Bizdiń memleketimizdiń damýynyń jáne gúldenýiniń berik irgetasy ári kepili bolǵan elimizdiń basty zańy – Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń qabyldanǵanyna bıyl on segiz jyl tolyp otyr. Onyń negizinde, elimizde bizdiń qoǵamymyzdyń basty qundylyǵy sanalatyn adamnyń damýyna, onyń ál-aýqatyn arttyrýǵa baǵyttalǵan aýqymdy qaıta qurýlar júzege asyryldy.
Qazaqstannyń táýelsizdik jyldarynda halyq ómiriniń sapasyn arttyrý máselesi memleketimizdegi áleýmettik saıasattyń mańyzdy mindeti sanaldy jáne solaı bolyp qala bermek.
«Qazaqstan-2030» Strategııasyna sáıkes áleýmettik qamsyzdandyrýdyń ulttyq úlgisi qalyptastyryldy jáne halyqtyń ál-aýqatyn arttyrýǵa baǵyttalǵan birqatar mańyzdy áleýmettik baǵdarlamalar qabyldandy.
Halyqty jumyspen qamtýdyń turaqty ósýi – bul biz qol jetkizgen alǵashqy mańyzdy nátıje. Elimizde jumyssyzdyq deńgeıi 2000 jylǵy 12,8 paıyzdyq kórsetkishpen salystyrǵanda 2005 jyly 8,1 paıyzǵa deıin, 2012 jylǵy 5,3 paıyzdyq kórsetkish 2013 jyldyń 2-toqsanymen salystyrǵanda 5,2 paıyzǵa tómendedi. Bul óz kezeginde 2011 jyly qolǵa alynǵan «Jumyspen qamtý-2020» baǵdarlamasyn iske asyrýmen baılanysty boldy. Onyń iske asyrylýyna respýblıkalyq bıýdjetten 200 mlrd. teńge bólindi, nátıjesinde 235 myń adam (ú.j. 1 tamyzdaǵy jaǵdaı boıynsha) memlekettik qoldaýǵa ıe boldy. Onyń ishinde:
Bizdiń memleketimizdiń damýynyń jáne gúldenýiniń berik irgetasy ári kepili bolǵan elimizdiń basty zańy – Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń qabyldanǵanyna bıyl on segiz jyl tolyp otyr. Onyń negizinde, elimizde bizdiń qoǵamymyzdyń basty qundylyǵy sanalatyn adamnyń damýyna, onyń ál-aýqatyn arttyrýǵa baǵyttalǵan aýqymdy qaıta qurýlar júzege asyryldy.
Qazaqstannyń táýelsizdik jyldarynda halyq ómiriniń sapasyn arttyrý máselesi memleketimizdegi áleýmettik saıasattyń mańyzdy mindeti sanaldy jáne solaı bolyp qala bermek.
«Qazaqstan-2030» Strategııasyna sáıkes áleýmettik qamsyzdandyrýdyń ulttyq úlgisi qalyptastyryldy jáne halyqtyń ál-aýqatyn arttyrýǵa baǵyttalǵan birqatar mańyzdy áleýmettik baǵdarlamalar qabyldandy.
Halyqty jumyspen qamtýdyń turaqty ósýi – bul biz qol jetkizgen alǵashqy mańyzdy nátıje. Elimizde jumyssyzdyq deńgeıi 2000 jylǵy 12,8 paıyzdyq kórsetkishpen salystyrǵanda 2005 jyly 8,1 paıyzǵa deıin, 2012 jylǵy 5,3 paıyzdyq kórsetkish 2013 jyldyń 2-toqsanymen salystyrǵanda 5,2 paıyzǵa tómendedi. Bul óz kezeginde 2011 jyly qolǵa alynǵan «Jumyspen qamtý-2020» baǵdarlamasyn iske asyrýmen baılanysty boldy. Onyń iske asyrylýyna respýblıkalyq bıýdjetten 200 mlrd. teńge bólindi, nátıjesinde 235 myń adam (ú.j. 1 tamyzdaǵy jaǵdaı boıynsha) memlekettik qoldaýǵa ıe boldy. Onyń ishinde:
– 100 myńnan astam adam oqytý men qaıta daıarlaýdan ótti. Oqýdy aıaqtaǵan qatysýshynyń 82 %-y jumysqa ornalastyryldy;
– 35,0 myńǵa jýyq jas mamandar jastar praktıkasyna qatysty jáne halyqtyń nysanaly toptarynan 63,0 myńnan astam adam áleýmettik jumys oryndarynda ýaqytsha jumyspen qamtamasyz etildi;
– Baǵdarlamanyń 12 myńǵa jýyq qatysýshysyna jalpy somasy 23,9 mlrd. teńgege jýyq kásipkerlikti damytýǵa arnalǵan mıkrokredıtter berildi;
– 10 myńnan astam adam (2,8 myń otbasy) toqyraýǵa ushyraǵan óńirlerden ekonomıkalyq áleýeti joǵary eldi mekenderge qonys aýdardy, onyń basym bóligi jumysqa ornalastyryldy.
