Álimjettikke qandaı jaza bar?

Qazaqstandyq áıelderdiń 15 paıyzy, al aýyldyq jerlerde árbir besinshi áıel turmystyq zorlyq-zombylyqty qalypty jaǵdaı retinde qabyldaıdy. Jyl saıyn elimizdiń daǵdarys ortalyqtarynda 25 myńnan astam áıel zańgerler men psıholog mamandardyń kómegine júginse, №150 senim telefonyna habarlasatyndar sany 15 myńnan asyp, 4 myńǵa jýyq zorlyq‐zombylyq kórgen áıelder men balalar ýaqytsha jatyn oryndarymen qamtamasyz etiledi eken.

Taǵdyry tálkekke túsken jandarǵa zábir kór­setkenderdi jazalaıtyn zań­nyń áleýeti men já­birlenýshilerdiń qaýip­sizdigine qatysty suraqtarǵa jaýap izdegen Daǵdarys ortalyqtarynyń mamandary bul máseleni ashyq áńgime alańynda talqylaýdaı talqylap keledi.

 «Daǵdarys ortalyqtarynyń odaǵy» ZTB Basqarma tóraıymy Zýlfııa Baı­sa­kova­nyń aıtýynsha, bıyl qańtar aıyn­da Ákimshilik kodeksine engizilgen ózgeristerge oraı, jábirleýshige aıyppul salý otbasy bıýdjetine aıtarlyqtaı salmaq túsiretindikten, toqtatylǵan. Alaı­da aıyppuldy qoǵamdyq jumyspen al­mastyrý týraly úkimettik emes uıym­dar­dyń ótinishi eskerilmeı otyr. Endigi ke­zekte quqyq buzǵan azamat eskertýmen shektelip, 15 táýlikke deıin qamaýǵa alý sottyń sheshimimen ǵana júzege asady. Ot­basyndaǵy álimjettikke tosqaýyl qoıýǵa mundaı jaza túri jumsaq. Sondyqtan da ony qylmystyq zańnama deńgeıinde qarastyrý qajettigin aıtqan Zýlfııa Baısakova otbasyndaǵy kıkiljińniń zardabyn búginde áıelder ǵana emes, balalar men egde adamdar da tartyp júrgendigin aıtady. «Áke, ana, bala» degen uǵymdardy qurmettemeý qoǵamymyzǵa tán jaıt emes-ti. Alaıda sońǵy jyldarda ajyrasqan otbasylar, ákesiz ósken bala uǵymymen qatar jetimder, qarttar, tipti ana men bala úıiniń kóbeıýine qynjylysyn bildirgen Z.Baısakova daǵdarys ortalyqtaryna balalarynan zábir kórgen analardyń da bas saýǵalap, arasha surap kelýi jan­túr­shigerlik jaǵdaılardyń keń etek alyp bara jatqandyǵynyń kórinisi, dep atap ótti.

Qazirgi kezde ortalyq mamandaryn alty jyldan beri kúıeýiniń ozbyrlyǵyn kórip kele jatqan G.Kýbashevanyń taǵdyry alańdatýda. Onyń ortalyqqa kelgenine 20 kúnnen asqanymen, jábirleýshige áli kúnge jaza taǵaıyndalmaǵan. Ana men balalarynyń jaǵdaıyna alańdaýshylyq bildirgen ortalyq mamandary G.Kýbasheva­ǵa tegin advokat qyzmetin usynyp otyr. Daǵdarys ortalyǵy dırektorynyń orynbasary Tatıana Mıdonyń aıtýynsha, Qyrǵyzstan azamatshasy G.Kýbashevanyń bul ortalyqqa ekinshi márte kelýi. Týystary alysta bolǵandyqtan, turmysta bolǵan alty jyldan astam merzimde tórkinshilemek túgili, úıden qarys qadam attap shyǵýǵa tyıym salynǵan jas kelinshek uryp-soǵýdan kóz ashpaǵan. Kúıeýi ótken jyly ákimshilik jazaǵa tartylyp, aıyppul tólegenimen, otbasyndaǵy jaǵdaı ózgere qoımaǵan. Balalaryn ózine qarsy qoıyp, kúıeýiniń qorqytýymen otbasyna oralýǵa májbúr boldy. Úzdiksiz kúsh kórsetý jalǵasa bergendikten, G.Kýbasheva ortalyqqa qaıtadan pana surap kelgen. Qazirgi kezde eki bala anasymen, ekeýi ákesimen qalǵandyǵyn aıtqan ortalyq mamandary baldyrǵandardyń qaýipsizdigine alańdaýly. Ortalyqtyń áleýmettik qyzmetkeri Úmit Ámetova ákesimen qalǵan balalardyń jaǵdaıyn kórip qaıtqanymen, tıisti oryndar tarapynan naqty qamqorlyqtyń joqtyǵyn alǵa tartty. Al Talǵar qalasynan otbasy­nyń qaýipsizdigine arasha surap kelgen Valerııanyń da jaǵdaıy osyǵan uqsas. Alty jastan asqan balasymen sergeldeńge túsken jas ana úshin otbasylyq ómir ma­ǵynasyn joǵaltqan. Sebepsiz, keıde qyz­ǵanyshtyń saldarynan kúıeýiniń soqqysyna jyǵylyp, aıaǵynda qashyp ketýge májbúr bolyp otyr. Daǵdarys ortalyǵynyń kómegine júgingen Valerııa birshama ýaqyttan keıin týystaryna oralyp, kúıeýimen zańdy túrde ajyrasqan. Biraq bul jaǵdaıǵa qaramastan, kúıeýi ony baqylaýda ustap, qorqytýyn toqtatar emes. Tıisti oryndardan jaýap kútip otyrǵan Valerııa balasynyń ómirine alańdaýly.

