COVID-19: Infeksııaǵa qarsy preparat jasaýǵa múmkindik bar ma?

Qazirgi ýaqytta ko­ro­na­vı­rýs­­tyń taralýy ásirese Ita­lııa, Iran, Fransııa, Polsha­da joǵary, al epıdemııa bastaý alǵan jáne juq­tyr­ǵan­dardyń sany kóp tirkelgen Qytaıda, ın­fek­sııa baqylaý aıasynda. Ko­­rona­vı­rýs­tyq ınfeksııa­dan álem­­dik ekonomıkaǵa kel­ti­ril­gen zalal qazirdiń ózinde júz­degen mıllıard dollarǵa baǵa­la­­nyp otyr. Qysqa merzimde COVID-19-diń Qytaıdaǵy lańy jer­gilikti deńgeıden shyǵyp keń aýqymdy indetke aınaldy jáne qoldanylyp jatqan is-sharalar men tótenshe jaǵdaılarǵa qa­ra­mas­tan, búkil adamzatqa qaýip tón­­di­retin jahandyq pande­mııa­ǵa aı­nal­dy desek te bolady.

Jańa koronavırýs degenimiz ne, ol qaıdan paıda boldy, ol qanshalyqty qaýipti jáne onyń taralýynan ne kútýge bolady?

Koronavırýstar – bul adam­darǵa, janýarlarǵa jáne qus­tar­ǵa juǵatyn vırýstardyń úlken tuqymdastyǵy. Adam­dar­­da keı­bir koronavırýs­tar tynys alý jol­darynyń jiti respıratorlyq vırýstyq ın­fek­­­sııalary (JRVI) qoz­dyr­ǵysh­­tarynyń qata­ryna jata­dy jáne tumaý tárizdi negi­zinen jeńil jáne ortasha aýyr­lyq dárejesinde ótetin res­pı­ra­­torlyq ınfeksııa­lar týǵy­za­­dy. Sonymen qatar, buryn koro­navırýstar týdyrǵan eki zardaby mol juqpaly aýrý tir­kel­gen: 2002-2003 jyldary ólim-jitim deńgeıi 9,6% bolatyn «aýyr jiti respıratorlyq ın­feksııa» nemese «SARS CoV» aýrýy jáne 2012 jyly – ólim deń­geıi 34,4% bolatyn «Taıaý Shyǵys respıratorlyq sındro­my» (MERS CoV) aýrýy. Birinshi jaǵdaıda 8096 adam aýrý juqtyryp, 774-i qaıtys boldy, ekinshisinde –  2494 adam aýyryp, onyń 858-i qaıtys boldy.

COVID-19 degen ataýǵa ıe bol­ǵan koronavırýstyń bul jańa túri alǵash ret 2019 jyly jel­toqsan aıynda ortalyq Qy­taı­da­ǵy Ýhan qalasynda tirkeldi. Aldyńǵy eki aýrý túrimen sa­lys­­tyrǵanda qatty ekpinmen jyl­­dam taralýda, biraq ólim-jitim deńgeıi tómen, shamamen 3,4%-dy quraıdy (salystyrý úshin maýsymdyq tumaýdan ólim 0,3-1,3% aralyǵynda). Adam­darda COVID-19 sımptomy mardymsyz nemese tipti múl­dem joq bolýy múmkin, alaıda keıbireýleri qatty aýyryp, qaı­tys ta bolady, jasyna qaraı ólim-jitim de joǵarylaıdy. Naq­ty ınkýbasııalyq kezeńi ázir bel­gi­siz; shamamen 7-den 24 kúnge jýyq.