Ekonomıkalyq belsendilik halyqtyń tabysyn arttyrýǵa múmkindik berdi. Sońǵy 15 jyl ishinde qazaqstandyqtardyń tabysy 16 esege artty. Bir qyzmetkerdiń ortasha aılyq tabysy on esege deıin, onyń ishinde bıýdjettik sala qyzmetkeriniń tabysy 10,7 esege artty. Ekonomıkalyq qyzmettiń túrleri boıynsha 2013 jylǵy qańtar-maýsym aılarynda onyń kólemi 104 135 teńgeni qurady.
Memleketimizdiń áleýmettik qorǵaýyndaǵy azamattar eń joǵary qoldaýǵa ıe. Qarttyq, bala týý, jazataıym oqıǵalar, densaýlyq máseleleri, eńbekke qabiletsizdiktiń, jumyssyzdyqtyń aldyn alý jáne sheshý – Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti óziniń erekshe qamqorlyǵyna alǵan negizgi mindetter bolyp sanalady.
Álemniń kóptegen elderi halyqty áleýmettik qoldaýdy shektep qoıǵan tusta Memleket basshysynyń tapsyrmalaryna sáıkes álemdik qarjylyq daǵdarys jaǵdaılaryna qaramastan bıýdjettik sala qyzmetkerleriniń eńbekaqylary, halyqtyń áleýmettik áljýaz toptaryna beriletin zeınetaqy men tólemder arttyrylyp otyrdy. Osylaısha, áleýmettik qamsyzdandyrýǵa jáne áleýmettik qoldaýǵa arnalǵan Respýblıkalyq bıýdjettegi shyǵyndar 2000 jylǵy 151,0 mlrd. teńgeden 2013 jyly 1 371 mlrd. teńgege deıin artty.
Respýblıkalyq bıýdjetten tólenetin áleýmettik tólemderdi aı saıyn 4 mln. adam nemese el halqynyń tórtten bir bóligine jýyǵy alyp otyrady. Bular túrli sebepter boıynsha áli eńbek ete almaıtyn nemese eńbek etýge múmkindigi joq jáne óz ómirin óz betinshe qura almaıtyn adamdar.
Qazirgi ýaqytta Qazaqstanda 1,8 mln.-nan astam zeınetker ómir súrýde. 2000 jylmen salystyrǵanda olardyń zeınetaqylarynyń ortasha mólsheri 10 esege (4298 teńgeden 41790 teńgege deıin) artty. Sondaı-aq, UOS qatysýshylaryna jáne múgedekterine, UOS-ta qaıtys bolǵan jaýyngerlerdiń jesirlerine, jetimderge, egde jastaǵy adamdarǵa, buryn zııandy óndiris jaǵdaılarynda jumys istegen azamattarǵa tólenetin memlekettik áleýmettik járdemaqylardyń da mólsherleri tıisinshe arttyryldy.
Otbasylardy áleýmettik qoldaý maqsatynda jáne ósip kele jatqan urpaqtyń damýyna qajetti jaǵdaı jasaý úshin ana men balany qoldaýdyń ulttyq úlgisi quryldy. Búginde bala týǵanda beriletin birrettik memlekettik járdemaqyny, bala bir jasqa tolǵanǵa deıin onyń kútimi úshin beriletin járdemaqyny, az qamtylǵan otbasylardaǵy 18 jasqa deıingi balalarǵa beriletin járdemaqyny, múgedek balany tárbıelep otyrǵan adamdarǵa beriletin járdemaqyny alatyn 400 myńnan astam adam bar. Bul rette, bala týǵanda beriletin járdemaqynyń mólsheri osy norma engizilgeli, ıaǵnı 2003 jylmen salystyrǵanda orta eseppen 5 esege deıin, al, bala kútimi úshin beriletin járdemaqynyń mólsheri 3,1 esege deıin arttyryldy.