Qazirgi kezde turmystyq zorlyq-zombylyq boıynsha kómekke júgingender sany 1474-i qursa, olardyń 310-y­ Daǵ­darys ortalyǵyn panalaǵandar tiziminde (106 áıel men 204 bala). G.Kýbashevanyń qorǵaýshysy Almaty qalalyq advokattar alqasynyń №9 ZK advokaty Alma Mýsına búginde Daǵdarys ortalyǵyna kúıeýinen zábir kórip, pana surap kelgen áıelderdiń kóptigin aıtady. Tipten arasha suraǵan qońyraýlardyń jıi túsetindigine qarap, qoǵamdaǵy bul jaǵdaıdyń keń etek alyp ketkenine alańdaýshylyǵyn bildirgen A.Mýsına jeńil jaraqattaǵany úshin ákimshilik jaýapkershilikpen jazalaý otbasyndaǵy «agressorlar» úshin baılaýly qolyn bosatqanmen birdeı bolyp otyr, deıdi. Alaıda jaza túrlerin kúsheıtkenimizben, qol kóterýge beıim turatyn er adamdardy bul ádetten aryltý ońaı emes. Sondyqtan da shetelderdiń ozyq tájirıbelerin saraptap, jábirleýshige jaza túri retinde belgili bir merzimge májbúrli tárbıe jumystaryn júrgizý kerektigin aıtady.

Daǵdarys ortalyǵynyń psıhology Saltanat Máýseıitova balalar máselesine nazar aýdaryp, olardy turmystyq zorlyq-zombylyqta kýáger retinde emes, jábirlenýshi retinde qarastyrý qajet, deıdi. Búginde daǵdarys ortalyǵy mamandaryna túsetin salmaq ta, jaýapkershilik te joǵary. Arnaıy júrgizilgen jumystar nátıjesinde otbasy músheleri qaıta tabysyp jatady. Alaıda G.Kýbashevanyń basynan ótken jaǵdaı ortalyqta turyp jatqan kóptegen áıelderdiń de basynan ótken. Sondyqtan jazalaý túrlerin kúsheıtýmen qatar «agressormen» de júıeli jumystar qajet dep sanaıdy psıholog maman.

Mysaly, Germanııada jábirleýshini qamaýmen qatar jarty jyl ońaltý óndirisinde jumys isteıdi. Qazirgi kezde Daǵdarys ortalyǵy kúsh kórsetýshi tarappen jumystardy jolǵa qoıýdyń standarttary ázirlengen. S.Máýseıitovanyń aıtýynsha, jábirleýshi 15 táýlik nemese 3 jyl merzimge otyryp kelgennen keıin de otbasyna, áıeline, balalaryna qandaı da bir jaýapkershilikti sezinbese, uryp-soǵý jaǵdaılary qaıtalana beretini anyq. Oǵan jábirlengen áıelderdiń uzaq jyldar boıy uryp-soǵýdyń qurbanyna aınalyp otyrǵandyǵy dálel.

Psıholog mamandardyń paıymdaýynsha, otba­syndaǵy kıkiljińdi jasyryp otyrý saldary Stok­golm sındromyna soqtyrady. Balasynan aıyrylýy, bas­panasyz qalý, tipti otbasy músheleriniń bedeline baılanysty qoǵamdyq pikirden qorqý, t.b. jaǵdaılar áıelder men eresek balalardy májbúrli túrde osyndaı jaǵ­daı­ǵa dýshar etedi. Quqyqtyq qoǵamda ot­ba­sy qundylyqtarynyń mártebesi jo­ǵa­ry bolmasa, áıelderdiń ana retindegi dárejesi artpasa, er adamdar otbasynyń ti­regi men memlekettiń qorǵany retindegi jaýap­kershiligin túsinbese, onyń saldary adamı qundylyqtardyń quldyraýyna soq­ty­ratyny sózsiz, deıdi sala mamandary.

Qoryta aıtqanda, jaqynda Qoǵam­da­ǵy áıelderdiń bedelin arttyrý, olar­ǵa qamqorlyq kórsetý maqsatynda «Qa­zaqstandaǵy áıelderdiń jaǵdaıyn jaqsartý jónindegi jol kartasy» ázir­lendi. Qazaqstan áıelder kúshteri alıansy­nyń Almaty qalasy ákimdiginiń qol­daýy­men zertteýler júrgizýi nátıjesinde qol­ǵa alynǵan ıgi bastama qoldaýǵa zárý áıelderdiń kóńiline senim uıalatqandaı. Qazirgi kezde bir ǵana Almaty qalasynda áıelder 54 paıyzdy qurasa, olardyń ortasha jasy – 35,2, ómir súrý uzaqtyǵy 78 jas­ty quraıdy. Jumyspen qamtylǵandary 52 paıyz bolsa, jeke kásipkerlik salasynda 32 paıyz áıelder eńbek etedi. Bul kórsetkishterden názik jandylardyń qoǵamnyń damýy jolyndaǵy belsendiligin kóre­miz. Alaıda olar otbasyn saqtap qalý, bala tárbıesi, densaýlyq máselesinde týyndaı­tyn túıtkildi jaıttardyń kópti­gin al­ǵa tartady. Kúndelikti ómirde betpe-bet keletin máselelerge jol kartasy durys baǵyt silteı alsa degen úmitteri de joq emes. Bul iste qalalyq qana emes, óńir­lik úkimettik emes uıymdardyń da belsendiligi qajet.

ALMATY