Infeksııasy tabıǵattaǵy jabaıy kemirgishterde saqtalatyn óte qaýipti juqpaly aýrý aragidik Mańǵystaýda da boı kórsetip, dúıim eldi dúr silkindirgen kezder bolǵan eken. Biri – Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıingi jyldary bir úıdiń tulymshaǵy jelbiregen jalǵyz qyz balasy aýyryp, ony tikushaqpen belgisiz jaqqa alyp ketkeni aıtylady. El aýzynda aıtylatyn ekinshi oqıǵa – 1964 jyly Bekiniń mańynda pishenshiler arasynda túıeniń etin jep, oba aýrýyna shaldyqqan bir jigitten taraǵan ınfeksııa taǵy da 3-4 adamnyń ómirin alyp ketken qaıǵyly jaǵdaı bolsa, úshinshisi – 1973 jyly «Oktıabrdiń 50 jyldyǵy» atyndaǵy keńshardyń ortalyǵy Shaıyr aýylynan 10-15 shaqyrym jerdegi Aqqorǵan aýylynda oryn alǵan edi.
Oba oshaǵyn oqshaýlaǵan Aqajan
...Fort-Shevchenkodan dárigerlik ýchılısheni bitirip, Tushybek aýylyndaǵy emhanada qyzmet etip, Shaıyr aýylyna kelin bolyp túsken jas maman Aqajan Kúzembaeva – óz isiniń bilgiri retinde aýyl-aımaqqa birden tanylyp, az ýaqyt ishinde óziniń bilim-biligin kópshilikke moıyndatyp, naýqastarǵa shıpaly qoly men janashyr peıilin qatar syılaǵan dárigerge aınaldy. Qandaı aýrý túri bolsyn, Aqajannyń aldyna kelýi nemese ony alys aýyldarǵa arnaıy aldyrý – qalypty jaǵdaı. Buldanyp-bálsiný tabıǵatynda joq, qyzmetine adal Aqajan asaı-múseıin salyp alyp naýqasqa attanady.
Bir kúni Aqqorǵan jerinde otyrǵan aýyldyń qyz balasy aýyryp, dáriger shaqyrtady. Qalı Bóbetaev atty júrgizýshimen aýylǵa barǵan Aqajan balany qarap, oba dertiniń belgilerin anyqtaıdy da, dereý oqshaýlaýǵa sheshim qabyldaıdy. Sol boıda úıdiń adamdarynan balany oqshaýlap, úıge eshkimdi jolatpaı, ózi qatań tósektik rejim saqtap, naýqas balanyń jaǵdaıyn qadaǵalap otyrady. Sol kezderi Shaıyr aýylynda bas ınjener qyzmetinde bolǵan O.Epenovtiń aıtýynsha, marqum júrgizýshi Qalı «Men dalada qurylysshylarmen áńgimelesip turǵanmyn. Bir mezette Aqajan úıden tezdete shyqty da, maǵan qolyn siltep, alysyraqta turyp: «Siz munda jaqyndamańyz. Myna balanyń aýrýy maǵan unamaı tur – obanyń belgisi bar sekildi. Aýylǵa habarlańyzshy. Aýrý balanyń denesin ustadym, maǵan juǵý qaýpi basymdaý, endi osy jerde qalyp, nátıjesin kútip, baqylaımyn» dep daýsyn kótere aıqaılady. Aýylǵa kelip, habaryn jetkizip, odan ári qapylys bastalyp ketti ǵoı» dep eske alady eken. Al Ońashtyń ózine Aqqorǵan obasy boıynsha aýdan, oblys, ortalyqtan kelgen qonaqtardy kútý, ornalastyrý jaýapkershiligi júktelgen eken.
Emizýli uly men táı-táı basqan qyzyn tastap, táýekelge bel býyp naýqas balanyń janynda karantınde qalǵan Aqajannyń sol kúngi áreketi – kózsiz erlik. Aldymen balany ortalyqqa alyp ketpeı, alys aýyldan-aq dıagnozdy dál qoıyp, dúıim eldi obanyń taralýynan aman saqtap qalsa, ekinshiden qarshadaı dáriger shuǵyl sheshim qabyldap óz betinshe oqshaýlaý isin qolǵa aldy, tıisti oryndarǵa habar berip, obanyń elge taralmaýy úshin qajetti jumystardy uıymdastyrýǵa sep boldy. Naýqas bala o dúnıelik bolǵanmen, qaýipti derttiń saldarynan syrt adamdarmen baılanys úzilip, otbasy músheleri oqıǵanyń sońyn úlken ýaıymmen saryla tosty. Aýrý taralsa onyń oshaǵy bolǵan Aqqorǵan, ondaǵy otbasy men meıirbıke Aqajannyń taǵdyry qalaı bolar edi?