Otbasyn nyǵaıtýǵa, ulttyq qundylyqtardy jáne kópbalaly otbasylardyń dástúrin saqtaýǵa baǵyttalǵan ózge de sharalar qabyldanýda. Balaly otbasylardy áleýmettik turǵydan qoldaý týý deńgeıiniń ósýine oń áserin tıgizdi, ıaǵnı týý kórsetkishi sońǵy bes jyl ishinde birjarym esege artty. Qazirde tórt jáne odan da kóp bala tárbıelep otyrǵan otbasylar qatary eki júz myńǵa jýyqtady.
Mindetti áleýmettik saqtandyrý júıesi qoldanysqa engizilgeli beri osy júıeniń qatysýshylaryna eńbek qabiletinen jáne asyraýshysynan aıyrylýyna, júktiligi men bosanýyna jáne bala bir jasqa tolǵanǵa deıin onyń kútimine baılanysty tabysynan aıyrylǵan jaǵdaıda beriletin áleýmettik tólemder úshin 330,5 mlrd. teńgeden astam qarjy jumsalǵan.
Budan ári áleýmettik qyzmet kórsetý júıesin damytý qolǵa alyndy. Elimizde 80 myńnan astam azamatqa (múgedekterge, qart adamdarǵa) 103 medısınalyq-áleýmettik mekemede, múgedekterge arnalǵan 16 ońaltý ortalyǵynda, 35 kúndiz bolý bólimshesinde jáne úıde qyzmet kórsetýdiń 506 bólimshesinde arnaýly áleýmettik qyzmetter kórsetilip keledi.
BUU-nyń Múgedekterdiń quqyqtary týraly Konvensııasyna jáne atalǵan Konvensııaǵa Fakýltatıvtik hattamaǵa 2008 jyly qol qoıa otyryp, Qazaqstan múgedekterge qatysty halyqaralyq standarttardy engizý (ımplementasııa) jónindegi mindettemelerdi qabyldady. Osylarǵa sáıkes, qazirgi ýaqytta daǵdyly ortany qamtamasyz etýge, ómirlik mindetterin qalypqa keltirýge qajetti jaǵdaılar jasaýǵa baǵyttalǵan Múgedekterdiń ómir súrý sapasyn qamtamasyz etý jáne jaqsartý jónindegi 2012-2018 jyldarǵa arnalǵan is-sharalar josparyn ázirleý qolǵa alyndy.
Múgedekterdiń máselelerine oń kózqaras qalyptastyrý, múmkindikteri shekteýli adamdardyń shyǵarmashylyq bastamalaryn damytý maqsatynda bıyl «Bárimiz birdeımiz – kemsitýdi bilmeımiz» atty alǵashqy respýblıkalyq konkýrs ótkizilýde. Búginde atalmysh konkýrsqa qatysýshylar sany 5,2 myńǵa jetti.
El Úkimeti júrgizip otyrǵan belsendi áleýmettik saıasat kedeılik deńgeıin aıtarlyqtaı tómendetýge múmkindik berdi. 2000 jylmen salystyrǵanda tabysy kúnkóris deńgeıinen tómen azamattardyń sany 7,8 esege deıin azaıǵan. Demek, 2003 jyldan beri ataýly áleýmettik kómek alýshylardyń da úlesi 12 esege (97,3 myń adamǵa deıin) azaıdy degen sóz.
Memleket basshysy óziniń «Qazaqstannyń áleýmettik jańǵyrtylýy: Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamyna qaraı 20 qadam» atty maqalasynda táýelsizdik jyldary áleýmettik eńbek salasynda atqarylǵan isterdi qorytyndylaı kele, áleýmettik memlekettiń berik irgetasy qalanǵandyǵyn, qazaqstandyqtardyń sapaly ómir súrý standartynyń udaıy damyp kele jatqandyǵyn erekshe atap ótti.
Elbasy N.Nazarbaev qol jetkizilgen jetistikterge naqty baǵa bere otyryp, «Qazaqstan-2050» Strategııasynda el azamattarynyń turaqtylyq pen ál-aýqat jemisin tıimdi paıdalanýdyń jańa mindetin aıqyndap berdi. «Árbir qazaqstandyqqa qamqor bolý... ómir jáne bizdiń elimizdiń barlyq azamattaryn