Bal óndirip, baqýatty bol!

Zertteýshiler aralardan emdik, qant­ty ári paıdaly bal ónimderi alynatynyn aıtady. Sonymen qatar búginde ara balynan farmasevtıka, elektroteh­nıka jáne avıasııa ónerkásipterinde paıdalanylatyn organıkalyq zat – balaýyz ­da alynady. Jalpy, baldyń adam den­saý­lyǵyna paıdasy jóninde málimet kóp. Ara baly jaıly qasıetti Qurannyń «Nahyl» súresinde baıandalǵan.

Búginde elimizdiń birqatar óńiri bal ónimderin óndirýmen aınalysady. «Altaı balynyń» ózi kópshiliktiń súıikti asyna aınalǵan. Sonymen qatar «Batys Eýropa – Batys Qytaı» halyqaralyq kólik jolynyń boıynda ornalasqan Jambyl oblysynyń Merki aýdany aýmaǵyndaǵy jol jıeginde saýdalanyp turǵan bal ónimderine kópshilik jıi atbasyn burady. Sondyqtan búginde óńirde omarta sharýashylyǵyn damytý mańyzdy bolyp tur. Degenmen, óńirde omartashylyq kásibiniń damý jaǵdaıy, bal óndirisiniń bolashaǵy qandaı degen saýal týyndaıdy. Osy maqsatta Taraz qalasynda «Bal ara sharýashylyǵy­nyń jaǵdaıy men damý bolashaǵy» taqyrybynda oblystyq semınar-keńes ótken bolatyn. Munda óńirde óndiriletin «Romashenko», «Arataý», «Lazer» sharýa qojalyqtarynyń bal ónimderi qoıylyp, kópshilikke tanystyryldy. Deı turǵanmen, mamandardyń aıtýynsha, áli de bolsa elimizde bal ónimderine degen suranys tómen. Ara sharýashylyǵyn qolǵa alyp, bal ónim­derin óndirgen jaǵdaıda da ony, saý­da­laý sııaqty jumystardyń ońaıǵa tús­peıtini anyq. Máselen, «Bal-Ara» ult­tyq omartashylar odaǵynyń vıse-prezıdenti Ǵabıt Nuradildiń aıtýynsha, álemniń árbir turǵyny jyl saıyn 1 kılo bal tutynatyn bolsa, eli­miz­de bul mólsher 50 gramnan aspaıdy. Bul máli­metten shetelde balǵa degen sura­nys­tyń joǵary ekenin kórýge bolady. Mun­daı jaǵdaıdy elimizde de jasaýǵa múm­kindik bar. Jambyl oblysy aýyl sharýashylyǵy salasy damyǵan aımaq bolǵandyqtan, munda maqsary, kúnbaǵys sekildi maıly daqyldar kóp ósiriledi. Mamandardyń aıtýynsha, bal arasynan bólinetin tozań da mundaı ósimdiktiń tez jetilýine, mol ónim berýine sebepshi bolady eken. Iаǵnı óńir sharýalary ara sharýa­shylyǵyn damytýdy qolǵa alsa, ony jergilikti bılik qoldasa, munyń paıdasy aýyl sharýashylyǵy salasynyń ózge de baǵytyna paıda ákeletini sózsiz.

Búginde óńirde elýden astam omartashy ara sharýashylyǵymen aınalysady. Olardyń deni negizinen Merki, Jýaly jáne Shý aýdandarynda jumys isteıdi. «Bal-Ara» ulttyq omartashylar odaǵynyń Jambyl oblysy boıynsha ókili Valerıı Romashenko ara sharýashylyǵymen aınalysýdyń ju­mysy aýyr bolǵanymen, shyǵyny az, paı­dasynyń mol ekenin aıtady. Ara sha­rýa­shylyǵyn damytyp, bal ón­dirý­ge nıetti kásipkerler úshin mem­le­ket tarapynan qoldaý da bar. Tó­men pa­­ıyzben nesıe alǵan kásipker ara sha­­rýa­shylyǵyn damyta alady. «Ata­meken» ulttyq kásipkerler palatasy Jambyl oblystyq fılıaly­nyń dı­rektory Oljas Qarjaýov máselen ara sharýa­shylyǵymen aınalysýǵa nıet­ti aza­­mattarǵa memleket 6 paıyzben 4 mln teńge nesıe beretinin aıtty. Bu­dan bó­lek, elimizde 2014 jyldan bastap bal ara uıa­syn seleksııalyq asyldandyrý ju­mys­tary sýbsıdııalanady. Omarta sha­rýa­­shylyǵyn damytýǵa nıetti azamat­tar úshin memlekettiń qoldaýy osy. Tip­ti omartashylar óńirde ara sharýa­shy­lyǵy tıisti deńgeıde damysa, bul – óndiris salasyndaǵy tabysty azyq-túlik ónimi bolýy ábden múmkin ekenin aıtady. Al kásipkerler palatasymen birlesip qurylǵan Omartashylar qaýym­dastyǵynyń tóraǵasy, «Alfa» sharýa qojalyǵynyń basshysy Bahrom Nura­lıevtiń aıtýynsha, búginde ara sharýa­shylyǵy salasyna qoldaý qajet. «О́tken jyly óńirde 562 tonna bal ón­dirilgen bolsa, bir adamǵa qajetti bal­dyń kólemi jylyna 6 kılony quraı­dy eken. Eger jergilikti atqarýshy organ­dar tarapynan qoldaý kórsetilse, ob­lys­­tyń omartashylary odan da kóp bal óndire alady. Bul úshin bizge lızıng­ke 5-7 jylǵa deıin uzaq merzimge qural-jabdyqtar qajet», deıdi Bahrom Nuralıev.

