Boqty kóterilisi

Tarıhta «Boqty kóterilisi» degen ataýmen qalǵan 30-jyl­dar­daǵy kóteriliske Balqııanyń áke, aǵalary túgel qatysqan, kóterilis basshylary bolǵan. Keıin, Keńes ókimetiniń baqaı­sha­ǵyna deıin muzdaı bop qarý­lan­ǵan jazalaýshy otrıady qoly­na tek shıti myltyq ustaǵan dala­­nyń jalańtós batyrlaryn aıaýsyz basyp-janshyp, atyp-asqan, tiri qalǵandaryn on-on bes jyldan túrmege toǵyt­qan, Qazaqstannan jer aýdar­ǵan. Sonda esil áke, aqedil aǵalary­nan bir-aq kúnde aıyrylyp, qy­zyl qyrǵyndy kózi kórgen bula qyz qaıǵyǵa shydaı almaı esinen aýysyp qalypty.

…Balqııanyń nesibesi jurt­tan. Biri sý-sýsynyn, biri shaı-jemin, biri nan-maıyn, endi biri jyly-jumsaǵyn aparyp beredi. Sheshemiz ondaıǵa aıaq-qoldy bizdi jumsaıdy. Bir tań­ǵaldyrǵany – Balqııanyń jer­ge shubatylyp túsetin, ár bu­ry­my qos ýysqa syımaıtyn jýan, kómirdeı qap-qara qoıý shashy. Qazir shamalap otyrsam, sol kezderi ol kisiniń jasy 65-66-nyń mańaıynda bolsa kerek. Biraq shashynda qylaýdaı bir talshyq aq joq. Qudaı aqy, osy kúnge deıin mundaı sulý shash­ty esh jerden kórmeppin. Beı­baqtyń ózi-de sony sezetin bolýy kerek, jaz kezderinde esik al­dy­na shyǵyp, qos burymyn tar­qatyp, ony dańǵaradaı-dań­ǵara­daı eki shylapshynǵa salyp, uzaq kúnge shashtaryn jýyp-keptirip júretin. Keıin Bal­qııa­nyń el kezip júrip qaı­tys bolyp ketken habaryn uzyn­qu­laqtan estidik. Sóıtip Keńes ókimetiniń kesirinen taǵy bir tekti urpaqtyń áýleti túp-tamyrymen quryp-jo­ıyldy-aý dep, ishimiz ashyp júr­gende, Balqııanyń ákesi tiri bolýy múmkin, qyzyl qyrǵynnan qutylyp, ishki Reseıge boı tasalap ketken bolýy kerek degen bolymsyz úmit jaryq berdi.

...Qarqaraly aýdandyq mem­lekettik muraǵatyn biraz aqta­rys­tyrǵanda, onda Keńes óki­me­tine qarsy halyq kóterilis­teri jó­ninde jalpy málimet­ter bol­ǵa­ny­men, bizdiń keıipkeri­mizge qatys­ty, tipti janama bo­la­tyn­daı esh aqparat taba al­ma­dym. Qarqaralynyń bel­gili ól­ke­tanýshysy bolǵan, keıin Re­seı­ge kóship ketken Iý.Popov­tyń eń­bek­terinde de ondaı derek joq. Onyń ústine Saryarqa da­la­­synda 1929-1931 jyldary bol­­ǵan bú­lin­shilikter týraly ar­na­ıy zertteý materıaldary júrgizilmepti.

