Altyn kómbe, mol qazyna taýyp alýdy armandamaıtyn adam joq shyǵar, sirá... Bala kezimizde bizdiń aýylda mynadaı bir ańyzǵa bergisiz áńgime aıtylatyn. Bul sirá, Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan ári, Qazan tóńkerisinen beri kez bolsa kerek.
Osy ólkede ómir súrgen bir ǵulama baı-qulaq, molda-ıshandarǵa qyrǵıdaı tıgen kámpeske jyldarynda bir qushaq Quran kitabyn aq mataǵa orap, taýǵa aparyp, jartastardyń arasyna jasyrǵan bilem. Jasyrǵanda da jaı ǵana jalpaq tastyń qol jetpeıtin túkpir qýysyna tyǵa salmaı, áldebir duǵalar arqyly sıqyrlap tastaǵan sııaqty. Sodan aq mataǵa oralǵan bul jumbaq túıinshek kez kelgen adamnyń kózine kórine bermeıdi eken. «Tek, júregi aq, ımany kámil jandarǵa ǵana, onda da kún jarqyrap, taýdyń ushynan belgili bir bıikke kóterilgende jáne taýdyń belgili bir qyrynan ǵana kórinedi» dep aıtyp jatýshy edi úlkender. Al bul qasıetti kitaptarǵa qol jetkizgen adam dúnıeniń syryn uǵady, baqytqa bólenedi.
Sodan jazdyń kúni bir qoıshy bala kúndiz etekke túsip bara jatyp, oıda-joqta aldyn kesip ótken túlkini qıqýlatyp qýa jónelipti. Astyndaǵy atyn qamshymen tópelep, esi shyǵyp, elirip, qyzyldyń sońynan quıyn bop bara jatqanda, kóziniń qıyǵy jartastardyń arasyndaǵy jylt etken dúnıege túsken bilem. Ras bolsa, adam shyǵa almaıtyn bıiktegi tastyń qýysynda ilýli turǵan aq túıinshekti anyq kóripti. Biraq atynyń basyn tartpastan aǵyzyp óte jónelip, keıinnen qý túlkige jete almaı, san soǵyp qalǵanda janushyryp álgi jartastardy aralaǵan ǵoı. Alaıda, aq túıinshek sol kúıi tabylmapty. Bálkim bul shynynda da sıqyr áleminiń biz bilmeıtin tylsym kúshi bolar. Árıne, túıinshek týraly oqıǵa shynynda bolǵan ba, joq pa, álde, jurttyń qııal-ǵajaıybynan týǵan ańyz ba, ol jaǵy belgisiz. Biraq bul jaıt talaı adamdy arman-qııalǵa batyryp, tańdaıǵa jabysqan tátti kámpıtteı dámi ketpeı, tamsandyrǵany anyq.
Osy bertinde ǵana pánı dúnıeden kóshken Sadyrbaı degen qudamyz irgesi ertede qulap, orny áldeqashan joq bolyp ketken baıaǵy eski úıi týraly áńgimeni jıi aıtatyn. Umytpasam, bala kezinde ákesiniń aǵasy ma, álde basqa jamaǵaıyny ma, áıteýir, jantásilim eter sátte qolymen bosaǵa jaqty nusqap, «Úıdiń buryshy, úıdiń buryshy...» deýmen úzilgen kórinedi. «Ol kisi óte baı bolǵan. Biraq kámpeske kezinde zamannyń tynysyn aldyn ala sezip, úıir-úıir jylqylarynyń bárin altynǵa aıyrbastapty. Alaıda sandyq tola altyn týraly eshkimge tis jarmaǵan. Tipti Keńes ókimetiniń belsendileri qanshama qyspaqqa alsa da, tyrs etpepti. Jurt «Bul baıǵus sonshama altyndy qaıda jasyrdy eken?» dep, aıran-asyr bop júretin. Mine, sol kisi kóz aldymda úzildi ǵoı... Sońǵy sátte «Úıdiń buryshy, úıdiń buryshy...» dep sandyraqtaýy sol tyǵýly qazynanyń ornyn kórsetkisi keldi me eken» degen oıym bar...» deýshi edi jaryqtyq Sadyrbaı qudamyz. Biraq kámpeske zamanynan qalǵan úreı me, joq, álde ǵajaıypqa senbeıtin bir enjarlyq, keritartpalyq pa, áıteýir, úıdiń buryshyn qazyp, altyn izdegen adam bolmapty. Izdemek túgili bálesi aýlaq dep, úı ishinde bir-birine aıtýǵa qoryqqan ǵoı. Keıinnen basqa jaqqa kóshedi. Zamana jeli búginde bárin typ-tıpyl etip, ornyn tegistep tastaǵan. «Degenmen de eski úıimizdiń ornyn bilemin, keıde sol jerdi kúrekpen qazsam ba?» dep qoıamyn...» deýmen qudekeń de bul dúnıeden attanyp ketti.
Altyn kómbe, mol qazyna izdeý týraly nebir tańǵajaıyp oqıǵalardy kitaptardan oqyp, kınolardan kórip júrmiz ǵoı. Sheteldiń «Neshnl jaǵrafık» arnasynda qanshama ǵasyrlar buryn jasyrǵan, tipti atamzaman buryn sý astyna batyp ketken kemelerdegi qazynany jumbaq qartadaǵy syzba, belgiler, kóne qujattar arqyly taýyp jatqanyn jıi kórsetedi. Osydan keıin altyn adam tabylǵan qazaqtyń keń dalasy qanshama qupııany, qanshama baılyqty búgip, jasyryp jatyr demeske amalyńyz joq. О́ıtkeni «Baıaǵyda osy óńirde ómir súrgen pálen degen baı attyń basyndaı altynyn pálen jerge jasyrǵan eken, Qytaı asyp bara jatyp bulaqtyń tereńine tógip ketken eken» degen áńgimeler árbir óńirde, tipti árbir aýylda aıtylady. Jáne barlyǵy derlik kúni keshe ǵana, Qazan tóńkerisiniń ar jaq, ber jaǵynda bolǵan jaıttar. Eger osyndaı áfsanalardy qaǵazǵa túsirip, júıelep qoısa, bul bolashaq urpaqtyń qolyna berilgen syzba karta men anyqtama belgi sııaqty bolar edi. Kún ótken saıyn altyn kómbe men mol qazyna týraly kórgen-bilgenin aıtatyn aqsaqaldar da azaıyp bara jatyr. Endeshe altyn týraly ańyzdar qashan aqıqatqa aınalar eken? Sizdiń aýylyńyzda osyndaı áńgimeler aıtyla ma?