Idlıb: Sırııa daǵdarysynyń sońǵy túıini

Máseleniń jalpy sheńberin syzatyn bolsaq, 2011 jyldan beri Sırııada prezıdent Bashar Asad pen oǵan qarsy shyqqan oppozısııalyq kúshter soǵysyp jatyr. Bul qaqtyǵystyń negizine úńiletin bolsaq, B.Asad jáne onyń jaqtastary Islamnyń shııttik túsinigine jaqyn alavıtter bolsa, halyqtyń seksen paıyzyna jaqyny súnnıt musylmandar. Basqasha aıtqanda, bılik – alavıt, al halyq – súnnıt. 2010 jyldyń sońynda Arab elderinde bastalǵan halyq tolqýlarynyń áserinen dem alǵan halyq bılikke qarsy ereýilge shyqty. Beıbit bastalǵan narazylyq úkimettiń oq atýymen qysqa ýaqytta ishki soǵysqa aınaldy.

Sırııa máselesinde Túrkııa áý bastan oppozısııanyń jaǵynda bol­dy. Munyń sebebi An­kara Sırııada tez arada bılik aýy­sa­dy dep eseptedi. Onyń ústine R.Erdoǵannyń partııasy bir jaǵy­nan demokratııa men adam quqyq­taryn qoldaǵanyn kórsetkisi kelse, taǵy bir jaǵynan partııanyń musylmandyq bolmysy súnnıttik musylmandardy qoldaýdy zańdy sheshim dep eseptedi. Bul saıasat Ankara men Sham aralyǵyndaǵy baılanystyń túpkilikti úzilýine sebep boldy. О́ıtkeni Túrkııa úshin B.Asad úki­meti óz halqyna oq atqan zańsyz bılikke aınaldy.

Alaıda Ankaranyń esebi qate shyǵyp, B.Asad úkimeti ońaı­shylyqpen tóńkerile qoımady. Bıliktiń shııttik ıslamı bolmysyna baılanysty ırandyq áskerı kúshter B.Asad jaǵynda soǵysqa kir­di. Al 2015 jyly Reseıdiń Sı­rııaǵa ásker engizýimen B.Asad úki­meti odan sa­ıyn kúsheıe tústi. Basqasha aıtqanda, Túrkııa oppo­zı­sııanyń qamqorshysy bolsa, Reseı men Iran B.Asadtyń qam­­qor­shysyna aınaldy. Tipti An­kara men Máskeý 2015 jyldyń 24 qarashasynda Reseı ushaǵynyń túrik tarapynan qu­la­tylýynan keıin ózara qatynastaryn áreń jóndedi.

2017 jyldyń qańtar aıynda Astana prosesiniń bastalýymen Sırııadaǵy «qamqorshy» elderdiń mártebeleri resmı túrde moıyndaldy. Munda Túrkııa, Reseı jáne Iranǵa «kepilger» sıpaty berildi. Túrkııa prezıdenti Re­jep Taııp Erdoǵan, Reseı prezı­denti Vladımır Pýtın jáne Iran prezı­denti Hasan Rýhanı Sırııadaǵy qan tógisti toqtatqan memleket basshylary retinde úshtik sammıtter ótkize bastady. Alaıda 2018 jyldyń qyrkúıek aıynda Tegeranda ótken úsh­tik sammıtte Astana prosesin Reseı men Iran tarapynan ýaqyt utý jáne Sırııadaǵy B.Asadtyń ba­qylaýyndaǵy jerlerdi keńeı­tý maqsatynda qoldanǵany bel­gili boldy. О́ıtkeni sammıttiń sheshimine saı, taraptar Idlıbke shabýyl jasaý­dy josparlaǵan bolatyn. Basqasha aıtqanda, B.Asadtyń oppozısııalyq kúsh­termen ymyralasý nıeti joq ekeni áshkere boldy. Bul jerde B.Asad jáne onyń qoldaý­shy­lary Reseı men Iran DAISh-ten qashqan lańkesterdiń de Idlıbke shoǵyrlanýyn jeleý retinde qarastyrdy.

Túrkııa turǵysynan qara­ǵanda, Astana prosesinde qol jet­kizilgen kelisim­der­ge saı op­pozısııalyq kúshter Sırııa­nyń basqa aımaqtaryn tastap Idlıbke jınalǵan bolatyn. Eger bul aımaq ta oppozısııanyń baqylaýynan shyǵatyn bolsa, onda Sırııanyń kelesheginde oppozısııaǵa oryn berilmeıdi degen sóz. О́ıtkeni oppozısııanyń, basqasha aıtqanda Túrkııanyń qoldap otyrǵan toptarynyń Sırııanyń bolashaǵynda úles salmaǵy bolýy úshin eń aldymen ol toptardyń baqylaýynda belgili terrıtorııa bolýy kerek. Dıplomatııalyq kelissózder ústelinde ýájdiń yqpaldy bolýy úshin aımaqtaǵy ústemdiktiń bekem bolýy tıis ekendigi belgili.

