Aqıqatqa sarań qoǵamda aǵynan aqtaryla aıtqyń-aq keledi. Aıtasyń da?! Kim-kimge qaqpaq bolǵandaı... Ústel ústinde úzeńgi baýyń úzilerdeı shirene góı-góıleısiń?! Syrtyńdy synaısyń, ishińdi mineısiń. Sóıtesiń de aınalańa ańtaryla qaraısyń. Tiliń – táýir, tirligiń – káýir. Osy qazaqtyń sózýarlyǵyna daýa bar ma? Kórgenine emes, estigenine ılanatyn eldiń ádetine jorısyń-aý onysyn taǵy! Jazalaıyn deseń, jalǵyzyń. Opa bermes istiń ıleýine túsip, qareket eterde qara basyp qalatyny nesi, bizdi? Sondaı da «qara shaldyń qabaǵyna bir qarasashy» dep nuqyp jibergiń-aq keledi?!
Qazynaly qara shal!? Qasıetińnen aınalaıyn! Danalyǵyńa dala boılar ma? Tamyrym shirigende, tabanym úsigende tabaǵa qaldyrmadyń. Taǵdyrym solaı, talqanym bitti degende talap berdiń. Tasym órge emes, etekke domalaǵanda eńsemdi kóterdiń. Jyryńnan jupar ańqyttyń, qara sózińmen qadirimdi arttyrdyń. Pendeshilik pánin súıip oqıtyn jer turǵynynyń jaýyryn jazdyń, júrek kózin ashtyń. Bolashaǵyma bastaýhat boldyń. Al men she, sony bile tura miz baqpadym? Kishiligiń men kisiligińnen kesirlendim! О́zimdikin jón kórdim, ózenimdi laıladym. Aqylyńdy alsam aqyretime jeterlik baılyqqa batar edim-aý?!
Batyryp aıtsa, basymyzdy alyp qashamyz. Ashyp aıtsa, alasapyran kúı keshemiz. Tıgizip aıtsa, tildeı jónelemiz. Ol ras, nesin buqpantaılaımyz. О́nerimiz jalańashtandy. Tilimiz alashubar. Rýhymyz taqyr kedeı. Bolmysymyz jadaǵaı. Zaman almaǵaıyp. Mysyqkómbe tirlik. Jasymyz jasyqpyz, qartymyz aqylǵa qaýqarsyzbyz. Ekran beti tolǵan tok-shoý. Bári reıtıngke jumys jasaıdy. Bylaısha aıtqanda, burynǵynyń uıaty búginginiń – trendi. Dúnıe qalyp-keskinin ózgertti. Qarǵa aýnaǵan túlkideı túrlengish. Adassa atynyń jershildigine senetin qazaq edik qoı. Ol da qaldy jaıyna.
Endi, bul ótkelekten bizdi kim alyp shyǵady? Álde suraqty ne alyp shyǵady dep qoıýym kerek pe edi?! Qalaı deseńiz de ekeýine beriletin jaýap jalǵyz. Ol – Abaı. Kóbeń tartqan kóńilińdi kóldeı shalqytatyn da, shel basqan sheshimińdi shegendeıtin de sol dana. Qateligińizdiń toqtamy qara sózińde tur. О́mir – baǵdarshamy. Erteńińiz úshin erinbeı oqyp kórińiz. Árkim Abaıdy ártúrli tanıdy. Árbir sóz óz egesin tapsa deımiz. Abaı aıtady: «aqyryn júrip, anyq bas, eńbegiń ketpes dalaǵa». Men aıtamyn: «jo-joq, jalynyń bar da jaıpa, sál ıilseń baǵyńdy bireý basa-kóktep ketedi. Abaıdyń dáýiri aınalyp kelmeıdi endi?». Danyshpan sál tynystap: «О́zińde barmen kózge uryp, artylam deme ózgeden» dep qaıta túrtpekteıdi. «Qudaı bergenniń qyzyǵyn kórmesem, qý jalǵan kimge dári, kimge shikirá bolmaq. Ýaqyt talaby sol. О́tkennen emes, búginnen sabaq al» deımin esigimdi tars jaýyp. Sonda hakim asa bir asqaq sabyrlyqpen: «Paıda oılama ar oıla, talap qyl artyq bilýge» dep támamdaıdy oıly sózin. Kúndegi isi osy. Dúdámal oı keýdeńde kógendelip mańyraıdy-aı kelip. Dáretin kómgen mysyqtaı jasaǵan kináńniń betin búrkeı salatyndaı emes. О́kinishiń óte kóp. Abaıdy qaıta paraqtaısyń. Amalsyzdan emes, amaly sol.