Osylaısha jańa COVID-19 koronavırýsynyń ólim deńge­ıi de, taralý qarqyny da ádet­te­gi tumaýǵa qaraǵanda jo­ǵa­ry. Onymen qosa, jańa koro­n­a­vı­rýs­tyq ınfeksııaǵa tán birqatar erekshelikter alańdaýshylyq týdyrady: 1) COVID-19 vırý­sy mýtasııaǵa qabiletti, al bul de­ge­nimiz, vaksına jasaýda qı­yn­­dyqtar týdyrýy múmkin; 2) vırýstyń juqpalylyǵy maý­sym­dyq tumaýǵa qaraǵanda sha­ma­men 2,5 ese joǵary. 3) COVID-19 týdyrǵan ınfeksııa jańa bolǵandyqtan – ujym­dyq ım­mýnıtettiń bol­­maýy vırýstyń adamdar ara­­synda irkilissiz taralýyna jol ashady; 4) COVID-19 vırýsyn qaıta juqtyrý týra­ly derekter – keıbir adamdarda osy ınfeksııaǵa qarsy ımmýnıtetiniń enjar ekenine dálel bola alady; 5) sımptomdary kórinbeı tasymaldanýy ınfeksııanyń baqylaýsyz taralý qaýpin edáýir arttyrady.

Negizgi máselelerdiń biri –  COVID-19 shyǵý tegi. Joǵa­ry­­da aıtylǵandaı, koronavırýstar tabıǵatta óte keń taral­ǵan jáne kóptegen janýarlar men qustarǵa juǵýy múmkin. Mysyqtar men ıt­ter­degi koronavırýstar jiti gas­tro­enterıtti, al qustarda jiti juqpaly bronhıtti týdyrady. Qytaıdaǵy jarǵanattardan alyn­ǵan koronavırýstyń mole­ký­lalyq taldaýy COVID-19 qoz­dyr­ǵyshymen tolyq sáıkes kele­tind­igin kórsetedi. Dál osy jarǵanattar ınfeksııanyń bas­tapqy rezervýary bolýy múm­kin, al adamǵa vırýs aralyq ıesi arqyly ótýi de yqtımal. Sony­men Ýhan qalasyndaǵy azyqqa qoldanylatyn jabaıy jan­ýarlar bazary – ınfeksııanyń negiz­gi kózi bolǵan degen boljam shyn­dyq­qa óte jaqyn.

Tarıh kórsetkendeı, kóbi­ne­se aýyr respıratorly vı­rýs­tyq ınfeksııalardyń kózi bastapqyda janýarlar nemese qustar arasynda taralǵan vırýs­tar boldy. Aıtar bolsaq, 2002-2003 jyldardaǵy Qytaıdaǵy SARS vırýsynyń negizgi rezervýary da jarǵanattar bolǵan. Saýd Arabııasynda alǵash ret anyqtalǵan «Taıaý Shyǵys res­pı­ra­torlyq sındromynyń» basta­lý­yna sebep bolǵan joǵary pa­togendik vırýs adamdarǵa aýrý belgileri joq túıelerden be­ril­gen. Al 80 mıllıonǵa jýyq adamnyń ólimine ákelgen 1918 jylǵy áıgili «ıspan tumaýyna» adam, dońyz jáne qus tumaýy vırýstarynyń úılesiminen shyq­qan qozdyrǵysh sebep bolǵan. Osy­laısha janýarlar men qus­tar­dyń vırýstary túraralyq kedergini jeńip, adamdar úshin qaýipti jańa juqpaly aýrý qoz­dyr­­ǵyshyna aınala alady.

COVID-19 pandemııasynyń bolashaǵyna kesimdi boljam joq. Qazirgi ýaqytta COVID-19 taralǵan negizgi geografııalyq aımaqtar – Ońtústik-Shyǵys Azııa jáne Eýropa, sonyń ishin­de Eýropada ınfeksııa juq­tyrǵan aýrýlar sanynyń tez ósýi baıqalady. Qytaımen sany jaǵynan deńgeıles, hal­qy óte tyǵyz qonystanǵan Úndis­tan­da, sondaı-aq densaýlyq saqtaý deń­geıi ámise joǵary emes Af­rıka elderinde de koro­na­vı­rýstyq ınfeksııanyń paıda bol­ýy týraly habarlamalar alań­­datady. Qazirdiń ózinde, COVID-19 juqtyrǵandar jer sha­ry­nyń búkilinen derlik tabylyp úlgerdi.