Tegerandaǵy úshtik sammıtinen keıin R.Erdoǵan Idlıbke uıym­dastyrǵaly jatqan shabýyldyń aldyn alý úshin V.Pýtınmen Sochıde jolyqty. Osy kezdesýden keıin 2018 jyly 17 qyrkúıekte Reseı men Túrkııa arasynda Sochı memorandýmyna qol qoıyldy. Bul kelisimge sáıkes, Reseı B.Asadtyń aımaqqa shabýylyn toqtatady. Al Túrkııa jaǵy aımaqty lań­kes­terden tazartady. Sony­men qatar Túrkııa B.Asad kúsh­teri men oppozısııalyq kúshterdiń qaq­tyǵy­syn boldyrmaý maqsatynda Idlıb aı­maǵynda 12 baqylaý beketin ornatady. Sochı memorandýmyna saı 2020 jylǵa deıin aımaqta turaqtylyqty saqtap turý múmkin boldy. Alaıda túrik jaǵynyń Idlıbti lańkesterden tazarta al­maýy B.Asad pen Reseı jaǵyna aımaqqa sha­býyl jasaýǵa negiz qalyptastyrdy.

B.Asad kúshteriniń shabýylynan osy jylǵy 3 aqpan kúni 8, 27 aqpan kúni 33 túrik jaýyngeri qaza tapty. Bul jaǵdaı Sochı me­mo­randýmynyń da iske as­paı turǵanyn kórsetip tur. An­kara turǵysynan B.Asadtyń sha­býyl­dary jáne Reseıdiń bu­ǵan ruqsat berýi Túrkııanyń qaýip­­­siz­digine shabýyl bolyp sana­la­dy. Munyń birinshi sebebi Id­lıb­te shoǵyrlanǵan tórt mıllıon adam Túrkııaǵa bosqyn retin­de bet alady. Onsyz da Túr­kııa­da qazirdiń ózinde tórt mıl­lıonǵa jaqyn sırııalyq bos­qyn bar. Túrkııa ekonomıkasy bul bos­qyndardy asyrap otyr. Eýropa elderi Túrkııa­nyń bul bos­qyn­dardy Eýropaǵa jiber­meı us­taǵany úshin qarjylaı qol­daý kór­setemiz dep ýáde berse de, ýáde­­lerin oryndamady. Son­dyq­tan Idlıb­ten Túrkııaǵa kele­tin bos­qyndardy Ankaranyń qabyl­daý­ǵa murshasy joq. Túrik qo­ǵ­amy da sırııalyqtardan mezi bol­ǵan. Osy jaǵdaıǵa baıla­nys­­­ty Ankara Túrkııadaǵy bos­qyn­­d­ardyń Eýropaǵa ótýine ruq­sat berip otyr. Bir-eki kún­niń ishinde Túrkııanyń Gre­kııa jáne Bolgarııamen ara­syn­­daǵy shekaraǵa jınalǵan bosqyn­dar­dyń sany júz myńǵa taıady. Jaǵdaıdyń shuǵyldyǵyn túsin­gen Eýropa elderi NATO-nyń tó­tenshe jınalysynda bas qosyp, Túrkııany Idlıb másele­sinde qoldaıtynyn málimdep jatyr.

Idlıbtegi B.Asadtyń shabýy­lyn toqtatý, halyqtyń qyry­lýyna kedergi bolý jáne eń bas­tysy bosqyndardyń Tú­r­kııa­ǵa aǵylýyn toqtatý, ıaǵnı atap aıtqanda, aımaqtyń turaq­tylyǵyn qamtamasyz etý maq­satynda 28 aqpan kúni túrik qarýly kúshteri aımaqta «Kóktem qalqany» atty áskerı operasııa bastady. Osy qadammen Ankara Idlıbti tikeleı óz baqylaýyna alǵan boldy.

Qoryta aıtqanda, B.Asadtyń Idlıbke shabýyly jáne onda túrik áskerleriniń qaza tabýy Ankara men Shamnyń qarym-qatynastaryn túzetý yqtı­­mal­dyǵyn joıdy. Reseı­diń B.Asad­tyń shabýyldaryn toq­tatpaýy da Ankara men Máskeý dostyǵyna syzat túsirgeni belgili. Bul jaǵ­daı Túrkııany AQSh-pen yntymaq­tastyǵyn kúsheıtýge ıter­meleýde. Túrkııa men Sırııa ara­syndaǵy soǵys B.Asadtyń Máskeýge baǵynyshtylyǵyn arttyrsa da, Ankaranyń Batysty panalaýy Reseıdiń múddesine saı emes. Sondyqtan Máskeýde bolatyn Erdoǵan-Pýtın kezdesýi tek Túrkııa-Reseı qatynastary turǵysynan ǵana emes, Idlıb máselesi jáne jalpy Sırııanyń bolashaǵy týraly mańyzdy sheshim­der shyǵatyn mańyzdy bas­qosý bolady.

Dinmuhammed ÁMETBEK,

Ankaradaǵy daǵdarys jáne saıası zertteý ortalyǵy (AHKACAM) Eýrazııa bóliminiń basshysy