Zákı Ýálıdı Toǵan. «Estelikter»

Batys Sibir jáne Alashorda úkimetterimen baılanysymyz

2 shilde kúni úkimetimizdiń múshesi ári ásker basshylarynyń biri Abdýlhaq Abıdovty sol kezderi Omby qalasynda qurylǵan «Batys Sibir demokratııalyq úki­met­tiń» basshysy polkovnık Grıshın Almazovqa attandyrdyq. Biz odan quryp jatqan áskerı jasaqtarymyz úshin qarý-jaraq, qarajat jáne basqa da kómek suraǵan edik. Keńes Odaǵy meniń Grıshın Almazovqa jazǵan hatymdy jarııalady. Bul hatta men ákimshilik basqarý jaıynda: «Bashqurtstannyń basshylyǵy demokratııalyq sıpatta bolady, degenmen ol komıtetsiz demokratııa (bezkomıtetnaıa demok­ra­tııa) retinde qurylady» dep jazǵan edim. Meniń meńzep otyr­ǵa­nym – kóp talqyǵa salynbaıtyn, tez sheshim qabyldaıtyn, ortalyqtandyrylǵan demokratııa bolatyn. Alaıda keńestik tarıhshylar «Qyzyl arhıv» basylymynda meniń hattarymdy jarııalap otyryp, muny «keńessiz demokratııa» dep bergen eken. Araǵa birneshe kún salyp men ja­nyma úkimet múshelerinen Seıit­kereı Maǵazovty alyp, Omby qalasyna kelip jettim. Jol­da biz mingen poıyzda tún orta­­­­­synda vagondarda tyǵýly jat­­qan bom­balar jaryldy. Biz tez poıyzdan túsip, aýla­qqa baryp, otqa oranǵan vagondarǵa qa­rap tur­dyq. Bizdi Omby qalasynan arnaıy jiberilgen poıyz alyp ketti. Grıshın Almazovpen sol kúni jolyqtyq, ol bizdiń bar­­lyq talaptarymyzdy qa­byl­­­­daı otyryp bir ǵana shart qoıdy. Ol sharty da bashqurt ja­saq­tarynyń strategııalyq mańyz­­­dylyǵyna oraı Sibir úki­me­ti­niń Basqolbasshylyǵyna ba­ǵy­­nyshty bolýy edi. Bizdiń bir aıdyń kóleminde jasaǵan iste­ri­mizge kóńili tolǵan general pármen shyǵaryp, maǵan pol­kovnık ataǵyn bergisi keldi. Men de áskerı mektepte oqy­maǵ­an­dyqtan, mundaı áskerı shenge laıyq emes ekenim­di alǵa tarttym. Generaldyń usynysyn qabyl alýǵa úgittegenderdiń biri dosym Seıitkereı Maǵaz bolatyn. Ol Omby qa­lasynan Semeıdegi qazaq ulttyq úki­meti Alashordaǵa baryp, bizdiń usy­­ny­symyz boıynsha 18-21 shil­de kúnderi arasynda jına­la­tyn májiliske qa­ty­sa­tyn edi. Alashorda kósemderimen bo­latyn kelissózder men qol qoıy­latyn qujattardyń jobasyn Ombyda daıyn­da­dyq. Alash qalasyna kelgende, Álıhan Bókeıhan men Qoqandaǵy Túr­kis­tan avtonomııasynyń bu­ryn­ǵy basshysy Muhametjan Ty­nysh­baev bastaǵan top jınalyp qalǵan eken. Mine, osy máji­lis Alashorda, Qoqan avtono­mııasy jáne Bashqurtstan ara­syn­daǵy alǵashqy quryltaı boldy. Quryltaıda 12 baptan tura­tyn sheshim qabyldandy. She­shimder arasynda sol kezderi Ýkraınany basyp alǵan jáne Astrahandaǵy qazaqtarmen baı­lanys ornatýǵa áreket jasap júr­gen Almanııamen kelisimge kelmeý, Re­seı­diń odaqtasy sıpatyndaǵy Japo­nııa­nyń Sibir­de­gi jáne Quljadaǵy ókil­­derimen baılanys ornatý, ult-azat­tyq qozǵalysymyzdy Reseıdiń ishin­de júrgizý sııaqty máseleler boldy. Bul pikirlerdi alashordashylar da qabyl aldy. Arada eki jyl ótkennen keıin (1920 jyly) bolshevıkter Astra­hannyń qazaǵy Muhametjan Tun­ǵa­shın degen zııalynyń qujattary ara­sy­­nan bizdiń Alashorda úkimetimen birge qabyldaǵan 12 baptan turatyn ortaq mámi­leniń mátinin taýyp alypty. Bul sheshimderdegi ult-azattyq kúresti Reseıdiń ishinde júrgizý týraly qararymyz ke­ń­es­t­ik basshylarǵa biz týraly jyly túsinik qalyptastyrypty. О́ıt­keni bolshevıkterdiń de pat­shanyń qyzmetkerleri sııaq­ty orys ultshyldary ekenin keıinnen Chıcherın arqyly bil­dim. Qazaq tilinde jaqsy óleń jazatyn Seıitkereı Maǵaz qazaq­tardyń asta­na­syn­­da úlken iltı­pat­qa ıe boldy. Ol «Alash Orda» degen basylymǵa men týraly jáne bashqurt qozǵalysy jaıyn­da maqalalar men bir óleń jarııa­lady. Túrikshe jazylyp, qol qoıylǵan qujatty ol Chelıabi qalasyna alyp keldi.