Shirkinniń ár sózi sanaýly, saıaq, áıtkenmen ádil. Qazaq jaqsy kóredi de, jasqanady da. Sóziniń salty solaı. Nemister áıgili Gıoteni jerge tıgizbeı maqtaıdy. Aǵylshyndar Shekspırdiń shekpeninen shyqqan týyndylardy aıtqanda tańdy tańǵa urady. Al kórshimiz qytaı halqy Konfýsııdiń altyn erejelerin Qurannyń aıatyndaı qadir tutatyny bar. Tipti keıbir sheneýnikteri qabyrǵaǵa ilip, qajetine jaratatyn kórinedi. Al biz she? Qumyrsqanyń ıleýindeı tar túsiniktiń aınalasyndamyz. Abaı sileminen alystap kettik. «Qudaıdan qoryq, adamnan uıal» teoremasy ár bastyqtyń kabınetinde ilýli tursa qandaı ǵanıbet! Ádettegi jumysyna kiriserde sol qabyrǵadaǵy naqylǵa bir kóz tastasa jetip jatyr. Boıyna sińedi, jigerin qaıraıdy. «Tańdaıyma túsken dám, mańdaıyma bitken baq» dep lepirgen taqyr túsinigine, ashkózdikke salynǵan aranyna tyǵyn bolary sózsiz. Dátke qýat, janǵa sýat berer dárýmen de sonda jatyr.
Biz osy kúnge deıin bárine sendik, Abaıdan basqa. Burmalanǵan tarıhqa sendik. Olqylyǵy kóp oqýlyqqa sendik. Tireýiniń arqasynda kókiregin kótergen kókelerge sendik. О́tkender jaıly ótirik aıttyq. Qadirshe aıtqanda, «sanasy – jyr, dástúri – et, salty – qymyz» qazaq edik. Endi, sanasy – batys, ǵurypy – arab, salty – orys shala-jansar bireýge aınaldyq. Oralhannyń «Ataý-keresi» oıyma oralyp otyrǵany. Kóńilge tıse de aıtaıyqshy. Biz de joǵarydaǵy aǵalardyń barlyǵyna sendik. Aq – degenin alǵys kórdik, qara – degenin qarǵysqa baladyq. Qytyqtasa kúldik, shymshysa jyladyq. Kóz jasymyzdy kórsetpeı bozdadyq, kórsetsek uıat bolady dedik. Mańdaıymyzdan sıpaǵanyn mártebe kórdik. Qaıyǵymyz sýǵa ketip, ózimiz aman qalǵanymyzǵa shúkir destik. Halyq kimdi jaqtaryn bilmeı áýre. Qoǵam bútindeı tulǵaǵa zárý. Jaman men jaqsyny aıyrýdan qaldy. Kimniń yǵyna jyǵylaryn, qaısysynyń sózine senerin bilmeı álek. Aq qaǵazdan qara núkteni kórdik, al qarańǵyda baıaý tutanǵan jaryqty óshirýge asyqtyq. Sonyń bári Abaıdy bilmegenniń zııany. Biz sorymyzdy syrttan izdeımiz, al onyń ishimizde jatqanyn sezsekshi?!
