О́tken apta sońynda Eýrazııalyq odaqqa múshe memleketterdiń nazary Almatyǵa aýdy. Reseılik aqparat kózderi jıyn bastalardan bir kún buryn Reseı Federasııasynyń jańadan taǵaıyndalǵan Premer-mınıstri Mıhaıl Mıshýstınniń Qazaqstanǵa bara jatqany, onyń sapary odaq jumysyna tyń serpin beretini jóninde aqparat taratty. Biraq Reseı ǵana emes, odaqqa múshe elderdiń Úkimet basshylary da jıynǵa ánsheıin qatysý úshin kelmegeni jáne EAEO-da úlken-kishi memleketter degen uǵymǵa jol berilmeıtini alǵashqy sátten belgili boldy.
Qazaqstan Premer-Mınıstri Asqar Mamın forým qatysýshylaryna arnap sóz sóılep, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń sıfrly kún tártibin jáne osy baǵyttaǵy odaqqa múshe elderdiń yntymaqtastyq perspektıvalaryn talqylaý úshin Almatydaǵy basqosý iskerlik dástúrge aınalǵanyn atap ótti.
Reseı Federasııasy Úkimetiniń tóraǵasy Mıhaıl Mıshýstın bul jıynnyń sıfrly transformasııa men jahandyq ekonomıkanyń keleshegi, sondaı-aq EAEO-nyń sıfrly kún tártibi talqylanatyn kásibı alańǵa aınalǵanyn jetkizdi. Ol bul basqosýdyń atalǵan máselelerdiń EAEO-nyń turaqty áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna yqpalynyń mańyzyn jaqsy túsinýge múmkindik beretinine jáne kúrdeli zamanaýı syn-tegeýrinderge jaýaptardy ázirleýge yqpal etetinine senim bildirdi.
«Sıfrly tehnologııa ekonomıkalyq sektordyń keıbir segmentterin joıyp, adam kúshin almastyra bastady. Eńbek qatynastaryna áserin tıgizip, qoǵamnyń turmys-tirshiligin, salyq saıasatyn basqa baǵytqa buryp jiberdi. Bul qoǵamdyq jáne memlekettik ınstıtýttarǵa qaýip tóndiredi. Biz aldaǵy ýaqytta osy máseleni júıelep alýymyz kerek» deıdi M.Mıshýstın. Ol sondaı-aq ıntegrasııalanǵan jáne sıfrlanǵan ekonomıkada deldaldarǵa oryn joǵyn da eske saldy. Sebebi osyǵan deıin satyp alýshylar men satýshylar arasyndaǵy deldaldyq baılanystardyń ıirimderinen quzyrly oryndar habarsyz bolyp kelgen. Endi ol kúnder kelmeske ketti.
«Sıfrly platformalardyń bıznes-modelderi kontentti jaqsartýǵa, qyzmetterdi kúsheıtýge, paıdalanýshylardy kóbirek tartýǵa jáne kapıtaldandyrýdy, jedel tehnologııalardy, sonyń ishinde aqparatty tehnologııa kómegimen jyldam arttyrýǵa múmkindik beretin ǵalamdyq paıdalanýshylardyń derekterin jınaýǵa negizdeledi. Sıfrly bıznes mınımaldy materıaldyq aktıvterge basymdyq berip, talant pen bilim, sondaı-aq zııatkerlik menshikti basty orynǵa shyǵarady. Ekonomıkany sıfrly turǵydan qaıta qurylymdaý úshin memlekettiń, uıymnyń rólin, federaldy jáne basqa organdardyń jumysyn qaıta qarastyrý talap etiledi», dedi M.Mıshýstın. Sondaı-aq Reseı eýrazııalyq ıntegrasııa dınamıkasyn onyń qyzmetiniń barlyq baǵyty boıynsha oń baǵalap otyrǵanyn aıtyp, máseleni ulttyq organnan joǵary turǵyda retteý tıimdirek bolyp keletinin aıtty.
«Alǵa mynadaı maqsat qoıdyq: «Bestik» elderi ekonomıkasynyń ósimin qamtamasyz etý. Sonda odaqta ómir súretin adamdar ortaq keńistiktiń artyqshylyǵyn sezinip, teń múmkindikterdi paıdalana alady», dedi Reseı Úkimetiniń basshysy.
