánniń jartysyn ǵana jepti. Bul qalaı dese: «Meni umytyp ketseńiz, taǵy bir jylǵa jetetindeı únemshildik jasaǵanym ǵoı» dep jaýap bergen eken. Osy bir oqıǵada ısi musylman balasy úshin búkil ómirine jeterlik taǵylym jatyr. Hıkmetke toly ańyzda adam balasynyń ómirinde únemshildiktiń qanshalyqty oryn alatyny aıqyn kórsetilgen. Qazaq halqy: «Jaqsylyq jasaýda ysyrap joq, ysyrapta jaqsylyq joq» degen. Bul naqyldaǵy «jaqsylyq jasaýda ysyrap joq» degenniń syry: mal dúnıeni jaqsy amaldarǵa jumsasa ysyrap bolmaıtyny aıtylǵan. Mysaly, mektep, jol, kópir salý, jetim-jesirge kómektesý sııaqty izgi amaldar jasaýda ysyrap joq. Al «ysyrapta jaqsylyq joq» degen sózdiń syry: jıǵan-tergenińdi, ýaqytyńdy, kúsh-qýatyńdy, is-áreketińdi shekten tys shashý, rásýa etý, paıdaly bolmaıtyndaı iske jumsaý degen sóz. Alla Taǵala Qurannyń «Ánǵam» súresiniń 141-shi aıatynda: «Ol sondaı Alla aspaly jáne aspasyz baqshalardy, qurma aǵashtaryn, túrli jemisti, ósimdikterdi, záıtún jáne anardy bir-birine uqsaǵan, uqsamaǵan túrde jaratqan. Árbiri jemis bergen kezde, jemisinen jeńder. Ony jıyp alǵan kúnde qushyryn berińder; Ysyrap etpeńder. Kúdiksiz Alla ysyrap etýshilerdi jaqsy kórmeıdi», dep ysyrap etpeýge shaqyrady. Islam dinin berik ustanǵan halqymyz ár nárseniń qadirin baǵalaı bilgen. Ata-babalarymyz: «Barǵa qanaǵat, joqqa sabyr» degen ósıetti ómirlik buljymas ustanym etip alǵan. Alla taǵalanyń bergen yryzdyq, nesibesin qanaǵat etip, qolyndaǵy baryn az bolsa ýaıymdamaı, kóp bolsa tasymaı ómir súrgen. Hakim Abaı: «...Erinshek, beker mal shashpaq, bes dushpandy kórseńiz...», dep ysyrapshyldyqtyń dushpan ekenin túsindiredi. Mal shashýshylardy, ıaǵnı ysyrapty synaı otyryp, ony adamnyń bes dushpany dep bilgen. Abaı atamyz ysyrapshyldyqty ótirik, ósek, maqtanshaqtyq sııaqty eń jaman ádet dep túsindiredi. О́ıtkeni ysyrapshyldyq ıslam dinindegi tyıymdardyń biri. Sondyqtan Quran Kárimniń «Aǵraf» súresiniń 31-aıatynda: «Ishińder, jeńder, biraq ysyrap qylmańdar. Shyndyǵynda, Alla Taǵala ysyrap qylýshylardy súımeıdi» dep ámir etilgen», dedi Baqytjan О́tkelbaev.
Iаǵnı, sharıǵattyń shartyna saı kelmeıtin ysyraptyń zııany men keler kesapatyn eskergen adamnyń tirshiligi shýaqty bolary belgili.
Al pavlodarlyq turǵyn Qýanysh Qazybekuly adam erkinen tys bolatyn ysyraptyń qaptap ketkenine qapaly.