Shynynda da, búginde óńirde aýyl sharýashylyǵy salasyna, onyń ishinde egin jáne mal sharýashylyǵyna tıisti kóńil bólinip otyrǵanyn aıtý ketý kerek. О́ńir turǵyndarynyń turmystyq tabysyn arttyrý qanatqaqty jobasy aıasynda aýyldy jerlerde quryl­ǵan kooperatıvterge jyl basynda 194 birlik aýyl sharýashylyǵy tehnıkasy lızıngke berilgen bolatyn. Endi bul bastama ara sharýashylyǵyn órken­detýge ulassa, Jambyl aımaǵy eli­mizdegi bal óndiretin birden-bir orta­­lyqqa aınalatyn edi. О́ńirde ara sharýa­shylyǵyn órkendetý úshin qol­daý­dyń qajet ekeni oblys ákimi Ber­di­bek Saparbaevtyń kásipkerlermen kez­desýin­de de aıtyldy. Oblystyq omar­­ta­­shy­lar qaýymdastyǵynyń tóraǵa­sy Bah­rom Nuralıev mektep pen mektepke deıin­gi mekemelerdiń tamaqtaný rasıo­ny­na bal qosýdy suraǵan bolatyn. «Bul bi­rinshiden, bal ónimderin satý­ǵa, ekin­shiden óskeleń urpaqtyń ımmý­nı­­tetin jaqsartýǵa múmkindik beredi», deı­di kásipker. Bul bastama oblys ákimi ta­ra­­py­nan qoldaý tapty. Eger tıisti qol­daý bolsa, eń bastysy, tehnıka máse­lesi she­shilse, óńir omartashylary ara sha­rýa­shylyǵyn odan ári damytýǵa, bal ónim­­derin joǵary deńgeıde óndirýge nıetti.

Jalpy, oblysta bal ónimderiniń túrli surpy shyǵarylady. Máselen, Jýaly aýdanynyń alpilik shalǵyndaryndaǵy taýly jerlerden, Merki, T.Rysqulov jáne Qordaı aýdandarynyń ártúrli shópti shalǵyndarynan, sondaı-aq Moıynqum shólindegi túıe tikeneginen jınalǵan bal suryptary biregeı emdik qasıetke ıe. Ony odan ári damytý keleshektiń isi. О́ńirlik omartashylar qaýymdastyǵyna 226 kásipkerlik sýbektisi engen. Sondaı-aq kezinde bal óndirýshilerdi biriktirý jáne ónim­di naryqqa shyǵarý maqsatynda qor­daılyq úsh iri bal óndirýshini birik­tirgen «AraTaý» ara kesheni» aýyl sharýashylyq óndiristik kooperatıvi qurylǵan bolatyn. Degenmen, ara sharýa­shylyǵynyń sýbektileri úshin baldyń naqty naryǵyna shyǵý, ásirese sheteldik naryqqa qol jetkizý úshin baldyń úlken kólemi qajet eken. Alaıda, omartashylar naryqqa baldyń iri partııalaryn áli de usyna almaı keledi. Osy oraıda jambyldyq omartashylar eger birneshe bal óndirýshilerdiń taýarlyq qorlaryn biriktirip, memleket tarapynan lızıngke qajetti tehnıkalardy satyp alý kezinde qoldaý bolsa, onda naryqqa bal ónimderiniń shyǵýy ábden múmkin degen senimde.

Jambyl oblysy