– Aqajan sol otbasymen birge basy qaterde, bolashaǵy belgisiz, ortadan oqshaýlanyp, 10-15 kúndeı karantınde qala berdi. Kez kelgen ýaqytta órtteı órship, jaıpap ketý qaýpi zor oba aýrýy sol jerde otyrǵan adamdardyń barlyǵyna da qaýpin tóndirip turdy. Ortalyqtan arnaıy mamandar aldyrylyp, saqtandyrý sharalaryna aýyl adamdary jumyldyryldy. Maǵan Qarabas degen jerde jol qaraýylynda turý tapsyrmasy júkteldi. 7 kún saıyn aýystyryp otyrady. Mindetimiz – Shaıyrdan jolaýshy shyǵarmaý. Kirgen-shyqqan adamdardy tizimdep, esebin alyp turý qatań qadaǵalandy. О́rlesh degen mılısııa qyzmetkeri kúni-túni uıyqtamastan jıi-jıi tekserý júrgizip, kezekshilikte turǵandardy tynbastan aralap júrip, kez kelgen ýaqytta kelip qalady. Jol eshqandaı qaraýsyz qalmaýy tıis. Jumys óte qyzý júrgizildi. Ýchılıshelik qana bilimi bar, ózi órimdeı jap-jas mamannyń oba dıagnozyn dóp basyp aıyrýy úlken saýattylyq pen jaýapkershilikti, biliktilikti kórsetedi eken-aý. Jasy jıyrmadan endi ǵana asqan 22-23 jastar shamasyndaǵy meıirbıkeniń osy bir sanaly qadamy men saýatty baǵamy aýyl adamdary arasynda ańyzǵa bergisiz súısingen áńgimelermen kópke deıin aıtylyp júrdi. Eger Aqajan ólimniń az-aq aldynda, kirpigin ázer qımyldatyp jatqan balanyń denesindegi ózgeristerge salǵyrt qarap, aýdan ortalyǵyndaǵy aýrýhanaǵa nemese aýyl ambýlatorııasyna ákelip, em-shara qoldaný amalyn kópshilik adamdar ortasynda alańsyz jalǵastyrýǵa jol berse, tutas aýyl nemese aýdan turǵyndary qyrylyp qalýy da múmkin edi, – dep eske alady aýyl aqsaqaly Q.О́tepbergenov.
Aıaqastynan aǵzada ózgeris bolyp, aýrý belgisi baıqalyp qalsa degen kúdikpen oqshaýlanǵandarǵa 2-3 kún saıyn ústerinen tikushaqpen azyq-túlik, ártúrli medıkamentter tastalady. Al olar sony qyzyqtap, ár tóbeniń basynan bir-birine qol bulǵasa aıqaılap, laqtyrylǵan zattardy júgire jınap, aıdaladaǵy jalǵyz úıdiń janynda aýyl jaqtan qara kóriner me eken dep telmire kútip otyrady eken.
Júrgizilgen jumystar ońynan oralyp, qaýipti oqıǵanyń sońy jaqsylyqqa ulasady.
Sol jyly obany aýyzdyqtaýǵa atsalysqan birqatar azamattar KSRO Qyzyl Krest Jarty aı qoǵamynyń, ózge de joǵary marapattarǵa qol jetkizedi, al naǵyz erliktiń ıesi bolyp, óz ómirin qaterge tikken, aýyl-aımaqty ajaldan arashalaǵan jas meıirbıke Aqajan Kúzembaeva tasada qalyp, onyń eren erligi bir gramotamen ǵana baǵalanady.
– Anam 1949 jyly Fort-Shevchenko qalasy, Baýtın kentinde teńizshi otbasynda dúnıege kelip, medısınalyq ýchılısheni bitirgen soń, Tushybek shıpajaıynda, keıinnen Shaıyr aýyldyq feldsher-akýsherlik pýnktinde meıirbıke qyzmetin atqaryp, zeınetke shyqty. Sheshýshi sátte ajal apanynda qalyp, basyn qaterge tigip, taǵdyryn táýekelge qoıǵan anamnyń eńbegi eleýsiz qalyp bara jatqany kóńilimizge qaıaý salatynyn jasyrmaımyn. Ýaqyt óte kele, qujattar kómegimen tarıhymyzdy baǵamdaıtyn, el ishindegi eleýli oqıǵalardy saralaıtyn sátterde anamnyń eńbegi kómeskilenip qalmasyna kim kepil?! Jany jaısań, júregi jumsaq, kisige bolsyn dep turatyn anam eshkimnen marapat dámetken joq, sol sabyrly qalpynda 2004 jyly 55 jasynda ómirden ótti. Onyń qadirin aýyl-aımaq, aǵaıyn-týys, abysyn-ajyndary jaqsy biledi, ásirese erlikke bergisiz eren isin el-jurty ańyzdaı etip aıtady, odan asqan marapat-madaq bar ma? – deıdi qyzy Álııa Túgelbaıqyzy.