Ońtústik Oraldyń qyzyldardan azat bolýy

Qyzyldar 6 shilde kúni Ýfa­ny jáne 8 shilde kúni Oryn­bor­dy tastap shyǵýǵa májbúr boldy. Sońǵy atalǵan qala Orynbor kazachıleriniń atamany Ataman Dýtovtyń bıligine kóshti. Bashqurtstan úkimeti men Chelıabide jasaqtalǵan bash­qurt áskerı jasaqtary kóp keshikpeı Chelıa­biden Orynborǵa kóshe bastady. Biz bashqurttardyń kóneden kele jat­qan ulttyq murasy Kerýensaraıǵa orna­las­tyq. Qazaqstan úkimetiniń batys aımaǵynyń ókili Seıit­a­zym Qydyrbaev edi. Ol eski Torǵaı ýálıiniń úıine ornalas­ty. Osylaısha Orynborda úsh úkimet paıda boldy: kaza­chı­lerdiń úkimeti, Bash­qurt­stan úkimeti jáne Batys Qazaq­stan ókildigi. Qalanyń bas­shy­ly­ǵy kazachılerdiń qolynda boldy. Biz sol sát­ten bastap Bash­qurtstannyń bar­lyq aımaq­ta­rynda azamattyq bılik ınstı­týt­­taryn ornatýǵa kiristik. Áskerı mek­tep ashtyq. О́zimiz Oryn­borǵa kóship jatqan kezde Chelıa­bi­de qalatyn zııalylar úshin Fethýlqadır Súleıman men Taqı Ismetıdiń basshylyǵynda oqý-aǵartý jáne baspa isin uıym­dastyratyn topty tastap ket­tik. Fethýlqadır – qazir Anka­rada ómir súrip jatqan dosym professor Abdýlqadır Inan. Ol osynda shyǵyp jatqan «Bashqurt» gazetiniń bas redak­to­ry bolatyn. Bul gazet biz Oryn­borǵa kóship ketkennen keıin de toqtaýsyz shyǵa berdi. Biz Samarada qu­ryl­ǵan Reseı Quryltaı Máji­lisi úkimetimen (KomÝch) baılanys ornattyq. Chelıabiden alyp kelgen áskerı jasaqtarymyzdy úshke bólip, olardyń bir tobyn Tashkent pen Orynbor arasynda sol kezge deıin qyzyldardyń qolynda bolǵan Aqtóbege, endi bir tobyn Orsk maıdanyna jáne úshinshi top­ty ońtústik Oraldy azat etýge attan­dyrdyq. Bular Kasharınderdiń kózin joıdy. Beloretskidegi birinshi jaıaý ásker rotasy men ekinshi atty ásker polky da Orynborǵa kelip jetti. Olar da ońtústik Oraldaǵy orys fabrı­ka­lary men aýyldaryna bekingen bol­she­vık­ter­di yǵystyra bastady.

