Keshegi Uly Otan soǵysy qatysýshylarynyń sany men qamtyǵan elderiniń kóptigi jaǵynan adamzat tarıhy buryn-sońdy kóre qoımaǵan alapat qyrǵyn bolǵany belgili. Qaharly soǵystyń surapyl jalyny búkil Eýropany qamtydy. Azııaǵa da aýyz saldy.
Bul soǵys bizdiń halqymyzǵa da asa aýyr syn boldy. El basyna kún týǵan, erler etigimen qan keshken, at aýyzdyǵymen sý ishken qaterli shaqta erjúrek jaýyngerler keýdelerin ot pen oqqa tosyp, ortaq Otanymyzdyń táýelsizdigi men bostandyǵyn qaharmandyqpen qorǵady, qajet bolǵanda ǵumyrlaryn da qurban etti. Sóıtip, qanshama jas qyrshynynan qıyldy. Talaı asqaq arman aıaqtalmaı qaldy...
Soǵysqa attanǵanda Teńel aǵanyń jasy 19-ǵa endi ǵana tolǵan eken. О́zi qalap túsken Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń ekinshi kýrsyn tolyq bitire almaı, 1942 jyly Qyzyl armııa qataryna shaqyrylyp, Almaty jaıaý ásker ýchılıshesine jiberildi. Onda uzaq bolýǵa ýaqyt tarlyq etti. Tutqıyldan bastalǵan fashıstik Germanııanyń shabýyly oqýdy bitirýge, orta dárejeli komandır bolyp shyǵýǵa múmkindik bermedi. Azyn-aýlaq daıyndyqtan ótip, negizinen myltyq ustap, ata bilýdi úırengennen keıin soǵys shebine attandyrylyp, Volhov maıdanyndaǵy 19-shy gvardııalyq atqyshtar dıvızııasynyń quramynda áskerı qımyldarǵa qosyldy da ketti. Kóp uzamaı Lenıngrad maıdanyndaǵy qandy shaıqasqa qatysty. Nebir mazasyz túnder men kúnderdi bastan ótkizdi. Elde qan kórmegen jastyń birge júrgen joldastarynyń oqqa ushqany jaýǵa degen kegin qaırady. Rota polıtrýgi retinde jaýyngerlerdi jigerlendire túsip, Otan qorǵaýshylardyń azamattyq rýhyn kóterip, patrıottyq sezimin arttyrýǵa úlken úles qosty. О́zi de maıdan dalasynda jaý áskerleriniń jolyn bógeýge aıanbaı atsalysty. Osyndaı qandy qyrǵyndardyń birinde aýyr jaraqat alyp qaldy. Ári qaraı soǵysqa jaramaı 1944 jyly elge qaıtty. Sóıtip, jalyndaǵan 21 jasynda múgedekter qataryna qosyldy.
Jumabaev Teńel Ońdasynuly 1923 jyly 12 tamyzda Atyraý oblysynyń Qyzylqoǵa aýdanyndaǵy Taısoıǵan qumynda dúnıege kelgen edi. Biraq 6 jasqa kelgende ákesi Keńes ókimetiniń baılardy tárkileý saıasatyna ushyrap, osyndaǵy 25 baıdyń tizimine enip, atamekeni – Taısoıǵan qumyn tastaýǵa májbúr boldy. О́zderine buryn-sońdy atyn estimegen Qyzyljarǵa (Petropavlǵa) kóshý usynyldy, biraq, qys taqap qalǵandyqtan kósh baǵyty sol kezdegi respýblıkanyń Ortalyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy Eltaı Ernazarovtyń bir aýyz ruqsat sóziniń arqasynda Adaı okrýgine qaraıtyn Oıyl aýdanyna burylǵan bolatyn. Keıin Tákeńniń otbasy Syr eliniń quıqaly bir óńiri – qazaqqa Ǵanıdaı jalyndaǵan jas bergen, ádebıet pen mádenıettiń, bilim men ǵylymnyń talaı sańlaqtarynyń jórgegi bolǵan kıeli Qazaly topyraǵynda turaqtady. Osynda zeınetke shyqqanǵa deıin 42 jyl qyzmet etti.
Soǵystan oralysymen Teńel Jumabaev eńbek jolyn Qazaly aýdandyq partııa komıteti hatshysynyń kómekshiliginen bastap, eki jyldaı oblystyq «Lenın joly» gazetiniń tilshisi boldy. Sóıtip, halyqtyń qarapaıym da kúrdeli ómirine súńgidi de ketti. El ishi bul kezde asa bir qıynshylyqtardy bastan ótkizip jatqan edi. Soǵys salǵan zardaptan halyqtyń eńsesi kóterilmegen kezeń bolatyn. Keshe ǵana qandy soǵysty kózimen kórgen, búgingi qıyn bolmysty bastan ótkizgen jas tilshi tez jetildi, tez ósti. Ol kóp uzamaı aýdandyq partııa komıtetine qyzmetke shaqyrylyp, áýeli partııa kabınetiniń, sodan soń úgit-nasıhat bóliminiń meńgerýshisi boldy. Zaman ózgere bastady, bilimniń jetkiliksizdigi sezilip, Almatydaǵy eki jyldyq partııa mektebine joldama aldy. Ony bitirgennen keıin 1953 jyly áýeli aýdandyq «Sosıalıstik jol» gazetiniń jaýapty hatshysy, sodan soń aýdandyq deńgeıdegi túrli basshylyq qyzmetterdi atqardy.