Aýyl sharýashylyǵyn órkendetýge jańa baǵdar, tyń kózqaras bolatynyn estigende dástúrli salanyń baǵy janatyn kez de keldi-aý degen úmit oty tutanyp úlgerdi. Organıkalyq aqýyzdyń jetimsizdiginen dúnıe júziniń kóptegen halqy zardap shegip otyrǵan qazirgi kezeńde jańasha damytý qolǵa alynǵaly otyrǵan et óndirisin jandandyrýdyń elimizdiń ekonomıkalyq jáne áleýmettik salasy úshin máni zor bolar edi.
Mamandar esebi kórsetip otyrǵandaı, Agroónerkásip keshenin damytý baǵdarlamasy adamzat densaýlyǵynyń basty kepili – gendik ózgeristerge ushyramaǵan, gerbısıdsiz, antıbıotıksiz azyq-túlik ekenin aldyńǵy qatarly elderdiń túsine bastaǵan sátine dál kelip otyrǵanyn erekshe atap aıtýǵa bolady. Búgingi tańda álemde organıkalyq ónim óndirýge tabıǵı-klımattyq múmkindigi bar elder kóp emes. Bul oraıda qazaq jeriniń agrarlyq áleýetin ýaqytynda paıdalaný kóregendik bolar edi.
Árıne tabıǵı taza aqýyz kózi – keń baıtaq jaıylymdarda etti baǵyttaǵy mal. Iаǵnı, tórt túlik sanyn kóbeıtip, mal sharýashylyǵyn jańa jolǵa qoıyp, salany órkendetý kerek. Salany órkendetý úshin tolyqqandy jańasha tásilderdi qoldaný kezek kúttirmeıdi. Osy oraıdaǵy keıbir oılarymyzdy bir ǵana mysal tóńireginde órbitip kóreıik.
Jaıylymdyq jeri bar fermerdiń basty maqsaty – órisin malǵa toltyrý, biraq ony memleket tıimdi túrde qoldamasa, ol maqsatyna óz betinshe jetýi múmkin emes deýge bolady. Osyǵan deıingi shetelden mal satyp alýǵa arnalǵan baǵdarlamalardyń qıyndyǵy, sharýalarǵa yńǵaısyz tustary kóp boldy. Máselen, jańadan ashylǵan fermer Aýyl sharýashylyǵyn qoldaý qorynyń kómegimen «Sybaǵa» baǵdarlamasy arqyly is bastaǵysy keldi delik. Beriletin aqshanyń shegi kepilge qoıatyn múlkiniń kólemine qaraı 70 mln teńgege deıin jetedi. Al osynsha múlik sharýamen shuǵyldanǵysy kelgen adamdardyń basym bóliginde joq. Kepilge qoıatyn múlik – iri qalalardaǵy úı-jaı bolmasa, aýyldyq jerdegi jyljymaıtyn múlikterdiń quny tym tómen. Kepilge sharýaǵa tıesili múlik qunynyń 50 paıyzyna deıin ǵana qabyldanady. Qysqasy, 70 mln teńge nesıe alý múmkin emes.
Jaraıdy, 70 mln-dy aldy delik. Onyń 60-65 mln teńgesi shet elderden 100 bas tuqymdy analyq mal alýǵa ketedi, qalǵan 5-10 mln shóp shabatyn tehnıka alýǵa da jetpeıdi. Al qora, úı, basqa da ınfraqurylym salýǵa, shóp shabýǵa, alǵashqy jyly eńbekaqy tóleýge qarjysy qalmaıdy. Sonda maldy kim, qalaı baǵady? Adamdar qaıda turady? Buǵan deıingi aýylsharýashylyq salasyndaǵy baǵdarlamalardyń oryndalmaı qalýynyń negizgi sebebi osy. Al satyp alynatyn mal basy jáne sol mal basyna shaq keletin jer telimi ǵana óz qunymen kepilge alynyp, tıisinshe qarjy berilse – bul nesıe berýshi úshin de, sharýa úshin de tıimdi bolar edi. Munan basqa da nesıelerdiń túrleri – taýarly lızıng, «Qazagro» kepildigimen bólip tóleý syndy joldary qarastyrylsa quba-qup. Táýekel etpeı tabysqa jetý múmkin emes. Jer teliminiń artylyp qalǵan bóligi qora-qopsy, úı-jaı salýǵa, jem-shópke, adamdarǵa bastapqy eńbekaqy tóleý maqsattaryna nesıe qarajatymen qamtamasyz etý úshin kepildikke alynýy kerek.