Samara jáne Ýfadaǵy májilister

30 tamyz – 7 qyrkúıek kúnderi Bashqurtstan, Qazaqstan jáne kúshtep taratylǵan Túrkistan avtonomııasy úki­met­teri arasynda Orynbor jáne Sama­ra qalasynda mańyzdy kelissózder bol­dy. Bul da Bashqurtstan, Qazaqstan jáne taratylǵan Qoqan úkimeti arasynda jasal­ǵan ekinshi quryltaı boldy (alǵashqy quryltaı shilde aıynda Semeı qalasynda ótken edi). Bul májiliske Alash Ordadan Álıhan Bókeıhan, Ahmet Baıtur­synov, Mirjaqyp Dýlatov jáne taǵy basqa kóptegen ókilder, Qoqan úkimetinen úkimet basshy­sy Muhametjan Tynyshbaev pen Syrtqy ister mınıstri Mustafa Shoqaı, Ýbaıdýlla Hojaev jáne taǵy basqa kisi qaty­syp otyrdy. Bul jerde de úkimetterdiń «Ońtústik-shy­ǵys musylman ólkeler fede­rasııasyn» qurý, bashqurt jáne­ qaz­aq áskerı jasaqtaryn bir armııaǵa biriktirý, Si­bir, Sama­ra úkimetterimen, Oral jáne Orynbor kazachılerimen birge «Shy­­ǵys Reseı Odaǵy» negizinde keń aýqymdy federasııa qurý úshin orys uıym­daryna usynystar berý sııaqty kópte­gen másele qaralyp, sheshim­der qa­byl­­­dandy. Biz bul jerdegi kelis­sóz­der­den keıin Bashqurtstan úkimetiniń menshigindegi vagondarǵa minip, Ýfada 8 qyrkúıek kúni bastalatyn «Reseı memlekettik máji­lisine» (Rossııskoe Gosý­dars­tvennoe Soveshanıe) qaty­sý úshin jolǵa shyqtyq. Ýfada bári­miz «Sibir» qonaqúıinde turdyq. Orys­tar­dyń eser, sosıal-demokrat, kadet jáne taǵy basqa partııalarynyń ókilderi, sol jyly Reseıdiń shyǵysynda paıda bolǵan úkimetterdiń resmı ókilderi men generaldary qatysqan bul quryltaı jınalysynda biz kóbine eserler men Samara úkimetiniń sheshimderimen birge qımyldadyq. Reseıdiń tóń­keris tarıhyna qatysty eńbek­terde mańyzdy oryn alatyn bul quryltaıda general Boldyrevtiń basshylyǵymen koalı­sııa­lyq úkimet quryldy. Degenmen, bul úkimetti admıral Kolchak qulatyp tyndy. Onyń ústine, ońshyl partııalar men monarhıst generaldar quryltaıdyń bas kezinde-aq ózderiniń dık­tatorlyq jú­ıe­­ni qalaıtynyn jasyrmaı aıtyp, demokratııa týraly pi­kir­lerdi mazaq qyla bastaǵan edi. Bul quryltaıda biz óz máse­le­lerimizben, ıaǵnı dálirek aıt­qan­da, musylman túrikterdiń isteri­men shuǵyldandyq. Sol Sibir qonaqúıinde tatarlardyń zııa­­ly­­­larymen bas qostyq. Olar­­­dyń arasynda jazýshy Aıaz Isha­kı, eski Dýmanyń múshesi Ekrem Beglov pen áskerı shendi Eskendir Ishmuhammedov avtonomııa jáne jeke armııa qurý isine qatty qarsylyq bildi­rip, Reseı musylmandarynyń dini men oqý isin qoldaıtyn ákimshilik júıe­niń jalǵasýyn, sondaı-aq Sibir áske­rı basqar­ma­synda musylman ásker­ler­diń dinı isterin qadaǵa­laıtyn jańa bólimsheniń qury­lýyn jáne tatar, bashqurt, qazaq jáne búkil Orta Azııa halyq­tarynyń osy «Azııa bólimshesine» kirýin qoldaıtyndyqtaryn ashyp aıtty. Olar osyndaı pikirmen shekteletin edi.

