Intellıgent – ıntellekt ıesi degen sóz. Abaısha aıtqanda «esti adam». «Intellıgensııa» sózin álemdik ádebıetke alǵash 1860 jyldary engizgen jýrnalıst Boborykın bul uǵymdy «shyǵarmashylyq jumyspen hám oı eńbegimen aınalysatyndar» degen maǵynada qoldanǵan.
Sodan Reseıde ıntellıgensııany halyqshyldar «halyqqa qaltqysyz qyzmet etetin, sol jolda qurban bolatyn shoǵyr» dep baǵalasa, Belınskıı syndy lıberaldar áleýmettik tanymy, kisilik kelbeti bar, synı oılaı alatyn, eskilikke qarsy kúresetin, ádiletsizdikke tózbeıtin tulǵalardy ataıdy. Nıkolaı Berdıaevtiń oıynsha, ulttyń rýhanı mádenıetin qalyptastyratyn, ádebıet pen ónerdi, ǵylym men fılosofııany damytatyn, qoǵamdyq shyndyqtyń joqshysy bolatyn, jarqyn bolashaqqa jol kórsetetin tańdaýly tulǵalardan turatyn top. Ulttyq qundylyqtardan qol úzgen, rýhanııatyn jatyrqap, tarıhyna tosyrqaı qaraıtyn, quldyq sana men ótkenniń qarańǵylyǵy ábden sińgen ekinshi topty ol tamyrsyz «nıgılıster» sanatyna qosady. Kemeńger Abaı «nurly aqyl» jáne «sýyq aqyl» dep bólgende, zııalylardyń osy eki tobyn meńzemedi me eken, kim bilsin...
Intellegensııa áý basta ádebıettiń tóńiregine toptasty. Olar ádebıetti ıntellıgensııanyń ǵıbadathanasyna aınaldyrýǵa tyrysty. Halyqtyń qazir de zııaly qaýym ókilderi dep áýeli aqyn-jazýshylardy tanıtyny, qoǵamda kez kelgen túıtkildi másele bola qalsa, tyǵyryqtan shyǵarady dep qalamgerlerden qaırat kútetini sondyqtan bolsa kerek.
Osman túrikteri bul sózdi «múnáýýar», ıaǵnı «nurly» degen maǵynada qoldandy, qazirgi Túrkııada balamasy – aıdyn (jaryq). Al Reseı qol astyndaǵy halyqtardyń bilimpazdary ony «zııaly» dep aýdardy. Zııa – «nur, jaryq, sáýle» degen sııaqty maǵyna beretin arab tilinen engen sóz ekeni belgili, sonda zııaly «tóńiregine nur shashyp, jaryq beretin, shýaqtandyratyn sáýleli jan» bolyp shyǵady. Bul sózdi alǵash qoldanǵan Ismaıl Gaspyraly «Tárjiman» gazetinde 1901 jyly jaryq kórgen maqalasynda «...gımnazııa ıakı joǵary oqý ornyn oqyǵan jastarymyzdyń ult ádebıetine qyzmet etkenin baıqaı qoımadyq. Zııaly, oqyǵan musylmandar orys jáne Eýropa tilderin jetik meńgergen, dáriger, ınjener, advokat bolyp qyzmet atqarady, biraq kóbisi ulttyń tili men ádebıetinen maqrum qalǵan. Oryssha bilmeıtin orys zııalysy joq ekeni belgili, sol sııaqty óz ultynyń tilinde jaza almaıtyn nemis, polıak zııalysyn kezdestirý múmkin emes. Bul indet tek bizge ǵana tán» dep kúıine jazǵan eken. Jádıtshildik-jańashyldyq jolynyń kósemi Ismaıl bektiń sózin ilip áketken ázerbaıjandyq Ahmet Aǵaoǵlý 1903 jyly «Kaspıı» gazetinde jaryq kórgen maqalasynda «dıplom – zııalylyqtyń ólshemi emes, tek úlken ıdeıa men ulttyq murattyń sońynda júrgen jandy ǵana zııaly dep aıtýǵa bolady» deıdi. Onyń pikirinshe, zııaly – ulttyń aınasy, zııalysy qandaı bolsa, ult ta sondaı deńgeıde bolmaq!
Bul sózdi 1905-1906 jyldardan bastap tatar zııalylarynyń áserimen qabyldaı bastaǵan Alash ardaqtylarynyń kózqarastary da osyǵan saıady. Máselen, Mustafa Shoqaı «belgili bir murat-maqsattardyń sońynda júrgen jáne sol murat-maqsat tóńiregine jınalǵan oqymystylardy ǵana zııaly dep aıtýǵa bolady. Ulttyń zııalylar qataryna tek óz halqynyń damýyna qaltqysyz qyzmet ete alatyn adamdar ǵana kire alady» dep nyqtaı túsedi. Osy anyqtamalarǵa súıensek, bizde «zııaly qaýym» atanyp júrgen kisilerdiń bárin zııaly qataryna qosýǵa bola ma?
Muhtar Áýezovtiń aıtýynsha, Gaspyralynyń ıdeıalarymen etene tanys bolǵan, «Tárjiman» gazetin úzbeı oqyp otyrǵan Abaı «zııaly» sózin paıdalanbaıdy. Alaıda, aqynnyń «Internatta oqyp júr...» syndy óleń-jyrlarynan Ismaıl bekpen úndestigin ańǵaramyz. «Aqylǵa sáýle qonbasa, haıýansha júrip kúneltpek» degen danyshpannyń oı ıirimine úńilsek, zııaly nurly aqylmen bezbendep, kez kelgen máselege syn kózben qaraıdy, jyly júregimen qabyldap, ystyq qaıratpen qareket qylady. «Kóp aıtsa kóndi, jurt aıtsa boldy» dep bas shulǵymaıdy. Ol – aqıqattyń aldaspany, shyndyqtyń shyraqshysy, ádilettiń tarazysy! Jat qylyqtarǵa jany qas, sondyqtan ony ósken ortasy, óz dáýiri keıde qabyldaı almaıdy. О́z jerinde ógeıdiń kúıin keshetin onyń «Orazbaı, Jırenshelerden» taıaq jep, qııanat kóretini de sondyqtan.
«Masǵut» poemasynda Abaı shyn zııalyǵa qajet qasıetti sýretteıdi. Dastannyń taǵylymyna úńilsek, ózi men ámirshisin «jyndy sýdan» saqtap qalǵan Masǵut aqyrynda kóp eserdiń yńǵaıyna jyǵylyp, esinen aıyrylady. Sondyqtan shynaıy zııaly – «jyndy sýdy» ishpegen esti emes, sony kópke ishkizbeýge qaırat qylatyn er!