Forým budan keıin jýrnalıster kútken taqyryptarǵa qaraı oıysty. Qazirgi jaǵdaıda Qazaqstan jáne basqalar úshin de syrtqy seriktestermen turaqty ekonomıkalyq baılanystardy damytýǵa balama bolar jol joq. Sebebi ár eldiń ıntegrasııa negizinde óz múddesi bar. Eshkimniń ese jiberip alǵysy kelmeıtinin jáne reti kelse jańa múmkindikterdiń jalyna jarmasyp qalatynyn osyǵan deıingi basqosýlarda talaı baıqaǵanbyz. Qazaqstan úshin bul – biryńǵaı keden normalary bazasynda eksportty jeńildetý, salyqsyz saýda, álemniń basqa makroekonomıkalyq aımaqtaryna shyǵýǵa jol ashatyn ıntegrasııa. Otyrystyń kún tártibinde EAEO-ǵa múshe memleketterdiń saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyǵyn damytýǵa, EAEO ishki naryǵyndaǵy kedergilerdi joıýǵa, sondaı-aq ekonomıkanyń jekelegen salalarynda ıntegrasııalyq áleýetti damytýǵa baǵyttalǵan 14 másele qaralatyny belgili boldy. Qazaqstandyq tarap básekelestiktiń jalpy erejelerin buzǵany úshin aıyppul tóleýdiń qoldanystaǵy rásimderine ózgerister engizý týraly bastama kóterdi. Bul buqaralyq aqparat quraldarynda jazylyp, ábden aqjemdenip ketken taqyryp bolatyn.
Elimizdiń Saýda jáne ıntegrasııa mınıstri Baqyt Sultanov zardap shekken tarap zalaldy óteý múmkindiginen aıyrylyp kelgenin, shekken zııandy quqyq buzýshy tirkelgen eldiń sot organy arqyly óndirip alýǵa quqy bolsa da, bul qosymsha ýaqyt pen qarjylyq shyǵyndardy talap etetin uzaq prosedýra ekenin EAEO elderiniń premer-mınıstrleri aldynda jaıyp saldy. «Eń bastysy, qoldanystaǵy ereje odaqtyń basty qundylyqtarynyń birinen sanalatyn iskerlik múddelerdi qorǵamaıdy», dedi B.Sultanov.
EAEO-nyń sıfrly kún tártibiniń aıasynda Qazaqstan memlekettik satyp alý rásimderin tolyq sıfrlandyrý qajettigi týraly másele kóterdi. «Sıfrly tehnologııalar satyp alýǵa qatysýshylar úshin neǵurlym yńǵaıly jaǵdaılardy qamtamasyz etedi. Sonymen qatar Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa qatysatyn barlyq elderde 100% memlekettik satyp alýdyń elektrondy formatyna kóshý EAEO zańnamasynda belgilengen ulttyq rejim qaǵıdatyn tolyq qoldanýdy qamtamasyz etedi», dedi Qazaqstannyń Saýda jáne ıntegrasııa mınıstri. Sondaı-aq ol zańsyz baǵdarlamalyq qamtamasyz etý, kóleńkeli jolmen shyǵarylǵan ónimder EAEO-ǵa múshe memleketterdegi óz baǵdarlamalaryn óndirýshilerge aıtarlyqtaı zııan keltiretinin de eskertti.
«Qaraqshylyq ónimderge qarsy kúres – álemdik tájirıbe. Bizdiń elderimizdiń árqaısysynyń kontrafaktilik baǵdarlamalary bar. Biraq biz ekonomıkalyq odaqta avtorlyq quqyqty buzýdyń jalpy tásilderin jasaý kerek dep sanaımyz. Bul EAEO-nyń ekonomıkalyq ıntegrasııalyq birlestik retindegi pozısııasyn kúsheıtedi», dedi mınıstr. Sonymen qatar sıfrly kólik dálizderin qurý boıynsha is-sharalar jospary bekitilgenin aıtyp ótti. Bul da sarapshylar tarapynan kóp kútken usynys bolatyn. Sıfrly kólik dálizderin engizý aqparattyq ózara is-qımyl deńgeıin joǵarylatady, sondaı-aq bıznes úshin kóliktik baqylaý rásimderin jeńildetedi.
Belarýs Premer-mınıstri Sergeı Rýmas 2020 jyly 1 qańtardan bastap EAEO organdarynda tóraǵalyqty qabyldaǵan taraptyń ókili retinde eýrazııalyq ıntegrasııanyń odan ári júıeli damýy úshin barlyq kúsh-jigerin salýǵa nıetti ekenin aıtty.