Men shyǵystaǵy túrik ha­lyq­ta­rynyń taǵdyryna qa­tys­­ty oılarym men pikir­le­rim­di orys tóńkerisiniń alǵashqy jyldarynda, 8 qyrkúıek kúni keshqurym Sibir qonaqúıinde bolǵan má­ji­liste jáne 9 qyrkúıek kúni bashqurt ásker basshylary men qonaqqa kelgen tatar áskerı­le­ri­niń aldynda «Aǵash qyshla» degen jerde jerine jetkizip aıttym. Bul jerde maǵan sol kúnderi Túrkistan men Edil bo­ıy musylman zııalylarynyń, at­taryn joǵaryda atap ótken jaqsy adamdardyń uly kúresti jalǵastyrýǵa degen senimi úl­ken yqpal etti. 1917 jyly ma­myr aıynda ótken Máskeý quryl­ta­ıyn­da jáne sol jyly jaz ben kúz aılarynda Tashkent pen Orynborda, Ýfa men Qazanda ótken shyǵys túrik halyqtary qu­ryl­taılarynda kúmánnan aryla qoımaǵan musylman zııa­ly­­lary arasynda kóptegen túıt­kil­di máseleler men sheshimin tap­paǵan jaıttar bar edi. Qazir bolsa, Álıhan Bókeıhannyń ma­ńaıyna toptasqan qazaq zııalylary men tatarlardyń kóp­shiligi tastúıin bolyp, avtono­mııa jáne ulttyq armııa qurý isine qulshynyp turǵan edi, buǵan kúmán keltirýshilerdiń sany da azaıyp qalǵan bolatyn.