Aq halattylarǵa máńgi úlgi
Alys aýylda ózi gınekolog, ózi kardıolog ári terapevt, hırýrg te bola alatyn dárigerler boldy. Sam óńirinde bolǵan Qamý, Baqyt, Esirkep, Kóptileý, Balta, Sharshaǵan, Bozashy bettegi Saıyn syndy sańlaq dárigerler sapynda «myń balanyń kindik sheshesi» atanǵan Meıiz ana men oba aýrýynan tutas eldi aman alyp qalǵan Aqajan ananyń esimderi el arasynda máńgi qurmetpen atala bermek. Olar marapat alǵan joq, bıik minbelerden maqtaý estigen joq, saltanatty jıyndarda jarq-jurq etken sólkebaılarǵa omyraýlaryn tosyp mereılengen joq, biraq qyzmetin Alla yrzalyǵy úshin dep atqaryp, adamdardyń alǵysyn arqalady, bul – mańyzdy ári máńgilik qurmet.
– Jalpy, Aqajannyń meıirbıke bolsa da kóp tustarda aýrý dıagnozyn anyqtaýǵa sheberligin, jumysyna adaldyǵyn, sıstema qoıý, tamyr tabý, ıne shanshý prosedýralaryn múltiksiz jınaqy atqaratynyn, aınalasyna minezi óte jaǵymdylyǵyn, ujymdastarymen syıly áriptes bola bilgenin, adamgershiligi mol, «aq halatty abzal jan» ataýyna laıyqty ıdeal tulǵa bolǵanyn uzaq jyldar Shaıyr aýylyndaǵy medısınalyq pýnkttiń aǵa dárigeri qyzmetin atqarǵan marqum Jumajan Esbergenov aýzynan tastamaı jıi aıtýshy edi. Aýyr jaǵdaılarda mindetti túrde ilestire ketetinin nemese óz múmkindigi bolmaı jatsa Aqajandy jumsap, alańsyz júretinin, qanshama sábı teris kelip (qazirgi tańda arnaıy mamandarmen ota arqyly ǵana kómek beriledi), bosanyp jatqan ananyń jany qınalǵan tustarynda batyl sheshim qabyldap, aýyr tolǵaqtardy aman-esen, saýattylyqpen ótkizetinin, qandaı qıyn jaǵdaıda da sasqalaqtamaı, baıyppen tyńdap, parasatpen oı qorytyp baryp iske kirisetinin jáne óte sabyrly Aqajannyń arqasynda óziniń de dárigerlik jolynyń shyńdalyp, tájirıbe jınaýǵa úlken septigi tıgenin aıryqsha rıza sezimmen áńgimelep otyratyn. Júzi jyly, bıdaı óńine erekshe kórik berip turatyn móldiregen, aıaly, ádemi janaryna meıirim tunǵan, jumsaq júrekti, jaıly minezdi Aqajan iske kelgende shapshań qımyldaıtyn. Shapaǵatyn kórip, sharapaty tıgen aýyl turǵyndarynyń qaı-qaısysy da osy aıaýly jannyń asyl, bekzat qasıetterin súısine aıtyp bere alady.
Shaıyr aýylynda ómirge kelgen nárestelerdiń birazynyń kindik anasy atanǵan, talaı jandy ólimnen arashalap, ómirge qaıta kelgendeı qýanysh syılaǵan Aqajan ananyń Aqqorǵandaǵy bir ǵana isi, erligi – búgingi dárigerler úshin óshpes úlgi, ónegeli sabaq. Joǵaryda esimderi atalǵan «dala akademıkteri» deýge bolatyn aýyl dárigerleri búgingi ǵylymy men áleýeti damyǵan kezeńdegi medısınada oryn alyp jatqan olqylyqtardy kórse, ne der eken dep uıala oıǵa qalamyn. El arasynda, medısına salasynda oryndary oısyrap turǵan tulǵalardyń esimin umytpaı, laıyqty qurmettep júrý – paryz.
Mańǵystaý oblysy