OGPÝ-dyń málimetterine súıensek, Qazaqstanda 1929 jyly – 31 (350 adam), 1930 jyly – 82 (1925 adam), 1931 jyly 80 (3192 adam) bandalyq toptar bolǵan. Olar 450 partııa-keńes qyzmetkerin óltirip, úı­lerin órtegen, mal-múlkin tona­ǵan, keńestik qurylysqa qar­sy 372 arandatý áreketin jasa­ǵan. Muraǵat qujattarynda Kom­mýnıstik partııanyń Qazaq ólkelik komıtetiniń hatshysy F.Goloshekın osy óńirdegi al­ty aýdannyń malshylary bú­lik­­shilikke qatysqanyn aıtady: Qarqaraly, Qý, Abyraly, Shubar­taý, Berqara, Aqtoǵaı aýdan­dary. Kóterilisshiler «kúsh­­tep ujymdastyrý toq­ta­tyl­­syn, kámpeskelengen mal-múlik tegis qaıtarylsyn», «sa­lyq azaıtylsyn», «dinı senimge erik berilsin», «taptyq kúres jo­­ıylsyn» degen urandar tasta­ǵan. Ásirese, Boqty taýlaryna bekinip alǵan Qarqaraly, Qý óńiriniń kóterilisshileri keskilesken urys salyp, qyzyl­darǵa qatty toıtarys bergen. Halyq kóterilisterin basý úshin 1931 jyldyń 14 naýryzy kúni Qarqaralyda kommýnıster men komsomoldardan aıryqsha mańyzdaǵy rota jasaqtaldy. Úsh vzvodtyń árqaısysynda 20-dan atqyshtar bolǵan. Olar aýdandyq atqarý komıtetin, áskerı komısarıatty, aýdandyq partııa komıtetin, memlekettik bankti, sondaı-aq mańyzdy kásiporyn oshaqtaryn táýlik boıy kúzetti. Odan bólek qolyna «berdeńke», beline nagan baılaǵan aıryqsha mılısııa otrıady qurylǵan.

22 naýryz kúni OGPÝ, mılısııa jáne eriktilerden quralǵan bólimshe áskerleriniń birikken toby úlken kúshpen Boqty kóteri­lisshilerin qorshap alyp, jan-jaqtan joıqyn shabýyl bastaıdy. Biraq jer jaǵdaıyn jaq­sy biletin jergilikti qazaq­tar qorshaýdy buzyp shy­ǵyp, Aqtoǵaı aýdanynyń aýmaǵy­na ótip ketedi. Degenmen, kes­kilesken urysta kóterilis­shiler­diń birazy qolǵa túsip qalady. Endi Keregetas taýyna bekingen top qatary Keńes ókimetine narazy jańa adamdarmen tolyǵyp, qarsylyqty burynǵysynan da órshite túsken.

Joǵaryda aty atalǵan ólke­tanýshy Iý.Popov Boqty taýyn­daǵy urys oqıǵasyn bylaı sýret­teıdi: «Men kezinde OGPÝ-dyń sharýashylyq jumysynda bolǵan 85 jasar Hýsaıyn Álimbekov­pen áńgimelestim, ol kisi Boqty kóterilisin Ábdiáshker Sarıkov degen kisi basqarǵanyn aıtty. Ábdiáshker men onyń uldary keremet mergen, ári batyr kórine­di. Qyzyl áskerlerdi atqanda oǵyn úshkirlengen «býden­nyı shápkisiniń» týra besjul­dy­zyna tıgizetin kórinedi. Kóterilisshilerdiń qarýyn tas­tatyp, raıynan qaıtarý úshin Semeıden OGPÝ bastyǵy Chýpın 50 soldatpen jetken. Chýpın qazaqsha sóıleıtin, maıda tildi qý deıdi, biraq Ábdiáshker onyń aldarqatqanyna kónbepti. Sóıtip, Keregetasta taǵy bir joıqyn atys bastalǵan. Kóteri­lis­shiler taǵy da qorshaýdy bu­zyp shyqqan, biraq ólgennen aman qalǵan biraz adamdaryn taǵy da tutqynǵa tastap ketýge májbúr bolǵan. Qyzyl ar­mııa­nyń qatary da edáýir sel­direp qalǵan. Ábdiáshkerdiń sońyn­daǵy azǵana top endi Qyzylaraı taýlaryna baryp bekingen».