Qazirgi qoǵamdaǵy jahan­da­­ný men álem boıynsha adam­dar­dyń jyldam qozǵalysy ın­fek­­sııanyń tez taralýy úshin qolaıly jaǵdaı týǵyzyp otyr. Sondyqtan kóp nárse ulttyq sanıtarlyq-epıdemıologııalyq qyzmet jumysynyń tıimdiligine jáne ár eldiń turǵyndardy jeke qorǵanys quraldary, dári-dármekpen qamtamasyz etý shamasyna baılanysty bolady. Jahandyq indet jaǵdaıynda, óndirýshi elder eksporttan bas tartyp dári-dármekpen aldymen óz halqyn qamtyǵan kezde, bul tipti qıyndaı túskendikten, óz farmasevtıkalyq óndirisin damytý qajettiligin taǵy da qadap kórsetedi.

О́kinishke qaraı, COVID-19-ge qarsy vaksınanyń tez paı­da bolýyna senýdiń qajeti joq, óıtkeni ony jasaý tym uzaq, kúrdeli jáne qymbat prosess. Jańa vaksınany jasap shyǵarý jáne synaqtan ótkizý, ádette, kem degende 2-3 jyl jáne júzdegen mln dollardy qajet etedi. Koronavırýstyq ınfeksııany emdeýge arnalǵan arnaıy otandyq preparattar joq, degenmen Qytaıda, AQSh-ta jáne Eýropada jańa vı­rýs­qa qarsy preparattardy belsendi izdestirý júrip jatyr. AQSh-ta koronavırýspen kúres­ke qosymsha 8,3 mlrd dollar, Eýropalyq odaq 25 mlrd eýro bóldi.

Mıkrobıologııa jáne vırý­so­logııa ǵylymı-óndiristik orta­ly­ǵynyń vırýsolog ǵalymdary birneshe jyl boıy adamnyń, janýarlar men qus tumaý vırýsyn, al koronavırýsty 2014 jyldan bastap adam úshin zardaby aýyr tosyn ınfeksııalar kózi retinde zerttep keledi. Mundaı jumysty oryndaýdyń birqatar mańyzdy sebebi bar. Birinshiden, Qazaqstannyń Qytaımen she­kara­­­sy­nyń aýqymy óte keń, eki el arasynda jáne Ońtústik-Shyǵys Azııa elderimen aradaǵy aıtar­lyq­taı saýda aınalymy jáne mamandarmen, stýdenttermen, týrıstermen belsendi almasý taǵy bar. Ásirese Qytaı men Ońtústik Azııadan vırýstyq ın­fek­­sııalardyń qaýipti jańa túr­leri jıi shyǵady. Ekin­shi­den, Qazaqstanda qaýipti vırýs­tyq ınfeksııalardyń tasy­maldaýshylary – janýar­lar men qustardyń alýan túri men tabıǵı jasyryn jol­da­ry bar. Úshinshiden, geogra­fııa­lyq turǵydan alǵanda, jyl qustarynyń kóshi-qony Qazaqstan arqyly ótedi, olar óz keze­ginde tumaý vırýsy men koronavırýs, sonyń ishinde adam úshin qaýipti shtamdardy ala júredi. Mundaı vırýstardy zertteý jáne onyń adamdarǵa berilýiniń aldyn alý sharalaryn jasaý – memlekettik mańyzy bar másele.

