Búgingi tańda Ońtústik Qazaqstan oblysynda 14 pen 29 jas aralyǵyndaǵy jastardyń sany 770 myńnan asady. Olardyń 470 myńnan astamy aýyldarda, 300 myńdaıy qalalarda turady. Iаǵnı, oblystaǵy halyq sanynyń 30%-dan astamyn jastar quraıdy.
Oblys ákimi A.Myrzahmetov ústimizdegi jyldyń basynda oblystyq jastar saıasaty máseleleri basqarmasynyń 2012 jyly atqarǵan jumysyn tyńdaý barysynda jasóspirimder tarapynan qylmystardyń kún sanap artyp bara jatqandyǵyn, onyń aldyn alýda tıisti mekemelerdiń áli de bolsa júıeli jumys júrgize almaı otyrǵandyǵyn synǵa aldy. Synǵa alyp qana qoımaı, sý jańa basqarmaǵa atalǵan másele tóńireginde oblystyq ishki ister departamentimen, bilim basqarmasymen, aýdan, qala ákimderimen birlesip tyǵyz baılanysta jumys jasaýdy tapsyrdy.
О́ńir basshysynan tapsyrma alǵaly beri jańa basqarma atalǵan máseleler boıynsha birqatar jumysty qolǵa aldy. Atap aıtar bolsaq, oblystyq ishki ister departamentimen birlesip, túngi mezgilde jastardyń kóp shoǵyrlanatyn oryndaryna reıdtik sharalar ótkizilip júr. Túrkistan, Kentaý qalalarynda «Qylmyssyz bolashaq» taqyrybynda jastarmen kezdesýler uıymdastyrylyp, olarǵa ishki ister bólimderiniń, prokýratýranyń ókilderi qatystyryldy. Qatystyrylyp qana qoımaı, jastarǵa qylmys jasaǵannyń jazasy jeńil bolmaıtyndyǵy, oqyǵan balanyń ómir joly qashanda jarqyn ekendigi jan-jaqty túsindirildi.
Odan bólek, «Jastar ortalyǵy» ǵımaratynda Shymkent qalasyndaǵy joǵary oqý oryndary men mektep basshylarynyń tárbıe isi jónindegi orynbasarlarynyń qatysýymen «Jastar men jasóspirimder arasyndaǵy qylmys pen quqyq buzýshylyqtyń aldyn alý taqyrybynda» kezdesý bolyp ótti. Sonymen qatar, oblys ákiminiń bekitken josparyna sáıkes, ár basqarmanyń basshysy, aýdan, qala ákimderi jastarmen kezdesip jatyr. Osy kezdesýlerde de basshylar óskeleń urpaqty qylmys ataýlydan aýlaq júrýge shaqyrýda. Josparǵa sáıkes, jastardy, ásirese, «qıyn» balalardy oblystyq ishki ister departamentiniń basshysymen de kezdestirý josparlanyp otyr.
Mektep oqýshylary men kolledj stýdentteri arasyndaǵy qylmystyń tolastamaýy – otbasyndaǵy tárbıeniń nasharlyǵynan. Ata-ana tarapynan balaǵa degen baqylaýdyń joqtyǵynan. Tárbıe durys berilse, balaǵa turaqty baqylaý bolsa, onda qylmys sany bir jylda 43% paıyzǵa ósip, 269 ata-ana ákimshilik jazaǵa tartylmaıtyn edi. Degenmen, ata-anaǵa jazanyń jeńil túrin qoldaný arqyly nemese mektep pen kolledj basshysyna, tárbıe isi jónindegi orynbasaryna, tipti, synyp jetekshisine qatań sógis, jumystan bosatý sharalaryn kórý arqyly jetkinshekter arasyndaǵy qylmys sanyn azaıta alamyz ba? Másele osynda. Jasyratyny joq, balanyń qylmysy úshin ustazdar qaýymy kóp jazalanady. Eger, muǵalimder jazaǵa tartyla beretin bolsa, olar óz kezeginde shynaıy jaǵdaıdy jasyrýǵa májbúr bolady.
Biz mektep tálimgerleriniń tárbıesine mektep ınspektorlarynyń da jaýapty ekenin umytpaýymyz kerek. О́ıtkeni, kámeletke tolmaǵandarmen jumys jasaý ishki ister organdaryna júktelgen. Qazir olar osy mindetti atqarýǵa qaýqarsyz bolyp otyr. Múmkin, oblystaǵy 1019 mektepti bar-joǵy 213 polısııa ınspektory ıgere almaı jatqan shyǵar. Onyń ústine ınspektorlardyń kóbisi qyzmetke jańadan kelgen jas mamandar. Osy tusta aıta ketý kerek, oblystyq ishki ister departamenti atalǵan qyzmetke ishki ister organdaryndaǵy qyzmet ótili 3 jyldan kem emes, pedagog mamandyǵy bar qyzmetkerlerdi ornalastyrýdy josparlap otyr. Bul bastama iske asatyn bolsa, jas órenderimizdiń tártibi birshama túzeler edi.
Jalpy, oblysta 2012 jyly kámelet jasyna tolmaǵandar tarapynan jasalǵan 597 qylmys tirkelgen. 2011 jyly barlyǵy 425 qylmys jasalsa, bir jyldyń ishinde olar 208-ge artyp ketken. Jasóspirimder kóbine buzaqylyq, bótenniń múlkin urlaý, tonaý sııaqty qylmystarǵa boı aldyrady. Máselen, ótken jyly tonaý faktisi boıynsha 141 qylmys anyqtalsa, 53 fakt buzaqylyq boıynsha tirkelgen. Qylmysqa kóbine 14-15 jáne 16-17 jastaǵy jasóspirimderdiń baratyndyǵy anyqtalyp otyr. Iаǵnı, olar mektep oqýshylary men kolledj stýdentteri.
2013 jyldyń alǵashqy jartysynda kámelet jasyna tolmaǵandar jasaǵan qylmys 30%-ǵa kemip otyr. Bul jarty jyl boıy júrgizilgen júıeli jumystyń nátıjesi bolsa kerek.
Dáýren DÚISEBAEV,
Ońtústik Qazaqstan oblystyq jastar saıasaty máseleleri basqarmasynyń bólim basshysy.