Tarıhı derekterge qaraǵan­da, kóterilisshiler bul jerde de qasha soǵysyp, qyzyldardan taǵy qutylyp ketken. Áb­di­ásh­ker Sarıkov pen onyń 12 jasar uly Ybyraı, qandykóılek dostary – Isabaev Áldembek, Áýbákirov Musataı, taǵy bir­neshe adam Jýantóbe shat­qaly­na jasyrynyp, ózderin óksheleı qýǵan qyzyl jendet­terden aman qalǵan. Keıin Ábdiásh­­ker men onyń adamdaryn úıinde 4 kún jasyrǵan Áýbákir Bek­­tem­baevty OGPÝ tut­qyn­dap, atý jazasyna kesti.

О́lketanýshynyń aıtýyn­sha, Ábdiáshker odan keıin uly­men Semeıge qashqan, odan Kemerovo asqan, ómiriniń sońyn Pıoner­skaıa kentinde ótkizip, 50-jyl­­dary qaıtys bolǵan deıdi. Ja­za­laýshylarmen keskilesken urys salǵan taǵy bir toptyń qol­basshysy Shora Janteev 19 adamy­men birge Qyzyl qaıyń shat­qalynda mert boldy. Esil erlerdiń súıegi áli kún­ge deıin sol taýdyń bir baýy­ryn­da sha­shylǵan kúıinde qal­ǵan. Kóteri­lisshilerdiń taǵy bir bas­shysy Muqash Sarıkov (Ábdiásh­kerdiń uly bolsa kerek) Tasótkel taýynyń basynda oqqa ushty. Jergilikti jurt onyń denesin urysta qaza tapqan taǵy 45 adammen birge Aınabulaq bólimshesiniń mańaıyna jerlegen, onyń ishinde áıelder de, balalar da bar. Bizdiń aıtpaǵymyz, osylardyń ishinde kóterilisti basqarǵan Balqııa apaıdyń ákesi qaısy boldy eken? Búginde sony biletin bireýler qaldy ma?

UQKB baspasóz ortalyǵy daıarlaǵan materıalda Boqty kóterilisine qatysýshylardyń ústi­nen Qarqaraly OGPÝ-y eki is júrgizgeni, ol boıynsha 125 adam ótkeni aıtylǵan. Bul adam­dar­dyń 20-sy atý jazasy­na,17-si on jylǵa, 23-i bes jyl­ǵa, 9-y úsh jylǵa sottalǵan, keı­bireýleri Qazaqstan aýma­ǵy­nan jer aýdarylǵan. Kóteri­lis 1931 jyldyń 17 naýryzynan 25 naýryzyna deıin jalǵas­qan. Oǵan qatysyp, jazalaýǵa ilik­kenderdiń tizimin UQKB bas­pasóz ortalyǵy jarı­ıal­ady. Osy tizimde kórsetil­gen alty aǵaıyndy Baıdáý­letov­­­­ter: Myń­ǵyrbaı, Juma­dil, Jabyl­baı, Sarık, Birman, Maı­sheke nemese Baıdáýletov­ter­diń nemere inisi Ábdiásh­ker Sarıkovtan (Ábdi) taraǵan Qamza, Muqym, álde Muqash esimderi nazarymyzdy eriksiz aýdartty. О́ıtkeni Baıdáýletovter áýleti ári kóp aǵaıyndy, ári baı dese baı (mu­raǵat qujatynda olardyń 3096 jylqysy, 420 qulyn, myńdaǵan qoıy bolǵany aıtylady). Ábdiáshkerde 170 jylqy, 26 sıyr, 24 túıe bolǵan. Qoı sany aıtylmaıdy. Ábdiáshker men onyń uldarynyń mergendigin, batyrlyǵyn tarıhı derekterdiń ózi aıtyp tur. Osyǵan qaraǵanda, el aýzyndaǵy áńgime men tarıhı derekterge súıensek, qyzyl­dar­dy qaq mańdaıdan atyp, oǵyn «býdennovkanyń» týra bes­jul­dyzynan tıgizetin ataqty mergen Ábdiáshker Balqııa apaıdyń ákesi bolýy ábden múmkin dep úmittenemiz.  Múmkin el ishinde osy joramalymyzdyń jón-josy­ǵyn aıyryp beretinder de tabylyp qalar?

Dáýletqalı ASAÝOV