Sóz zergeri Zeınolla Qabdollov «Áýezovti maqtamaý kerek, Áýezovpen maqtaný kerek» depti bir sózinde. Esti pikir. Bizge Abaımen maqtanatyn kez jetti. Máselen, adamnyń izinen tolqyn paıda bolady eken. Bul bir fızıkalyq qubylys. Rýhanı energııa. Qazaqtyń yrymdaryna ǵylymı kózqarastan týǵan tolǵam. Jaqsynyń izimen júrseń boıyńa izgiliktiń nury jaıylady. Qazaqtyń «basqan izinen sadaqa ket» deıtini sol. Eńdeshe, bizge Abaıdyń izimen júretin ýaqyt keldi. «Sen de bir kirpish dúnıege, ketigin tap ta, bar qalan». Osy ǵoı bizge keregi!
Jazýshy Muhtar Maǵaýın qazaq ádebıetine osynshama qordaly dúnıeler qaldyra otyryp, Abaıdyń tobyǵynan kelmeıtinin aıtady. Sony oqyp, qaıran qalǵanmyn. Ulyny moıyndaý ózińniń de bilimińdi tarazylaıdy eken ǵoı. Netken, iltıpat! Netken, qurmet! Birde ustazym: M.Maǵaýınniń jaryq kórmegen dıssertasııasy bar, «Abaı jáne onyń tóńiregindegiler» degen. 1984 jyly qorǵalý kerek bolatyn, áıtse de Shákárim babamyz aqtalmaǵan soń aqyry aıaqsyz qaldy. Sonda Abaıdan dáris alǵan alyptar haqynda baıan etiledi. Tóńiregińdegilerdi myqtylarmen qala. О́ziń de myqty bolasyń» degen bolatyn. Kóbi osy uıǵarymǵa uıýly shyǵar. «Birińdi qazaq biriń dos, kórmeseń istiń bári bos». Budan asyryp aıta alsamshy.
Abaıdy alǵash zertteýshilerdiń biri de biregeıi Sultanmahmut Toraıǵyrov: «Asyl sózdi izdeseń, Abaıdy oqy, erinbe!» deıdi. Aqyn 1913-1914 jyldary «Aıqapta» jaýapty hatshy bolyp júrgen kezinde jazǵan «Qazaq tilindegi óleń kitaptary jaıynan» atty maqalasynda «qazaq tilindegi erekshe úlgi» dep hakimniń óleńderin ataǵan. Sondaǵysy «Segiz aıaqty» meńzese kerek. «Aǵaıyn bek kóp, aıtamyn eptep. Sózimdi uǵar elim joq. Molasyndaı baqsynyń, Jalǵyz qaldym – tap shynym!». Biz munda óleńniń qurylymyna emes, tragedııasyna toqtalyp otyrmyz. Shymyrlap boıǵa jaıylǵan surapyl óleń. Jaısań nuryn muqym qazaq dalasyna shashyp jatqan alyp kúnniń sáýlesi sekildi. Abaı jaqqan sáýle.
«Qaıǵysyzǵa qansha oqylsa jattalma!» Bul Jumekeńniń jyryndaǵy bir tarmaq qana. Bizdiń kóńildi selt etkizgen jol. О́leńiniń júreksiz pendege júk bolmasyn oılaǵan aqyn tilegi. Dál solaı, Abaıdyń da naqyly muńsyzǵa juqpaıdy. Qaıǵysyz dep otyrǵanymyz mahabbat mashaqatyn tartqan, ne bolmasa dúrııa dúnıe alaqanynan sýsyp ketken pendeniń nazy emes. Rýhy júdeý, bolmysyn tut basqan temirdeı, kebek keýde ıesi. Biz, sóz sońyn Jarasqan Ábdirashtyń jurt bile bermeıtin jyrymen támamdasaq: «Abaıy joq halyqtyń – Qudaıy joq».
Muhtar KÚMISBEK,
«Egemen Qazaqstan»