Qostanaı oblysyna qarasty О́leńdi eldi mekeni – Naýyrzym qoryǵynyń bir pushpaǵynda jatqan shaǵyn aýyl. Kezinde «Sosnovskıı» keńshary dep atalǵan. Biraq qaıysyp jatqan qalyń qaraǵaıy joq. Kóne kózderdiń aıtýynsha, 1962 jyly keńshar irgesi qalanyp jatqanda oblys ortalyǵynan shyqqan bir basshy jolaı ósip turǵan jalǵyz qaraǵaıdyń túbine toqtap, tynys alǵan. Sodan keńshar «Sosnovskıı» atalyp ketken.
Bul aýyldyń qaraǵaıy bolmaǵanmen, qaraǵaıdan bıik tulǵalary kóp. О́leńdiniń qut-berekesin qoryp, ár nárseniń jón-josyǵyn siltep otyratyn kópke es qazynaly qarty – Ańsaǵan Tórın aqsaqal. Aýyldyń aqylmany da, batagóı qarııasy da ózi. Búginde jetpisti eńserińkirep, seksenniń seńgirine bet alǵan. Biraq áli tyń. Qımyly – shıraq. Oıy – sergek. Kókiregi – kómbe, qoly altyn, isi – ónege. Bir boıynda birneshe óner toǵysyp jatyr.
– Bul aýyldyń О́leńdi atalýy aýyl irgesine tıip jatqan kólge baılanysty. Kóldi aınala malǵa juǵymy mol óleń shóp ósedi, – deıdi qarııa.
Osy О́leńdide álemde joq keremet bir mýzeı bar ekenin kim biledi eken? Áı, eshkim bilmeıdi-aý. Ańsaǵan Tórınniń úıine bas suqsańyz kádimgi faýna áleminiń ǵajaıyp qushaǵyna súńgigendeı bolasyz. Ańsaǵan ata úıiniń úlken bir bólmesin bosatyp, mýzeı jasap qoıǵan. Ishi tolǵan Naýyrzym qoryǵyn mekendeıtin ań-qus, jan-janýar, jándikterdiń aǵash tamyrynan qashalǵan músini. Kompozısııalyq músinder de bar. Mundaı bir músinge birneshe ań-qus beınesi qashalǵan. Usta ár músinge arnaıy ańyz-oqıǵa oılap taýyp, ony bir shýmaq óleńge aınaldyryp, qaǵazǵa túsirip, músinniń bir shetine qystyryp qoıypty.
– 1997 jyly keńshar tarap, jumyssyz qaldyq. Burynǵydaı emes, bos ýaqyt kóbeıdi. Birde qarsy bet kóshedegi kórshilerim Telman men Tólesh terezeleriniń aldyndaǵy terekterdi kesip, tamyryn traktormen sýyryp alyp, bizdiń úıdiń artyna shyǵaryp tastapty. Baryp qarap turdym. Bir ýaqytta álgi tamyrlarda ádemi fıgýralar turǵanyn ańǵardym. Janymda Aslan degen nemerem bar. – Áı, Aslan, úıdiń janynda sákiniń ústinde ara tur, alyp kelshi, – dep jumsap jiberdim. Álgini qol aramen kesip kórip edim, bolmady. Úlken ara kerek boldy. Odan úlken arany alǵyzyp, bir jaǵyn balaǵa ustatyp, ekeýlep eki-úsh saǵat degende kózime túsken tamyrdy kesip aldym. Úıge alyp kelip, jonyp, áp-ádemi músin jasap shyǵardym. Oǵan ekinshisi qosyldy. Osylaısha eselene berdi. Ustalyq ta shyǵarmashylyq sııaqty. Kóńildiń kúıin qalaıdy, – deıdi Ańsaǵan aqsaqal.
Qý tamyrdyń boıyna qan júgirtip, tirshilik syılap, til bitirgen Ańsaǵan ustanyń mýzeıinde búginde 200-den astam qolóner týyndysy bar.
Ańsaǵan aqsaqal eldiń, jerdiń tarıhy, odan qaldy aýyl ómiri men adamdar arasyndaǵy qarym-qatynas, adamgershilik qundylyqtar sııaqty taqyryptarǵa aýyq-aýyq qalam tartyp, óleń de jazady.
– Bir kúni Aman degen joldasym bir kishkentaı ǵana kitapsha alyp kelipti. Syrtynda «Qoıshylar» degen jazýy bar. Avtory – Erkin Ibitanov. Oqyp kórip em, endi, sóz joq, óleńderi tamasha! Qaıta-qaıta oqı beremin. Erkin óleńderiniń áserimen ózim de janymnan óleń shyǵara bastadym, – deıdi ol.
Búginde Ańsaǵan Tórınniń kólemdi bir kitapqa júk bolarlyq óleńi bar. Aq qaǵazǵa marjandaı tizip sııamen jazǵan óleńderiniń barlyǵyn qarııa asa uqyptylyqpen kádimgi qalyń jýrnal sııaqty etip tigip, qattap qoıǵan. Bul óleńderdiń deni el men jer taǵdyry, el adamdarynyń minez-bolmysy, týǵan jer tabıǵaty, óskeleń urpaqqa nasıhat, t.b. taqyryptardy qamtıdy.
Nurqanat Qulabaev,
jýrnalıst
Qostanaı