Eń qyzyq kezdesý patsha­­ıym Eka­te­rı­nanyń pármenimen salynǵan «Sob­ra­nııa», dálirek aıtqanda «Mu­syl­man rýhanı májilisi – Múftııat úıinde Iýsýf Akchýranyń qatysý­men ótti. Iýsýf Akchýra tegi boıynsha Sımbırsk qalasynan shyqqan áıgili baı, birneshe fabrıkanyń qojaıyny Akchýrınniń balasy bolatyn. Ol Stambýlda jáne Parıjde saıasat bilimi boıynsha joǵary oqý ornyn bitirip, 1905-1907 jyldary arasynda Qazan men Peterborda saıa­sı istermen shuǵyldanǵan, keıin­nen Túrkııaǵa ketip, Túrkııa ýnı­versıtetterinde saıasattaný professory bolyp qyzmet atqar­ǵan, osylaısha Atatúriktiń senimine kirgen ǵalym ári oıshyl bolatyn. Keıingi jyldary Túrkııa Tarıh Qurylymynyń basshysy boldy. О́zi Túrkııa Uly Ulttyq Májilisiniń depýtaty edi. Osy kisi 1917 jyly tóńkeris kezinde de saıası is­ter­ge aralasqysy kelgenimen, tek 1918 jyly ǵana Túrkııa «Qyzyl aı» qoǵa­my­nyń ókili retinde Máskeý arqyly Ýfaǵa jetken edi. Ol Ýfada eski dosy Alımjan Barýdıniń múftııattaǵy úıin­de qonaq bolyp jatqan. Álıhan Bó­keıhan, Muhametjan Tynysh­baı, Mustafa Shoqaı jáne men Samarada «ońtústik-shyǵys musyl­man ólkeleri federasııa­syn» qurý máselesi boıynsha Iýsýf Akchýramen sóılestik jáne fransýz tilin jetik biletinin eske­re oty­ryp, qurylatyn birik­ken mu­syl­man ulttyq úkimetinde onyń Syrt­qy ister mınıstri bolýyn ótindik. 12 qyr­kúıek kúni Múftııat úıinde bo­l­ǵan bul kez­desýde Akchýra ózi Túr­kııa aza­­maty bolǵandyqtan, biz­diń saıası áreketimizde resmı sıpat­pen qyz­met ala almaıtynyn alǵa tartty. Qu­rylýy jos­par­lan­ǵan atalǵan mem­le­­kettiń aty týraly sóz bolǵanda bul kisi «shyǵys túrikteri federasııasy» degen ataýdy usyndy. Álıhan bolsa, bizdiń ult­tyq qozǵalysymyzǵa orystardyń qu­­laq­tary úıren­gen­ge deıin «pan­­tú­rik­shil» ataý­lar­dan meı­linshe saqtaný qa­jet­ti­gin, ýaqyty kelgende ondaı atty da qabyldaıtynyn, qazirshe «shyǵys Reseı musylmandarynyń fede­ra­sııasy» degen ataýdyń jet­kilikti bolatynyn aıtty. Iýsýf Akchýra keıinirek Stambýlda bir kezdeskenimizde Ýfadaǵy osy kezdesý týraly jaqsy esteligin aıtty. Biz Túrkistannan, Qazaq­stan­nan jáne Qa­zan­nan kelgen qonaqtarymyzǵa qy­myz berip, kútip, shyǵaryp sal­dyq. Bul qy­myzdy Dym ózeniniń jaǵasyndaǵy Qan­dyrakólden aldyrǵan edik. Ol jer bashqurttardyń eń jaqsy jylqylary shyǵatyn jer bolatyn. Ańyz boıynsha Zaıatúlek atty bir jigit Sýsulýy degen sý perisine ǵashyq bolyp, osy jyl­qy­lar sonda qyzdyń artynan jasaý retinde kólden shyǵyp kelgen eken. Bul jylqylardyń qymyzy bal tatıtyn. Ýfada qoshtasqan kisilerdiń kóbimen, sonyń ishinde Álıhan Bókeıhanmen de budan keıin kezdese almadyq. Men mem­le­kettik májilistiń aıaqtalýyn kút­­peı jatyp Ýfadan ketip qal­­dym. Dýtov­pen bir poıyzda bolǵanymyzben, Ýfa­daǵy máji­listerde aramyz sýyp qal­­ǵan­dyqtan, jol boıy lám dep til qa­tys­qan joqpyz.

Biz Reseı ishinde sosıalıs­termen yn­ty­maqtasyp jumys isteıtinimizdi bar­lyq is-áreket­te­rimiz arqyly baı­qa­typ júrdik. Sol kezderi ult pen sosıalızm negizderin úılestirip, «Erik sosıalıst partııasyn» qurý isimen aınalysýda edik. Josparymyz boıynsha bul partııa shyǵys tú­rikteriniń basyn qosatyn uıym bolýǵa tıis edi. Qazaq zııa­ly­larynan Álıhannyń sol ja­ǵyn­da júrgender, ózbek­terden Nı­zam­hojaev, aqyn Sholpan, buharalyq Abdýlhamıt Arı­fov osy partııanyń negizin qalaý­shylar arasyn­da boldy. Osy top­tyń ókilderiniń ara­l­­a­­sýymen Bashqurtstan úki­meti jer máse­lelerin ret­teı­tin bir zań shyǵardy. Bul – aýyl­sharýashylyq mınıstri Halıl Emı­rov­pen birge jasaǵan isi­miz­diń ná­tı­jesi bolatyn. Úki­mettiń tómen­gi má­jilisinde jan-jaqty ta­ldaýdan ót­ken­nen keıin jar­lyq shyǵyp, ol 20 qyr­kúı­ek kúni kúshi­ne endi. Bul zań týraly qa­z­irgi Bashqurtstan tarıhynda da aıty­lyp júr.

Aýdarǵan

Darhan QYDYRÁLI

(Jalǵasy bar)