Eger fermer ári qaraı damý maqsatynda jerine qosymsha qurylys júrgizip, jańa nysan salmaq bolsa, basqa múlikteri esebinen nesıe berý joldaryn oılastyrý qajet. Bul jerde fermer tólemeı qoıady dep qorqýdyń da qajeti joq, sebebi fermada salynǵan nysan eshqaıda ketip qalmaıdy. Artylǵan jer telimi salynatyn, salynǵan nysandar fermerlerdiń áldeqandaı táýekelder jaǵdaıyna rezervi retinde bolýy kerek. Olaı deıtinimiz, qolda baryn túk qaldyrmastan kepilge qoıý psıhologııalyq jáne materıaldyq jaǵynan adamnyń kóńil kúıine keri áser etedi. Al jaqsy kóńil kúı bolmasa, sharýany qyzyǵýshylyqpen júrgizbese, jumys júrmeıtini aıqyn. Qosymsha qory joq bıznes qaýip-qaterge beıim keledi jáne mundaı kórinister ınvestorlar úshin de jaǵymdy bola qoımaıdy.
Mal sharýashylyǵyna arnalǵan nesıelerdiń jeńildetilgen kezeńi 3 jyldan kem bolmaǵany jáne merizimi kelgende onyń qaıtarymyn natýraldy jolmen óteý joldary oılastyrylsa, bul eki jaqqa da jeńil bolyp, berilgen nesıe qarajatynyń qaıtarymy jeńilder edi.
Árbir is bastaıtyn sharýanyń jaǵdaıyna tıisti mekemeler jiti nazar aýdaryp otyrǵany jón. О́ıtkeni aýyl sharýashylyǵynda, ásirese mal sharýashylyǵyna qatyp qalǵan qaǵıdalar jaramaıtyn, jalpyǵa birdeı standattar kelmeıtin jaǵdaılar jıi kezdesedi. Ár fermerdiń jer kólemi, sharýashylyǵynyń múmkindigi árqıly bolady. Fermerlerge yńǵaıly jaǵdaı týǵyzý sala úshin jetistik kepili bolary sózsiz.
Ǵalymdardyń paıymdaýynsha, aldaǵy ýaqytta mal basynyń ósý qarqynyna jem-shóp óndirisi ilese almaı qalýy ǵajap emes. Sondyqtan jerinde shóp qory mol sharýalarǵa jeńildikter qarastyrylyp, analyq maldy kóbirek satyp alýlaryna qoldaý kórsetý úderis qarqynyn kúsheıtedi.
Aýyl sharýashylyǵy ekonomıkanyń draıveri bolýy kerektigi Memleket basshysynyń tarapynan mejelenip, Úkimetke tıisti tapsyrmalar júkteldi. Bul salanyń órkendeýiniń ekonomıkalyq qana emes, halyqtyń áleýmettik jáne moraldyq-psıhologııalyq astary bar. Jas urpaq ata-babanyń tarıhı mekenin, aýyldyq jerdi kórip-bilip, aýyldyń órkendegenine kýá bolyp ósýi kerek. Sonda ol qaı qıyrda, qandaı bıikte júrse de aýylyn saǵynyshpen, maqtanyshpen eske alyp júrer edi. Bul jas azamattardyń boıyna patrıottyq dánin sebýdiń bir kórinisi.
Qaraǵandy oblysy Aqtoǵaı aýdany týraly aqynnyń:
Qaıran, Qarashańyraq ,
Ketipsiń alasaryp-aq,
Turysyńdy qarashy,
Menen arasha surap, – degen óleńi túrli oılarǵa jeteleıdi. Aýyl qazir zamannyń qyspaǵynda qalyp, azamattarynan arasha surap tur. Al oǵan arasha bolýdyń birden-bir joly – atakásipti órkendetý bolmaq.
Shúkirbaı TOKEEV,
veterınarııa ǵylymdarynyń kandıdaty