Qazirgi ýaqytta Mıkro­bıo­lo­gııa jáne vırýso­lo­gııanyń ǵy­lymı-óndiristik ortalyǵy – 3 ak­ademık, 6 ǵylym doktory, 16 ǵylym kandıdaty, PhD doktorlary men doktoranttar jumys isteıtin, tumaý vırýsy men koronavırýsty zertteý boıynsha halyqaralyq deńgeıdegi tanymal bilikti maman vırýsologtar shoǵyrlanǵan Qazaqstandaǵy birden-bir ortalyq. Ortalyq vırýso­logııalyq jáne moleký­la­lyq bıologııalyq zertteýler júrgizýge arnalǵan zamanaýı qondyrǵylarmen jabdyqtalǵan, vı­rýstyq ınfeksııalardyń dıag­nos­tıkasy, aldyn alý men emdeý joldaryn jasaý má­se­le­lerimen aınalysady. 2015 jyly Taıaý Shyǵysta jáne basqa elderde MERS-CoV korona­vı­­rýs­tyq ınfeksııa beleń al­ǵan kezde, Mıkrobıologııa jáne vırýsologııa ınstıtýty Qazaq­stan Respýblıkasynda alǵash ret jetekshi sheteldik vırýsologtardyń qatysýymen koronavırýs dıagnozy boıynsha dalalyq jáne zerthanalyq semınarlar ótkizip bastama kóterdi. Alǵash ret 2019 jyldyń sáýirinde Mıkrobıologııa jáne vırýsologııa ǵylymı-óndiristik ortalyǵynda dárige tózimdi mıkrobty jáne vırýstyq ınfeksııalarmen kúres jónindegi halyqaralyq ǵylymı semınar uıymdastyryldy, oǵan álemniń 14 eliniń jetekshi mıkrobıologtary, vırýsologtary jáne juqpaly aýrýlar jónindegi ǵa­lym­dary qatysty, onyń ishin­de AQSh Ulttyq densaýlyq saqtaý ınstıtýtynyń 20-dan astam tanymal ǵalymdary bar. Vırýstyq ınfeksııany zertteý salasyndaǵy birlesken halyqaralyq jobalar Ame­rı­ka qurama shtattarynyń (Mem­fıs qalasyndaǵy ǵylymı aýrýha­nasyndaǵy Dúnıe­jú­zilik densaýlyq saqtaý uıy­my­nyń tumaý ortalyǵy, Ten­nes­sı) jáne Ulybrıtanııa (Lıds ýnıversıteti, Lıds, Uly­brı­ta­nııa) ǵalymdarymen júzege asy­ry­­­lady.

Qazaqstan Respýblıkasynda janýarlar men qustardyń tabıǵı popýlıasııalarynda taralatyn koronavırýstyń shtamdary da qaýipti. Adamdarǵa osy vı­rýs­­tardyń juǵýy Qytaı­da­ǵy­daı indetke ulasýy múmkin. Dál osy jaǵdaı janýarlar men qustardyń tumaý vırýsyna da qatysty. Sondyqtan da ınfeksııanyń yq­tı­mal tabıǵı kózderin der ke­z­in­de anyqtaý jáne jańa qaýip­ti vırýstyń jaıylýyn boldyrmaý jónindegi sharalardy ázirleý maqsatynda Qazaqstan aýmaǵynda tarala­tyn tumaý vırýstary men koronavırýstardy keshendi ǵylymı-zertteý qajet. Sondaı-aq COVID-19 ben tumaý vırýsyna qarsy jańa otandyq vırýsqa qar­­sy otandyq preparattar jasaý­ǵa erekshe nazar aýda­­rý qajet. Al Mıkrobıologııa jáne vı­rý­sologııa ǵylymı-zertteý orta­­lyǵy bul salada úlken tá­jirı­­­bege ıe.