«Birinshiden, kúndelikti turmysta tamaq ishýdi alatyn bolsaq, molshylyq, toqshylyq zaman bolǵandyqtan kóp nárseni jańadan alyp ishkimiz kelip turady. Burynǵydaı qıyn-qystaý kez bolmaǵasyn túngi tamaqty tańerteń jegiń kelmeı, eriksiz ysyrapqa jol berýge májbúr bolamyz. Odan keıin aıtatynym, qalaly jerdegi sý máselesi. Ásirese kópqabatty úıde jýynǵan kezde sýdy mólsherden tys paıdalanatynymyz, odan qalsa balalardyń sýmen oınaýyn qadaǵalamaýymyz qynjyltady. Kishkentaı dúnıe bolyp kóringenimen munyń ózi ysyrapqa alyp baratyn jol. Sonymen qatar kıim kııýde týyndaıtyn ysyraptar. Jumysqa barǵanda, kóshege shyqqanda qatarlastaryń jarqyrap kıinip júrse, osy kıimimdi kıip júre bereıin, ysyrap etpeıin deseń de kóshten qalmaý úshin, aralasatyn adamdaryńnyń arasynda eńseń túspeýi úshin, kıimiń bar bolyp tursa da, jańa kıim satyp alatyn sátterimiz jeterlik. Jáne biryńǵaı aýa raıy emes, bizde jyldyń tórt mezgili bolǵandyqtan únemi kıim aıyrbastap otyrý kerek. Muny erkińnen tys bolatyn ysyrap dep qaraımyn», deıdi Q.Sharmanov.
Qýanysh zamandasymyzdyń osy bir pikirine Shákárim Qudaıberdiulynyń myna bir óleńi jaýap bolatyn sekildi.
«Qaıter edi, jigitter,tym qymbatty kımesek. Maqtan úshin boryshty, ústi-ústine úımesek», dep tolǵaıdy aqyn «Sharýa men ysyrap» degen óleńinde.
Iá, qaı zamannan da jomarttyq pen sarańdyqtyń, qanaǵat pen ysyraptyń qatar júretini belgili ǵoı.
Erterek zamanda ózi jomart, meıirimdi bir baı kisi ómir súripti. Baıdyń jaqsylyǵyn týǵan-týysy, kórshi-qolańy ǵana emes, ótken-ketken jolaýshylar da kóp kóredi eken. Biraq jurtqa qaıyrymdylyq jasaǵan saıyn, baıdyń dəýleti arta túsedi. Bireýge qoı berse, qorasyndaǵy qoıy egiz týady. Baıekeń bir kúni saparlap jolǵa shyǵady. Qas qaraıyp kele jatsa kerek. At ústindegi baıekeń qorjynynan nan alyp jeıdi. Sol kezde nannyń bir úzimi jerge túsip ketedi. Qumdaýyt jer eken. Baıekeń attan túse salyp, jerden nan úzimin izdeı bastaıdy. Qansha qarasa da taba almaıdy. Qarańǵy túsip ketkesin sol jerge belgi qoıyp ketedi. Erteńine kelip nan úzimin jaryqta qarap taýyp almaqshy bolady. Erteńine kelip qarasa, belgi qoıylǵan jerde at basyndaı altyn jatyr eken. Baıekeń:
«Jasaǵan Alla, men onsyz da baımyn. Bul altynǵa muqtaj emespin. Nege maǵan berdińiz», degen eken.
Sonda: «Sen qansha baı bolsań da ysyrapshyl emessiń, sarań emessiń. Bir úzim nannyń qıqymyn obalsynyp qaıta kelip otyrsyń. Nan qıqymyn qumyrsqa ıleýine əketti. Ol qumyrsqa úshin bir jyldyq azyq. Al bul seniń peıilińe bergen alǵysym», degen eken Jasaǵan Ie.
Tarıhqa sál sheginis jasap kórsek. Baıaǵyda Qarqaraly ýezinde bir basyna 2600 jylqy bitken Jamanbala Qurmanovqa 1894 jyly berilgen asta 160 qoı, 100 jylqy soıylypty. Musa Shormanovtyń asynda 150 úı tigilip, 200 jylqy, 400 qoı soıylǵan. At báıgesine 100 jylqy tigilipti. Syrym batyrdyń asynda 2500 qoı, 200 jylqy soıylyp, 500 saba qymyz ishilgen. Ereımentaýda kereı Saǵynaıdyń asynda úsh júz túgel shaqyrylǵan. Osy asqa jumsalǵan qarjy áıgili Táj Mahal mavzoleıin salýǵa jumsalǵan qarjymen para-par túsken. Jazýshy Sabyr Sharıpovtyń aıtýy boıynsha, 1860 jyly Ulytaý óńirinde ataqty baı Erden Sandybaevqa 500 úı tigilip as berilgen eken. Oǵan Aqmola, Syrdarııa, Torǵaı oblysynan adamdar shaqyrylǵan. Asqa 160 jylqy, 200 qoı soıylǵan. Birinshi kelgen attyń báıgesine – 100 jylqy, ekinshi atqa – 50, úshinshi atqa – 30, tórtinshige – 25, 5-9-shy orynǵa ilikken júırikterge – 20 jylqydan, 10-15-shi orynǵa turaqtaǵandarǵa – 7 jylqydan, odan keıingi 5 orynǵa – 5 jylqydan, as ústinde óleń-jyr aıtqan aqyn-ánshilerge – 25 jylqy, barlyǵy – 620 jylqy, 200 qoı jumsalǵan.