«EAEO naryqtaryndaǵy shekteýlerdi alyp tastaýǵa, sondaı-aq tosqaýyldardyń jańa túrleriniń paıda bolý múmkindiginiń aldyn alýǵa nazar aýdaryldy». Bul maqsatqa qol jetkizý quraldarynyń biri – birinshi kezekte tehnıkalyq retteý, sanıtarlyq, veterınarlyq jáne fıtosanıtarlyq sharalar qoldaný, memlekettik satyp alýlardy júzege asyrý, sýbsıdııalar usyný tárizdi salalarda EEK-nyń ulttyq organdardan joǵary quzyretterin kúsheıtý. Aldaǵy ýaqytta negizgi basymdyq kedergilerdi joıýǵa, EAEO naryqtaryndaǵy shekteýlerdi alyp tastaýǵa, sondaı-aq kedergilerdiń jańa túrleriniń paıda bolýynyń aldyn alýǵa baǵyttalý qajet. Eń aldymen tehnıkalyq retteý jáne sanıtarlyq-epıdemıologııalyq salalardaǵy EEK ulttyq quzyrettiligin nyǵaıtý. Veterınarlyq jáne fıtosanıtarlyq standarttar, memlekettik satyp alýdy júzege asyrý jáne sýbsıdııalar berý máselesin sheship alýymyz kerek. Odaqtyń maqsattaryna qaıshy keletin jáne ózara saýdaǵa kedergi keltiretin ulttyq zańnamalyq aktilerdi qabyldaýdyń alǵysharttaryn joıý ónerkásip, aýyl sharýashylyǵy, energetıka, kólik jáne basqa saladaǵy biryńǵaı saıasatqa kóshýmen baılanysty. Meniń oıymsha, negizgi bazany qurǵan jalpy ınfraqurylymdyq jobalardy qurý týraly máselelerde, memleketterimizdiń ekonomıkasy úshin teń bolýy tıis tehnıkalyq retteýge baılanysty jobalardy qurýda aıtarlyqtaı ilgerileý kerek», dedi S.Rýmas.
Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııa alqasynyń tóraǵasy Tıgran Sarkısıan sıfrly salada EAEO aldynda turǵan negizgi trendter men syn-tegeýrinder týraly aıtty. «Sıfrly ekonomıka táýelsizdigi sóz bolǵanda EAEO-ǵa bizden buryn múshe bolǵan memleket basshylary «Biz ázir ony talqylaıtyn kezeńge jetken joqpyz. Biz qoldaǵy aqparattardyń bárimen sizdermen bólisýge daıyn emespiz. Onyń ýaqyty keledi. Sizder ýaqyttan alǵa ozyp ketpeńizder» degen ýáj aıtady. Sonda sıfrly ekonomıka táýelsizdigi degendi biz qalaı túsinemiz? Jáne biz ony qalaı basqaramyz? Men osy saýaldarǵa jaýap kútemin», dedi ol. Onyń túsindirýinshe, Armenııanyń birinshi synypty 10 myń baǵdarlamashysy basqa memleketter úshin jumys isteıdi. Sonymen qatar Armenııanyń IT-kompanııasy Qazaqstandaǵy tenderdi utyp aldy jáne sheteldik platformany qoldanyp, EAEO aıasynda emes, basqa halyqaralyq platformalar arqyly aqparat alady. Spıkerdiń aıtýynsha, bul odaq elderiniń óz derekterin qorǵamaıtynyn bildiredi. «Eýropalyq odaq derekqordy qorǵaýdyń normatıvti qujattar paketin qabyldady. Osyǵan baılanysty júzdegen aqparattyq kompanııa EO-da jumys isteý múmkindigin joǵaltty. Biz sıfrly ekonomıkany qalaı basqaratynymyz týraly oılaýymyz kerek. Bul memlekettik qurylymnyń oılaý júıesin ózgertedi. Sonymen qatar bizge Amazon jáne Alibaba sııaqty korporasııalardy kóshirýge tyrysýdyń qajeti joq. О́ıtkeni olarmen básekege qabiletsizbiz. Sondyqtan ózimizdiń jeke júıemizdi damytý kerek. Bul máseleni sheshýdiń kilti – zamanaýı prosesterdi basqarý júıesi. Bizdiń elderimiz óziniń sıfrly egemendigin bólek júzege asyra almaıdy, jalǵyz múmkindik – ony eýrazııalyq joba deńgeıine kóterý», dep túıindedi T.Sarkısıan.
2019 jyl EAEO úshin mańyzdy jyl boldy. Birinshiden, odaqtyń qurylǵanyna 5 jyl toldy, aldaǵy 5 jylǵa odaqtyń damýyna negiz qalandy. Ekinshiden, birqatar mańyzdy qujat qabyldandy. Ári qaraı damytý týraly kelisimderge qol jetkizildi, odaqqa múshe elderdiń ishki sý joldaryna qoljetimdilikti jeńildetetin keme jóneltý týraly kelisimge qol qoıyldy, ortaq energetıkalyq naryqty qurý úshin quqyqtyq negiz quryldy, EAEO úshin ortaq qarjy naryǵyn qalyptastyrý tujyrymdamasy bekitildi. 2019 jylǵy 20 jeltoqsandaǵy Joǵary ekonomıkalyq keńestiń otyrysy barysynda EAEO-ǵa múshe memleketterdiń jumysshylaryn zeınetaqymen qamtamasyz etý týraly kelisimge qol qoıyldy.
ALMATY