 Sonymen qatar tumaý vırýsyna jáne koronovırýsqa qarsy tıimdi jańa otandyq preparattardy jasaý ár eldiń ǵalymdarynyń tikeleı min­detteri. Bul vırýstyq ınfek­sııa­l­arǵa jedel den qoıý úshin ǵana emes, sonymen birge eldiń ult­tyq qaýipsizdigin qam­ta­ma­syz etý turǵysynan óte ma­ńyz­dy. Mıkrobıologııa jáne vırýsologııa ǵylymı-óndiristik ortalyǵynda mıkrobqa qarsy jáne vırýsqa qarsy jańa dári­lik pre­parattardy jasap shy­ǵarý jú­zege asyrylý­da. Bizdiń ǵalym­da­rymyz zeńge qar­sy jáne vı­rýs­­qa qarsy bel­sendilikke ıe keń spektrli alǵashqy jáne ázirge jalǵyz otandyq antıbıo­tık jasap shyǵardy. Bul antıbıotık klı­nıkaǵa deıingi jáne klı­nıkalyq synaqtardyń barlyq satylarynan sátti ótti, Qazaq­stan Respýblıkasynda em­dik maqsatynda qoldaný úshin tir­kel­gen, onyń óndirisi bizdiń ortalyqtyń bazasynda jolǵa qoıylǵan. Sonymen qatar tumaý vırýsyna qarsy birqatar preparattar ázirlendi, qazirgi ýaqytta onyń klınıkaǵa deıingi zertteý kezeńi aıaqtalýda. Son­dyq­tan da tumaýǵa jáne koro­navırýstyq ınfeksııaǵa qarsy, jańa vırýsqa qarsy preparattar jasaý úshin bizde naqty negizder bar.

Sońǵy kúnderdegi oqıǵalar kór­setip otyrǵandaı, keń aýqym­­­­dy epıdemııa jaǵdaıynda far­­­ma­­sev­tıkalyq óndirýshi elder dári-dármekter men jeke qor­ǵa­nys quraldaryn eksporttaýdy toqtatyp, eń aldymen óz tur­ǵyn­­darynyń qajettilikterin qana­­ǵattandyrýǵa tyrysyp ja­tyr. Nátıjesinde naryqta dári-dármekterdiń tapshylyǵy edá­ýir baıqalyp otyr. Qazaq­s­tan Respýblıkasynda óz far­­masevtıkalyq óndirisin, ıaǵnı atap aıtqanda, otan­dyq far­ma­sev­tıkalyq prepa­rat­tar­dyń damý­yna baılanysty zert­teý­lerdi barynsha kúsheıtý qajet. Ár el óz máselesin ózi sheshýi tıis. Joǵaryda atap ótkendeı, osy máselelerdi elimizdiń vırýsolog mamandary jáne de bizdiń ǵy­lymı orta­lyq­tyń ǵalym­da­rynyń bir­lesip sheshýge tolyq múm­kin­di­gi bar.

Kez kelgen ınfeksııanyń ór­shýin otpen salystyrýǵa bolady. О́rtti sóndirip, saldaryn joıǵannan góri onyń aldyn alý ońaı. Osyǵan baılanysty ınfeksııanyń tabıǵı kózderi men tabıǵı oshaqtaryn der kezinde anyqtaý, vırýstyń tabıǵı qorlarynan adam popýlıasııasyna ótýine jol bermeý jáne vırýstardyń túraralyq kedergini jeńetin prosesterdi zertteý úlken mańyzǵa ıe. Vı­rýs­tyń tabıǵatta taralýynda shekteý bolmaıdy, onyń adam balasynyń naqty ultyna, ja­syna, dárejesine qaramaı, mıl­lıon­dardyń ólimine ákelip soǵa­ty­ny anyq. О́kinishke qaraı, adam­zatqa orasan zor zııan kel­tir­gen sońǵy COVID-19 epı­de­mııa­­sy munyń naqty dáleli bola alatyny sózsiz.

Amankeldi SADANOV,

«Mıkrobıologııa jáne vırýsologııa ǵylymı-óndiristik ortalyǵy» JShS bas dırektory, bıologııa ǵylymdarynyń doktory, professor