Mundaıdy dáýleti tasyǵan jandar ǵana bere alady. Al Ahmet Baıtursynuly: «Toı dep shashyldy, as dep shashyldy, ar, bilim dep dáýlet shasharǵa qaı qazaqtyń qaıraty jetedi?!» dep kúızelgen eken. Ǵumar Qarashtyń «artyq dúnıe tilep, artyq ysyrap qylmańdar – onyń óteýin tóleı almaı qalasyńdar» deıtin sóziniń salmaǵy da zil-batpan. Ásili bizdiń qazaqtyń ótken ómirine kóz tastasańyz, ysyrap pen qanaǵatqa, paryz ben qaryzǵa, qurmet pen mindetke qanshalyqty mán bergenine kýá bolasyz. «О́lgenin jyrmen joqtaǵan, tirisi sózge toqtaǵan» halqymyzdyń asylyna as berý, ulysyn ulyqtaý, umytpaý amaldary aıryqsha saltanatpen atalyp ótetinin ańǵarý qıyn emes. Burynǵylar «Barlyq jaqsylyq ataýly qanaǵatqa toqtaıdy. Barlyq jamandyq ataýly asqandyqtan, adasqandyqtan bastalady» deıdi. Osy rette dástúrli ánshi, qazirgi qazaq toılarynyń bel ortasynda júrgen bedeldi ónerpazdardyń biri Erlan Rysqalıdyń biraýyz pikirin bilgen edik.
«Baıyrǵy qazaq «sýdyń da suraýy bar» dep ysyrapqa, astamshyldyqqa jol bermegen. Al búgingi qazaq sol babalarymyzdyń ustanymdaryn umytyp ketkendeı. Qaı jerge barsańyz da bos aqsha shashý, ysyrapqa boı aldyrý kezdesedi. Sebebi kez kelgen adam únemdeýdi bilmeıdi. «Bes saýsaq birdeı emes» qoı, biraq men munyń syry mynada dep oılaımyn. Ortadan qalmaıyn dep amaldyń joqtyǵynan tyrashtanyp, qarajaty jetpese de nesıe alyp toı jasaıtyndar bar. Osy barymdy jurtqa kórseteıin dep ataqqumar, maqtanqumarlyǵyn pash etkisi keletinder bar. Mysaly, toıǵa bir ánshi shaqyrý úshin on myń dollar beretinder joq emes. Ol ánshi toıdyń basynan sońyna deıin bolsa jaqsy ǵoı. Aınaldyrǵan 4-5 ánin aıtyp shyǵyp ketedi. Tipti shetelden ánshi de, asaba da aldyryp jatatyn toılardy kóremiz. Onyń bir ushy maqtanqumarlyq bolsa, ekinshi ushy ysyrapqa ákep soǵyp jatyr. Ysyrapqa alyp keletin nárse osy – dańǵoılyq. «Toı – táńirdiń qazynasy» dep jatamyz. Qandaı toı táńirdiń qazynasy? Ol – ysyrapqa jol bermeı, mán-maǵynasy tereń, mazmundy bolsa ǵana táńirdiń qazynasy bolady. Búgingi kóp toılar bul ólshemge saı kelmeı jatqany aıdan anyq. О́z basym únemshildikti kez kelgen ortada ustaný kerek dep esepteımin. Únemshildik adamdy sarańdyqqa alyp kelmeıdi. Bul adamdy ózgeniń eńbegin, kúsh-jigerin, ýaqytyn qurmetteýge jeteleıdi. Jalpy ysyrap degen dúnıeni Qudaı da quptamaıdy, sharıǵatta da tyıym salynǵan jáne aqyl-esi durys, oılaýy qalypty adam da oǵan jol bermeýi kerek. О́z basym ysyrapty quptamaımyn», deıdi E.Rysqalı.
Qalaı desek te ysyrap pen qanaǵattyń arasyn ajyratý kiná men kúnádan arashalaıtyn asyl qasıetterdiń qatarynan bolmaq.